بهترین مرجع مسجد قبا در مشهد

بی بی خانم، مسجد، بنایی از زمان تیموری در شرق میدان ریگستان در سمرقند که از روش مسجد قبا مشهد بازاری سرپوشیده به‌این میدان متصل میباشد.
این سازه، که امروز صرفا قسمتهایی از آن به مکان باقی مانده، در کتابهای متقدم، مسجد جامع و مسجد آدینه ودر برخی اثر ها، [۱] مسجد جامع امیرتیمور گورکان نامیده شد‌ه‌است.
تاسیس آن در چهارم رمضان ۸۰۱ به دستور تیمور (حک: ۷۷۱ـ۸۰۷) استارت شد که آدرس مسجد قبا مشهد بیان کننده تقلیدی از مسجد بزرگی در هندوستان بود.
نیز گفته‌اند که تیمور این مسجد را، که به مسجد سَرای مُلْک خانم، بی بی خانم و بی بی شانیم رزرو مسجد قبا مشهد نیز دارای شهرت میباشد، برای اول همسرش سَرای مُلْک خانم، دختر قزان (قازان، قران) شاه، ایجاد کرد.
وی که بعد از فتح سمرقند به همسری تیمور درآمد، نزد همسر خویش قدر و منزلتی خاص داشت.
کلاویخو، [۱۱] این مسجد را زیباترین بنای سمرقند و به نادرست آن را یادبود مامان شماره تلفن مسجد قبا مشهد بی بی خانم دانسته میباشد.

۱.۱ - مکتب خانم در کنار مسجد بی بی خانم

شرف الدین علی یزدی، [۱۲] ابن عربشاه [۱۳] و میرخواند، از مکتب‌ای هم در کنار مسجد، با نامهای مکتب خانم و مکتب سرای مُلک خانم، حافظه می‌نمایند که تیمور برای استیناف به ایجاد کرد بنای مسجد، بیشتر درین مکتب و خانقاه تومان آغا در اطراف آن، زمان ها می‌گذرانیده میباشد.
کلاویخو، [۱۵] نیز بنایی را با تزیینات بسیار وصف کرده و آن را به نادرست قصری با اتاقهای بسیار دانسته که برای مادرزن تیمور می‌ساختند.
زیرا در سمرقند قصرها اکثر وقت ها اتاقهای متعددی نداشتند، پس به احتمال زیاد، این محل به عبارتی مکتب سَرای مُلک خانم، و اتاقهای مجزای آن نیز حجره های مکتب بوده میباشد.
با آن‌که امروز دیگر اثری از آن چشم نمی شود، پژوهش ها باستان شناس گولیامف در ۱۹۴۱ و نیز لورنف، زخیدف (زاهداوف) و پلتنف در ۱۹۵۶ و ۱۹۵۷ به فرضیه وجود مکتب‌ای از در میان رفته در کنار آرامگاهی هشت گوش که در دویست متری جنوب شرقی سردر مسجد جامع وجود دارااست، سبب ساز شوید.

۱.۲ - آرامگاه در جنب مسجد بی بی خانم

این آرامگاه براساس بعضی شواهد، بقاع همسرتیمور میباشد.
تاریخنگاران عهدوپیمان تیمور صرفا به عنوان کردن مکتب اکتفا کرده و از آرامگاه سخنی نگفته‌اند، ولی پشت بندهای جناح غربی آرامگاه، آرم میدهد که به یک ساختمان قدیمتر، احتمالاً مکتب‌ای، متصل بوده میباشد.
شبیه این مخلوط، گور امیر میباشد که در صحن مکتب‌ای تاسیس گردیده است.
امروز آرامگاهِ منسوب به همسر تیمور ویران گشته، گنبد داخلی از دربین رفته و از قسمتهای روبنایی بیرونی آن کمتر چیزی باقی مانده میباشد. [۱۶]

۱.۳ - نظرها متعدد درباره این شرکت

کلاً، برجا نماندن اثراتی پر‌نور از این مکتب و نیامدن اسم آن در منابع بعد از تیمور، دیدگاه ها درباره آن را طاقت فرسا می‌سازد.
درباره حالت ناشناخته این مکتب و آوازه مسجد به اسم بی بی خانم، توجیهات و داستانهایی آورده اند[۱۷] که بعضی از منابع کناره‌هایی از این داستانها را تأیید می‌نمایند و از محبوبیت این بانو حکایت دارا‌هستند. [۱۸][۱۹]
بعضا خطای کلاویخو و نسبت دادن مکتب و مسجد را به مامان بی بی خانم ناشی از غلط وی در انتساب بنای آنان به بی بی خانم دانسته‌اند؛ همینطور از همجواری مکتب و مسجد سود گرفته‌اند که تیمور این مکتب و مسجد را جهت اعزاز همسرش ساخته.
بخش اعظمی نیز این مسجدجامع را مسجد ـ مکتب یا این که صرفا مکتب میدانند و سخنی از مکتب گمشده به فی مابین نمی‌آورند. [۲۰][۲۱]

۱.۴ - شکوه این بنای ویرانه

این بنای کلان، که امروز ویرانه‌های آن نیز با شکوه جلوه می‌نماید، حاکی از سلطه جویی و اقتدار نمایی بانی آن و رقابت وی با اثر ها عصر ایلخانی میباشد که در تبریز و سلطانیه با آنان آشنا گردیده بود.
تیمور با بیان سلسله نسب خویش تا چنگیز بر راز در مسجد جامع، مشروعیت خود را تحت عنوان مدافع حکومت چنگیز اعلان نموده است.[۲۲]
وی برای ایجاد کرد این سازه تجهیزات متعددی مهیا آورد و استادکارانی از هند، آذربایجان و عجم فراخواند، به گونه ای که روزمره دویست بدن در ساختمان مسجد و پانصد بدن در کوهها به براندن سنگ و حمل آن اشتغال داشتند.
از ۹۵ فیل نیز، برای حمل و نقل مصالح استعمال می شد.[۲۳][۲۴]

۱.۵ - وقفه در ایجاد کرد این سازه

بنابر کتیبه‌های روی حیاط مقصوره و سردر ورودی، نقطه پایان عمل ساختمان مسجد در ۸۰۶ و از سرگیری آن طبق گفته تاریخنگاران ۸۰۷ بوده میباشد.
درباره منجر این وقفه اختلاف نظریه وجود دارااست. [۲۵][۲۶]
ظاهراً ایجاد کرد این بنای وسیع، که با عجله زیاد و فارغ از محاسبات کافی انجام شده بود، منجر شد تا قسمتهایی از آن در به عبارتی سالهای اولیه فرو ریزد و نمازگزاران پیوسته از فروریختن سقف بیمناک باشند؛ ازینرو، تیمور به نزدیکان و خاندان خود دستورداد که درین مسجد نماز بخوانند [۲۷][۲۸]

۱.۶ - طرح مسجد بی بی خانم

این مسجد دارنده طرح چهار ایوانی، از طرحهای سنتی اهل ایران میباشد.
شروع پیدایش این طرح به زمان سلجوقی میرسد.
پس از مسجد بی بی خانم، مسجد گوهرشاد قدیمترین مسجد با اینگونه برنامه ای، در شرق کشور‌ایران میباشد.
بعد از آن نیز طرح مجموع مساجد گران قدر ترکستان از مسجد بی بی خانم برداشته شد. [۲۹][۳۰]
بعدها این مسجد ۱۶۷ در ۱۰۹ متر بوده که صحنی مرکزی با بعد ها ۹۲ ۸۷ متر داشته میباشد. [۳۱]
در تحت ساختمان، فضای در میان چهار تراس را رواقهایی با ستونهای متفاوت لبریز می‌کرده که تعداد یه خرده از آنان باقی میباشد. افزودن دو گنبدخانه کوچکتر در دو طرف ایوانها از ویژگیهای این بناست، که دو سده بعد از آن در مسجد سلطان (مسجدامام) اصفهان نیز انجام شد‌ه‌است.

۱.۶.۱ - شبستانهای این مسجد

این مسجد دارنده چهار شبستان «ال» (L) صورت بوده که در دو سوی آنها پیشطاقها و گنبدخانه‌هایی مکان داشته میباشد و نماز در اصلی ترین شبستان برگزار می‌شد‌ه‌است.[۳۲][۳۳]

۱.۶.۲ - پیشطاق و سردر این مسجد

از ویژگیهای چشمگیر این سازه پیشطاق و سردر ورودی آن میباشد که بر جرزهای حجیم ۵ر۱۰ متری گذارده گردیده است و ارتفاعی نزدیک به ۴۱ و پهنا ۱۷ متر داراست که به طور کاملً گنبدایوان مقصوره (گنبد اساسی) را می‌پوشاند. [۳۴][۳۵][۳۶]این پیشطاق ورودی با ایوانهای بیرونی و درونی گود و عمیق بر عظمت سازه می‌خاطر نشان نمود.
پیشطاق ورودی سه تراس دیگر به گنبدخانه‌هایی متصل بودند که هرمورد گنبدی دو جداره (دوپوشه) با ساقه بلند داشتند که نمای بیرونی آن‌ها‌را بسیار پررنگ می‌نمود.

بی بی خانم، مسجد، بنایی از زمان تیموری در شرق میدان ریگستان در سمرقند که از روش مسجد قبا مشهد بازاری سرپوشیده به‌این میدان متصل میباشد.
این سازه، که امروز صرفا قسمتهایی از آن به مکان باقی مانده، در کتابهای متقدم، مسجد جامع و مسجد آدینه ودر برخی اثر ها، [۱] مسجد جامع امیرتیمور گورکان نامیده شد‌ه‌است.
تاسیس آن در چهارم رمضان ۸۰۱ به دستور تیمور (حک: ۷۷۱ـ۸۰۷) استارت شد که آدرس مسجد قبا مشهد بیان کننده تقلیدی از مسجد بزرگی در هندوستان بود.
نیز گفته‌اند که تیمور این مسجد را، که به مسجد سَرای مُلْک خانم، بی بی خانم و بی بی شانیم رزرو مسجد قبا مشهد نیز دارای شهرت میباشد، برای اول همسرش سَرای مُلْک خانم، دختر قزان (قازان، قران) شاه، ایجاد کرد.
وی که بعد از فتح سمرقند به همسری تیمور درآمد، نزد همسر خویش قدر و منزلتی خاص داشت.
کلاویخو، [۱۱] این مسجد را زیباترین بنای سمرقند و به نادرست آن را یادبود مامان شماره تلفن مسجد قبا مشهد بی بی خانم دانسته میباشد.

۱.۱ - مکتب خانم در کنار مسجد بی بی خانم

شرف الدین علی یزدی، [۱۲] ابن عربشاه [۱۳] و میرخواند، از مکتب‌ای هم در کنار مسجد، با نامهای مکتب خانم و مکتب سرای مُلک خانم، حافظه می‌نمایند که تیمور برای استیناف به ایجاد کرد بنای مسجد، بیشتر درین مکتب و خانقاه تومان آغا در اطراف آن، زمان ها می‌گذرانیده میباشد.
کلاویخو، [۱۵] نیز بنایی را با تزیینات بسیار وصف کرده و آن را به نادرست قصری با اتاقهای بسیار دانسته که برای مادرزن تیمور می‌ساختند.
زیرا در سمرقند قصرها اکثر وقت ها اتاقهای متعددی نداشتند، پس به احتمال زیاد، این محل به عبارتی مکتب سَرای مُلک خانم، و اتاقهای مجزای آن نیز حجره های مکتب بوده میباشد.
با آن‌که امروز دیگر اثری از آن چشم نمی شود، پژوهش ها باستان شناس گولیامف در ۱۹۴۱ و نیز لورنف، زخیدف (زاهداوف) و پلتنف در ۱۹۵۶ و ۱۹۵۷ به فرضیه وجود مکتب‌ای از در میان رفته در کنار آرامگاهی هشت گوش که در دویست متری جنوب شرقی سردر مسجد جامع وجود دارااست، سبب ساز شوید.

۱.۲ - آرامگاه در جنب مسجد بی بی خانم

این آرامگاه براساس بعضی شواهد، بقاع همسرتیمور میباشد.
تاریخنگاران عهدوپیمان تیمور صرفا به عنوان کردن مکتب اکتفا کرده و از آرامگاه سخنی نگفته‌اند، ولی پشت بندهای جناح غربی آرامگاه، آرم میدهد که به یک ساختمان قدیمتر، احتمالاً مکتب‌ای، متصل بوده میباشد.
شبیه این مخلوط، گور امیر میباشد که در صحن مکتب‌ای تاسیس گردیده است.
امروز آرامگاهِ منسوب به همسر تیمور ویران گشته، گنبد داخلی از دربین رفته و از قسمتهای روبنایی بیرونی آن کمتر چیزی باقی مانده میباشد. [۱۶]

۱.۳ - نظرها متعدد درباره این شرکت

کلاً، برجا نماندن اثراتی پر‌نور از این مکتب و نیامدن اسم آن در منابع بعد از تیمور، دیدگاه ها درباره آن را طاقت فرسا می‌سازد.
درباره حالت ناشناخته این مکتب و آوازه مسجد به اسم بی بی خانم، توجیهات و داستانهایی آورده اند[۱۷] که بعضی از منابع کناره‌هایی از این داستانها را تأیید می‌نمایند و از محبوبیت این بانو حکایت دارا‌هستند. [۱۸][۱۹]
بعضا خطای کلاویخو و نسبت دادن مکتب و مسجد را به مامان بی بی خانم ناشی از غلط وی در انتساب بنای آنان به بی بی خانم دانسته‌اند؛ همینطور از همجواری مکتب و مسجد سود گرفته‌اند که تیمور این مکتب و مسجد را جهت اعزاز همسرش ساخته.
بخش اعظمی نیز این مسجدجامع را مسجد ـ مکتب یا این که صرفا مکتب میدانند و سخنی از مکتب گمشده به فی مابین نمی‌آورند. [۲۰][۲۱]

۱.۴ - شکوه این بنای ویرانه

این بنای کلان، که امروز ویرانه‌های آن نیز با شکوه جلوه می‌نماید، حاکی از سلطه جویی و اقتدار نمایی بانی آن و رقابت وی با اثر ها عصر ایلخانی میباشد که در تبریز و سلطانیه با آنان آشنا گردیده بود.
تیمور با بیان سلسله نسب خویش تا چنگیز بر راز در مسجد جامع، مشروعیت خود را تحت عنوان مدافع حکومت چنگیز اعلان نموده است.[۲۲]
وی برای ایجاد کرد این سازه تجهیزات متعددی مهیا آورد و استادکارانی از هند، آذربایجان و عجم فراخواند، به گونه ای که روزمره دویست بدن در ساختمان مسجد و پانصد بدن در کوهها به براندن سنگ و حمل آن اشتغال داشتند.
از ۹۵ فیل نیز، برای حمل و نقل مصالح استعمال می شد.[۲۳][۲۴]

۱.۵ - وقفه در ایجاد کرد این سازه

بنابر کتیبه‌های روی حیاط مقصوره و سردر ورودی، نقطه پایان عمل ساختمان مسجد در ۸۰۶ و از سرگیری آن طبق گفته تاریخنگاران ۸۰۷ بوده میباشد.
درباره منجر این وقفه اختلاف نظریه وجود دارااست. [۲۵][۲۶]
ظاهراً ایجاد کرد این بنای وسیع، که با عجله زیاد و فارغ از محاسبات کافی انجام شده بود، منجر شد تا قسمتهایی از آن در به عبارتی سالهای اولیه فرو ریزد و نمازگزاران پیوسته از فروریختن سقف بیمناک باشند؛ ازینرو، تیمور به نزدیکان و خاندان خود دستورداد که درین مسجد نماز بخوانند [۲۷][۲۸]

۱.۶ - طرح مسجد بی بی خانم

این مسجد دارنده طرح چهار ایوانی، از طرحهای سنتی اهل ایران میباشد.
شروع پیدایش این طرح به زمان سلجوقی میرسد.
پس از مسجد بی بی خانم، مسجد گوهرشاد قدیمترین مسجد با اینگونه برنامه ای، در شرق کشور‌ایران میباشد.
بعد از آن نیز طرح مجموع مساجد گران قدر ترکستان از مسجد بی بی خانم برداشته شد. [۲۹][۳۰]
بعدها این مسجد ۱۶۷ در ۱۰۹ متر بوده که صحنی مرکزی با بعد ها ۹۲ ۸۷ متر داشته میباشد. [۳۱]
در تحت ساختمان، فضای در میان چهار تراس را رواقهایی با ستونهای متفاوت لبریز می‌کرده که تعداد یه خرده از آنان باقی میباشد. افزودن دو گنبدخانه کوچکتر در دو طرف ایوانها از ویژگیهای این بناست، که دو سده بعد از آن در مسجد سلطان (مسجدامام) اصفهان نیز انجام شد‌ه‌است.

۱.۶.۱ - شبستانهای این مسجد

این مسجد دارنده چهار شبستان «ال» (L) صورت بوده که در دو سوی آنها پیشطاقها و گنبدخانه‌هایی مکان داشته میباشد و نماز در اصلی ترین شبستان برگزار می‌شد‌ه‌است.[۳۲][۳۳]

۱.۶.۲ - پیشطاق و سردر این مسجد

از ویژگیهای چشمگیر این سازه پیشطاق و سردر ورودی آن میباشد که بر جرزهای حجیم ۵ر۱۰ متری گذارده گردیده است و ارتفاعی نزدیک به ۴۱ و پهنا ۱۷ متر داراست که به طور کاملً گنبدایوان مقصوره (گنبد اساسی) را می‌پوشاند. [۳۴][۳۵][۳۶]این پیشطاق ورودی با ایوانهای بیرونی و درونی گود و عمیق بر عظمت سازه می‌خاطر نشان نمود.
پیشطاق ورودی سه تراس دیگر به گنبدخانه‌هایی متصل بودند که هرمورد گنبدی دو جداره (دوپوشه) با ساقه بلند داشتند که نمای بیرونی آن‌ها‌را بسیار پررنگ می‌نمود.