زیارت قبور امامان شیعه نزد اهل سنت
تاریخنگاران مواردی را گزارش کردهاند که در آن بعضی عالمان اهلسنت نیز به مسجد قبا مشهد زیارت قبور بعضی امامان شیعه رفتهاند.[۱۴] به عنوان مثال ابنحِبّان، محدثاهل سنت در قرن سوم و چهارم قمری گفته می باشد که بارها به زیارت قبر امام رضا(ع) در مشهد میرفتم و با توسل به او مشکلاتم برطرف میشد.[۱۵] همچنین ابنحجر عَسقلانی نقل کرده که ابوبکر محمد بن خُزَیْمه، فقید، مفسر و محدث اهلسنت در قرن سوم و چهارم قمری، و ابوعلی ثقفی، از عالمان نیشابور، به یاروهمدم دیگرانی از اهلسنت به زیارت قبر امام رضا رفتهاند.[۱۶] سَمْعانی، تاریخنگار، محدث و آدرس مسجد قبا مشهد فقیه شافعی قرن ششم قمری نیز به زیارت قبر امام کاظم(ع) میرفته و به او متوسل میشدهاست.[۱۷] از شافعی، که از فقهای چهارگانه اهلسنت هست نیز گفته شده که قبر امام کاظم را «داروی شفابخش» تعریف و تمجید کرده است.[۱۸]
عامل مشروعیت زیارت
عالمان مسلمان برای اثبات مشروعیت زیارت به دلیل تحت استناد کردهاند: شماره تلفن مسجد قبا مشهد
سنت نبی(ص)
زیارت قبور از همان صدر اسلام عملی مشروع و رایج بوده است. بهگزارش ابنشَبَّه در کتاب «تاریخ المدینة المنورة»، نبی(ص) وقتی که از فتح مکه به سمت مدینه بازمیگشت، به زیارت قبر مادرش آمنه رفت و بیان کرد: «این قبر مادر من می باشد. از خدا زیارت اورا مراد بودم و او اجازه این عمل را به من داد.».[۱۹] همچنین بیان شده که وی به زیارت قبور شهدای نبرد احد[۲۰] و زیارت قبور مؤمنان به گورستان بقیع میرفت.[۲۱] در برخی منابع روایی اهلسنت نیز برای فضیلت زیارت و سفارش به انجام آن، روایاتی از پیامبر(ص) نقل گردیده است. به عنوان مثال روایتی از وی بیان شده که «مَنْ زَارَ قَبْرِي وَجَبَتْ لَهُ شَفَاعَتِی؛ هرکس قبر منرا زیارت کند، شفاعتم در قیامت نصیب او میگردد.»[۲۲]
روایات و سیره امامان معصوم(ع)
در منابع روایی شیعه، احادیث فراوانی در فضیلت و استحباب زیارت قبور فرستاده(ص) و امامان شیعه(ع) و قبور مؤمنان وارد شده میباشد. کلینی در کتاب الکافی بابی را با عنوان «بَابُ فَضْلِ الزِّيَارَاتِ وَ ثَوَابِهَا؛ باب فضیلت زیارتها و ثواب آن»، تهیه کرده و احادیثی دراین مورد گردآوری کرده است.[۲۳] حُر عاملی نیز در وسائلالشیعه بابی را با عنوان «أبواب المزار و ما يناسبه» به روایات زیارت اختصاص داده[۲۴] و در تحت آن روایاتی در فضیلت و ثواب قبور فرستاده(ص) و امامان شیعه(ع) و انبیای الهی، زیارت قبور امامزادههایی همچون حضرت معصومه(س) و حضرت عبدالعظیم حسنی(ع)، زیارت قبور شهداء و مؤمنان، زیارت برادر مؤمن چه در هم اکنون صدق و چه بیماری و...را در ۱۰۶ باب متعدد توده کرده است.[۲۵]
در منابع تاریخی نیز مواردی از سیره امامان شیعه در زیارت قبور نقل گردیدهاست: حکم دهنده نیشابوری در «اَلمُستدرَکُ عَلَی الصَّحیحَین» در روایتی چنین نقل کرده است که حضرت زهرا(س) هر جمعه به زیارت قبر حمزة بن عبدالمطلب میرفت و در آنجا نماز میخواند و زاری میکرد.[۲۶] در روایتی از امام باقر(ع) اورده شده که امام حسین(ع) هر شب جمعه به زیارت قبر امام حسن(ع) میرفت.[۲۷] در بدون نقصالزیارات روایتی از امام رضا(ع) نقل گردیدهاست که امام سجاد(ع) به زیارت قبر امام علی(ع) می رفت، کنار قبر میایستاد، زاری میکرد و سلام میبخشید.[۲۸]
کار صحابه و تابعین و اجماع عالمان
سُبکی فقید اهلسنت در قرن هشتم قمری، در کتاب شِفاءالسِّقام، به چندین ماجرا از منابع متفاوت روایی اهل سنت[۲۹] استناد کرده است که برپایه آنها، برخی از صحابه و تابعین به زیارت قبر پیامبر(ص) و مؤمنان میرفتند و به اهل قبور سلام میفرستادند.[۳۰]
ابنتیمیه و وهابیون، مخالفان زیارت
به نقل از محمد عبدالحی لکنوی (درگذشت: ۱۳۰۴ق)، فقیه و محدث حنفی اهل هند، هیچیک از فقیهان چهارگانه اهلسنت و عالمان مسلمان، زیارت قبور مؤمنان، بهویژه قبر پیامبر(ص) و سفررفتن برای اعمال آن را نامشروع نمیدانستند.[۳۱] بهگفته او، ابنتیمیه (۶۶۱-۷۲۸ق) نخستین کسی بود که به مخالفت با این اجماع پرداخت و در مشروعیت زیارت قبور تشکیک کرد.[۳۲] از لحاظ او، سلامصادر کردن و دعا برای صاحبان قبور مشروع هست؛ البته طلب حاجت از آن ها و واسطه قراردادن آنان و آفریدگار را به آن ها قسمدادن برای طلب حاجت، عملی نامشروع است.[۳۳] او این نوع زیارت را بدعت و بی دینی میداند.[۳۴]
تعدادی قرن بعداز ابنتیمیه، یعنی در قرن دوازدهم قمری، مخالفت با مشروعیت زیارت از سوی وهابیون دوباره مطرح شد و آنها تا به امروز (قرن پانزدهم هجری قمری) نیز این کار را حرام فکر میکنند و مسلمانها را از انجام آن باز میدارا هستند.
انتقاد بینش ابنتیمیه و وهابیون از سوی عالمان مسلمان
بیشتر عالمان اهلسنت همانند نووی[۳۶] ابنحجر عَسقلانی،[۳۷] غزالی،[۳۸] ملا علی قاری حنفی،[۳۹] شمسالدین ذهبی،[۴۰] جصاص،[۴۱] ابنعابدین عالم حنفی،[۴۲] زرقانی دانا مالکی،[۴۳] ابنقدامه حنبلی[۴۴] و برخی دیگر بر این باورند که حدیث شَدُّ رِحالا که ابنتیمیه برای نامشروعبودن زیارت به آن استناده کرده،[۴۵] در جایگاه نهی از زیارت قبور، بهویژه قبر فرستاده(ص) وجود ندارد؛ بلکه در منزلت ذکر فضیلت مساجد سهگانه مسجدالحرام، مسجدالنبی و مسجدالاقصی میباشد.
جعفر سبحانی گفته میباشد زیارت قبور و توسلپیدا کردن به صاحبان آن ها بهاین معنی وجود ندارد که آنها جدا از اجازه و عفو وبخشش الهی، حاجات زیارتکنندگان یا این که توسلکنندگان را برآورده مینمایند تا کفر پیش بیاید؛ بلکه به این مضمون میباشد که به جهت رده و منزلتی که نزد خدا دارا هستند، واسطه بندگان و معبود برای برآوردن حاجات قرار داده می شوند
زیارت قبور امامان شیعه نزد اهل سنت
تاریخنگاران مواردی را گزارش کردهاند که در آن بعضی عالمان اهلسنت نیز به مسجد قبا مشهد زیارت قبور بعضی امامان شیعه رفتهاند.[۱۴] به عنوان مثال ابنحِبّان، محدثاهل سنت در قرن سوم و چهارم قمری گفته می باشد که بارها به زیارت قبر امام رضا(ع) در مشهد میرفتم و با توسل به او مشکلاتم برطرف میشد.[۱۵] همچنین ابنحجر عَسقلانی نقل کرده که ابوبکر محمد بن خُزَیْمه، فقید، مفسر و محدث اهلسنت در قرن سوم و چهارم قمری، و ابوعلی ثقفی، از عالمان نیشابور، به یاروهمدم دیگرانی از اهلسنت به زیارت قبر امام رضا رفتهاند.[۱۶] سَمْعانی، تاریخنگار، محدث و آدرس مسجد قبا مشهد فقیه شافعی قرن ششم قمری نیز به زیارت قبر امام کاظم(ع) میرفته و به او متوسل میشدهاست.[۱۷] از شافعی، که از فقهای چهارگانه اهلسنت هست نیز گفته شده که قبر امام کاظم را «داروی شفابخش» تعریف و تمجید کرده است.[۱۸]
عامل مشروعیت زیارت
عالمان مسلمان برای اثبات مشروعیت زیارت به دلیل تحت استناد کردهاند: شماره تلفن مسجد قبا مشهد
سنت نبی(ص)
زیارت قبور از همان صدر اسلام عملی مشروع و رایج بوده است. بهگزارش ابنشَبَّه در کتاب «تاریخ المدینة المنورة»، نبی(ص) وقتی که از فتح مکه به سمت مدینه بازمیگشت، به زیارت قبر مادرش آمنه رفت و بیان کرد: «این قبر مادر من می باشد. از خدا زیارت اورا مراد بودم و او اجازه این عمل را به من داد.».[۱۹] همچنین بیان شده که وی به زیارت قبور شهدای نبرد احد[۲۰] و زیارت قبور مؤمنان به گورستان بقیع میرفت.[۲۱] در برخی منابع روایی اهلسنت نیز برای فضیلت زیارت و سفارش به انجام آن، روایاتی از پیامبر(ص) نقل گردیده است. به عنوان مثال روایتی از وی بیان شده که «مَنْ زَارَ قَبْرِي وَجَبَتْ لَهُ شَفَاعَتِی؛ هرکس قبر منرا زیارت کند، شفاعتم در قیامت نصیب او میگردد.»[۲۲]
روایات و سیره امامان معصوم(ع)
در منابع روایی شیعه، احادیث فراوانی در فضیلت و استحباب زیارت قبور فرستاده(ص) و امامان شیعه(ع) و قبور مؤمنان وارد شده میباشد. کلینی در کتاب الکافی بابی را با عنوان «بَابُ فَضْلِ الزِّيَارَاتِ وَ ثَوَابِهَا؛ باب فضیلت زیارتها و ثواب آن»، تهیه کرده و احادیثی دراین مورد گردآوری کرده است.[۲۳] حُر عاملی نیز در وسائلالشیعه بابی را با عنوان «أبواب المزار و ما يناسبه» به روایات زیارت اختصاص داده[۲۴] و در تحت آن روایاتی در فضیلت و ثواب قبور فرستاده(ص) و امامان شیعه(ع) و انبیای الهی، زیارت قبور امامزادههایی همچون حضرت معصومه(س) و حضرت عبدالعظیم حسنی(ع)، زیارت قبور شهداء و مؤمنان، زیارت برادر مؤمن چه در هم اکنون صدق و چه بیماری و...را در ۱۰۶ باب متعدد توده کرده است.[۲۵]
در منابع تاریخی نیز مواردی از سیره امامان شیعه در زیارت قبور نقل گردیدهاست: حکم دهنده نیشابوری در «اَلمُستدرَکُ عَلَی الصَّحیحَین» در روایتی چنین نقل کرده است که حضرت زهرا(س) هر جمعه به زیارت قبر حمزة بن عبدالمطلب میرفت و در آنجا نماز میخواند و زاری میکرد.[۲۶] در روایتی از امام باقر(ع) اورده شده که امام حسین(ع) هر شب جمعه به زیارت قبر امام حسن(ع) میرفت.[۲۷] در بدون نقصالزیارات روایتی از امام رضا(ع) نقل گردیدهاست که امام سجاد(ع) به زیارت قبر امام علی(ع) می رفت، کنار قبر میایستاد، زاری میکرد و سلام میبخشید.[۲۸]
کار صحابه و تابعین و اجماع عالمان
سُبکی فقید اهلسنت در قرن هشتم قمری، در کتاب شِفاءالسِّقام، به چندین ماجرا از منابع متفاوت روایی اهل سنت[۲۹] استناد کرده است که برپایه آنها، برخی از صحابه و تابعین به زیارت قبر پیامبر(ص) و مؤمنان میرفتند و به اهل قبور سلام میفرستادند.[۳۰]
ابنتیمیه و وهابیون، مخالفان زیارت
به نقل از محمد عبدالحی لکنوی (درگذشت: ۱۳۰۴ق)، فقیه و محدث حنفی اهل هند، هیچیک از فقیهان چهارگانه اهلسنت و عالمان مسلمان، زیارت قبور مؤمنان، بهویژه قبر پیامبر(ص) و سفررفتن برای اعمال آن را نامشروع نمیدانستند.[۳۱] بهگفته او، ابنتیمیه (۶۶۱-۷۲۸ق) نخستین کسی بود که به مخالفت با این اجماع پرداخت و در مشروعیت زیارت قبور تشکیک کرد.[۳۲] از لحاظ او، سلامصادر کردن و دعا برای صاحبان قبور مشروع هست؛ البته طلب حاجت از آن ها و واسطه قراردادن آنان و آفریدگار را به آن ها قسمدادن برای طلب حاجت، عملی نامشروع است.[۳۳] او این نوع زیارت را بدعت و بی دینی میداند.[۳۴]
تعدادی قرن بعداز ابنتیمیه، یعنی در قرن دوازدهم قمری، مخالفت با مشروعیت زیارت از سوی وهابیون دوباره مطرح شد و آنها تا به امروز (قرن پانزدهم هجری قمری) نیز این کار را حرام فکر میکنند و مسلمانها را از انجام آن باز میدارا هستند.
انتقاد بینش ابنتیمیه و وهابیون از سوی عالمان مسلمان
بیشتر عالمان اهلسنت همانند نووی[۳۶] ابنحجر عَسقلانی،[۳۷] غزالی،[۳۸] ملا علی قاری حنفی،[۳۹] شمسالدین ذهبی،[۴۰] جصاص،[۴۱] ابنعابدین عالم حنفی،[۴۲] زرقانی دانا مالکی،[۴۳] ابنقدامه حنبلی[۴۴] و برخی دیگر بر این باورند که حدیث شَدُّ رِحالا که ابنتیمیه برای نامشروعبودن زیارت به آن استناده کرده،[۴۵] در جایگاه نهی از زیارت قبور، بهویژه قبر فرستاده(ص) وجود ندارد؛ بلکه در منزلت ذکر فضیلت مساجد سهگانه مسجدالحرام، مسجدالنبی و مسجدالاقصی میباشد.
جعفر سبحانی گفته میباشد زیارت قبور و توسلپیدا کردن به صاحبان آن ها بهاین معنی وجود ندارد که آنها جدا از اجازه و عفو وبخشش الهی، حاجات زیارتکنندگان یا این که توسلکنندگان را برآورده مینمایند تا کفر پیش بیاید؛ بلکه به این مضمون میباشد که به جهت رده و منزلتی که نزد خدا دارا هستند، واسطه بندگان و معبود برای برآوردن حاجات قرار داده می شوند
آدرس مسجد قبا مشهد؛ مسیر دسترسی، موقعیت مکانی و نکات مهم قبل از مراجعه