بِیعَت نِساء، بیعت زنان با نبی آفریدگار(ص). مورد ها این بیعت، به تصریح آیه ۱۲ سوره ممتحنه، جلوگیری از بی دینی، سرقت، زنا، کشتن فرزندان، نافرمانی رسول و نسبت دادن فرزندان سایرافراد به شوهران خویش بوده میباشد. درباره شیوه ایفا این بیعت مشهورترین عهدوپیمان آن میباشد که آغاز رسول دست خویش را در تشت آبی رنگ قرار میبخشید و مورد ها بیعت را ذکر میکرد و بعد زنان با قرار دادن دست خویش در تشت آن را میپذیرفتند. این بیعت بعداز فتح مکه چهره اعطا کرد، گرچه بعضی گفتهاند بیعت نساء اسم دیگرِ بیعت عقبه نخستین میباشد و از این رو مرتبط با واپسین روزهای اقامت نبی در مکه مسجد قبا مشهد میباشد.
پیشینه بیعت
بیعت به معنای قسم و تایید سر گروهی و حکومت کسی یا این که اعلام وفاداری و دستوربرداری،[۱] از مهمترین سنتهای قبل از اسلام دربین عموم عرب بود که گزینه تایید اسلام نیز قرار گرفت. زنان در زمانه ناآگاهی نقشی در بیعتها و کارها اساسی آدرس مسجد قبا مشهد نداشتند.
به نقل از منابع تاریخی، زنان در بیعت عقبه دوم (۱۳ بعثت) حضور داشتند.[۲][یادداشت ۱] گزارشهایی نیز از بیعت زنان مکه در آن زمان حکایت داراهستند.[۳] بعداز مسافرت پیامبر معبود به مدینه، زنان به طور گروهی[۴] و گاه انفرادی[۵] برای بیعت با وی میرفتند و گاه نیز در جایی گرد میآمدند و نبی یکی اصحاب را برای بیعت به چنگ آوردن از آن ها میارسال کرد.[۶] گاهی نیز زنان در رخدادهای ویژه همدم مردان بیعت میکردند. در بیعت رضوان، شماری از زنان مسلمان مثلا ام سلمه همسر پیامبر خداوند، ام عماره، ام منیع، و ام عامر اشهلیه حضور رزرو مسجد قبا مشهد داشتند.[۷]
موارد بیعت نساء
طبق نقل دارای اسم و رسم، در روز فتح مکه زمانیکه فرستاده اکرم(ص) روی کوه صفا از مردان بیعت گرفت، زنان نیز نزد حضرت امدند تا بیعت نمایند، آیه ۱۲ سوره ممتحنه نازل شد و کیفیت بیعت را تشریح کرد: یا این که أَیهَا النَّبِی إِذا جاءَكَ الْمُؤْمِناتُ یبایعْنَكَ عَلیٰ أَنْ لایشْرِکْنَ بِاللهِ شَیئاً وَ لایسْرِقْنَ وَ لایزْنینَ وَ شایستهْتُلْنَ أَوْلادَهُنَّ وَ لایأْتینَ بِبُهْتانٍ یفْتَرینَهُ بَینَ أَیدیهِنَّ وَ أَرْجُلِهِنَّ وَ لایعْصینَكَ فی مَعْرُوفٍ فَبایعْهُنَّ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللهَ إِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحیمٌ (ترجمه:ای فرستاده! زمانی که زنان مؤمن نزد تو آیند و با تو بیعت نمایند که چیزی را سهم دار پروردگار قرار ندهند، دزدی و زنا نکنند، فرزندان خویش را نکشند، بهتان و افترایی پیش دست و پای خویش نیاورند و در هیچ عمل سزاوارای مخالفت امر تو نکنند، با آنان بیعت کن و برای آنها از درگاه خدا آمرزش بطلب که خدا آمرزنده و کریم و مهربان شماره تلفن مسجد قبا مشهد میباشد)[ممتحنه–۱۲].[۸]
موردها بیعت نساء بر محور آیه فوق عبارت میباشد از: دوری از کفر، سرقت، زنا، کشتن فرزندان، اینکه فرزندان سایرافراد را به شوهران خویش نسبت ندهند، و در هیچ عمل سزاوارای نافرمانی نبی را نکنند.
نقطه نهایی آیه (وَ لایعْصینَكَ فی مَعْرُوفٍ) دارنده مفهومی کلی میباشد که درباره آن نگرشهایی ارائه شدهاست. برخی معنا آن را عام میدانند که بر اطاعت از دستورهای رسول تأکید داراست.[۹] برخی آن را به نهی از خلوت کردن زنان با مردان نامحرم تعبیر کردهاند.[۱۰] شماری در تعبیر آن به نهی از آداب و ترسیمهای زنان بعدازظهر جاهلی در عزاداریها اشاره کردهاند. زنان در زمانه نادانی با فغان ویژه خویش (نوح) به مجالس عزا پر نمک میدادند و به نماد عزا فیس خویش را خراشیده، موهای خود را میبریدند و یقه چاک میکردند. این امور سبب جدید شدن کدورتها و تحریک عصبیت مردان می شد. برخی بر این باورند که نصیب نهایی آیه، این شغل زنان را ناپسند دانسته و از آن نهی نموده است.[۱۱]
حاضران در بیعت
درین بیعت، زنان مکه که ایمان آورده بودند برای بیعت خدمتش آمدند و همینطور بعضی همسران رسول، فاطمه(س)، فاطمه بنت اسد مامان امام علی(ع) و ام هانی دختر ابوطالب نیز حضور داشتند.[۱۲] به گفته ابن ابی الحدید، فاطمه بنت اسد اول زنی بود که با نبی(ص) بیعت کرد.[۱۳]
دراین بیعت، هند همسر ابوسفیان فی مابین بیعتکنندگان بود. وی که به جهت دشمنیهایش با پیامبر پروردگار و مُثله کردن پیکر حمزه از انتقام وی بیم داشت، به طور ناشناس در توده زنان حضور یافت؛ ولی هنگام ارائه مورد ها بیعت از جانب رسول لهجه به اعتراض گشود و آن را تبعیض بر ضد زنان دانست. وی با عکس العمل درباره بندهای متعدد، خویش را معرفی کرد؛ ولی رسول او را اعطا کرد و از مجازاتش جلوگیری نمود.[۱۴]
طرز بیعت با زنان
بیشتر تاریخنگاران بر آناند که نبی خداوند(ص) هنگام بیعت زنان، ظرفی آب میخواست و دست خویش را در آن فرومی پیروزی و آنگاه با تلاوت مواد بیعت زنان به آن ها میفرمود دست خویش را در آب فروبرند و به این سیرتکامل، آنان با نبی بیعت میکردند.[۱۵]
درباره طریق بیعت زنان با پیامبر معبود(ص) شیوههای دیگری نیز گفته شده میباشد.[یادداشت ۲]
فرصت بیعت نساء
مهمترین و دارای اسم و رسمترین بیعت زنان در عصر فرستاده معبود(ص)، بیعت نساء بود که بعد از فتح مکه (۸ق.) و درین شهر جاری ساختن گرفت. ولی برخی بیعت عقبه نخستین را بیعت نساء دانستهاند؛ البته این حیث به دلایل پایین چندان پذیرفتنی وجود ندارد؛ چون
آیه دوازدهم سوره ممتحنه که مواد بیعت نساء را ذکر مینماید، بعد از فتح مکه و در روی داد بیعت زنان با پیامبر خداوند نازل گردیده است.[۱۶]
بعضا منابع تصریح کردهاند که بیعت نساء بعداز فتح مکه بوده میباشد.[۱۷]
ابنهشام در وضع سلمی دختر قیس می گوید:وی یاور فرستاده پروردگار به سوی دو قبله نماز خوانده و با وی بیعت نساء را اعمال داده میباشد.[۱۸] ولی ازآنجا که در عقبه اولیه هیچ زنی حضور نداشته و صرفا ۱۲ مرد حضور داشتند،[۱۹] کلام ابنهشام نمیتواند به بیعت عقبه اشاره داشته باشد.
بیعت زنان بعداز فتح مکه غیروابسته از بیعت مردان شکل به عهده گرفت و حاضران در آن، صرفا زنان بودند.[۲۰] نبی خداوند پیرو منزهسازی کعبه از بتها، ابتدا مردان و آن گاه زنان را به بیعت فراخواند. زنان هم در حالی که رسول قله کوه صفا بود برای بیعت نزد وی رفتند.[۲۱]
دلایل نامگذاری بیعت عقبه به بیعت نساء
اشخاصی که بیعت عقبه نخستین را بیعت النساء نامیدهاند، در انگیزه این اسمگذاری چندین احتمال مطرح کردهاند:
از این رو آن را بیعت النساء نامیدند که عفراء دختر عبید بن ثعلبه، جزو بیعت کنندگان بود و وی اولین زنی بود که با نبی(ص) بیعت کرد.[۲۲] این وجه تسمیه بیشالوده میباشد؛ چون در آن توده زنی حاضر نبوده میباشد.
زیرا مضمون بیعت آنها این بود که فرستاده(ص) را مانند یکی اشخاص خانوادۀ خویش بدانند آن را بیعت النساء نامیدند.
زیرا قرار بود در میان مسلمانها و کفّار جنگی شکل نگیرد و نزاع از شغل های مردان میباشد، آن را بیعت النّساء نامیدند.[۲۳]
بِیعَت نِساء، بیعت زنان با نبی آفریدگار(ص). مورد ها این بیعت، به تصریح آیه ۱۲ سوره ممتحنه، جلوگیری از بی دینی، سرقت، زنا، کشتن فرزندان، نافرمانی رسول و نسبت دادن فرزندان سایرافراد به شوهران خویش بوده میباشد. درباره شیوه ایفا این بیعت مشهورترین عهدوپیمان آن میباشد که آغاز رسول دست خویش را در تشت آبی رنگ قرار میبخشید و مورد ها بیعت را ذکر میکرد و بعد زنان با قرار دادن دست خویش در تشت آن را میپذیرفتند. این بیعت بعداز فتح مکه چهره اعطا کرد، گرچه بعضی گفتهاند بیعت نساء اسم دیگرِ بیعت عقبه نخستین میباشد و از این رو مرتبط با واپسین روزهای اقامت نبی در مکه مسجد قبا مشهد میباشد.
پیشینه بیعت
بیعت به معنای قسم و تایید سر گروهی و حکومت کسی یا این که اعلام وفاداری و دستوربرداری،[۱] از مهمترین سنتهای قبل از اسلام دربین عموم عرب بود که گزینه تایید اسلام نیز قرار گرفت. زنان در زمانه ناآگاهی نقشی در بیعتها و کارها اساسی آدرس مسجد قبا مشهد نداشتند.
به نقل از منابع تاریخی، زنان در بیعت عقبه دوم (۱۳ بعثت) حضور داشتند.[۲][یادداشت ۱] گزارشهایی نیز از بیعت زنان مکه در آن زمان حکایت داراهستند.[۳] بعداز مسافرت پیامبر معبود به مدینه، زنان به طور گروهی[۴] و گاه انفرادی[۵] برای بیعت با وی میرفتند و گاه نیز در جایی گرد میآمدند و نبی یکی اصحاب را برای بیعت به چنگ آوردن از آن ها میارسال کرد.[۶] گاهی نیز زنان در رخدادهای ویژه همدم مردان بیعت میکردند. در بیعت رضوان، شماری از زنان مسلمان مثلا ام سلمه همسر پیامبر خداوند، ام عماره، ام منیع، و ام عامر اشهلیه حضور رزرو مسجد قبا مشهد داشتند.[۷]
موارد بیعت نساء
طبق نقل دارای اسم و رسم، در روز فتح مکه زمانیکه فرستاده اکرم(ص) روی کوه صفا از مردان بیعت گرفت، زنان نیز نزد حضرت امدند تا بیعت نمایند، آیه ۱۲ سوره ممتحنه نازل شد و کیفیت بیعت را تشریح کرد: یا این که أَیهَا النَّبِی إِذا جاءَكَ الْمُؤْمِناتُ یبایعْنَكَ عَلیٰ أَنْ لایشْرِکْنَ بِاللهِ شَیئاً وَ لایسْرِقْنَ وَ لایزْنینَ وَ شایستهْتُلْنَ أَوْلادَهُنَّ وَ لایأْتینَ بِبُهْتانٍ یفْتَرینَهُ بَینَ أَیدیهِنَّ وَ أَرْجُلِهِنَّ وَ لایعْصینَكَ فی مَعْرُوفٍ فَبایعْهُنَّ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللهَ إِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحیمٌ (ترجمه:ای فرستاده! زمانی که زنان مؤمن نزد تو آیند و با تو بیعت نمایند که چیزی را سهم دار پروردگار قرار ندهند، دزدی و زنا نکنند، فرزندان خویش را نکشند، بهتان و افترایی پیش دست و پای خویش نیاورند و در هیچ عمل سزاوارای مخالفت امر تو نکنند، با آنان بیعت کن و برای آنها از درگاه خدا آمرزش بطلب که خدا آمرزنده و کریم و مهربان شماره تلفن مسجد قبا مشهد میباشد)[ممتحنه–۱۲].[۸]
موردها بیعت نساء بر محور آیه فوق عبارت میباشد از: دوری از کفر، سرقت، زنا، کشتن فرزندان، اینکه فرزندان سایرافراد را به شوهران خویش نسبت ندهند، و در هیچ عمل سزاوارای نافرمانی نبی را نکنند.
نقطه نهایی آیه (وَ لایعْصینَكَ فی مَعْرُوفٍ) دارنده مفهومی کلی میباشد که درباره آن نگرشهایی ارائه شدهاست. برخی معنا آن را عام میدانند که بر اطاعت از دستورهای رسول تأکید داراست.[۹] برخی آن را به نهی از خلوت کردن زنان با مردان نامحرم تعبیر کردهاند.[۱۰] شماری در تعبیر آن به نهی از آداب و ترسیمهای زنان بعدازظهر جاهلی در عزاداریها اشاره کردهاند. زنان در زمانه نادانی با فغان ویژه خویش (نوح) به مجالس عزا پر نمک میدادند و به نماد عزا فیس خویش را خراشیده، موهای خود را میبریدند و یقه چاک میکردند. این امور سبب جدید شدن کدورتها و تحریک عصبیت مردان می شد. برخی بر این باورند که نصیب نهایی آیه، این شغل زنان را ناپسند دانسته و از آن نهی نموده است.[۱۱]
حاضران در بیعت
درین بیعت، زنان مکه که ایمان آورده بودند برای بیعت خدمتش آمدند و همینطور بعضی همسران رسول، فاطمه(س)، فاطمه بنت اسد مامان امام علی(ع) و ام هانی دختر ابوطالب نیز حضور داشتند.[۱۲] به گفته ابن ابی الحدید، فاطمه بنت اسد اول زنی بود که با نبی(ص) بیعت کرد.[۱۳]
دراین بیعت، هند همسر ابوسفیان فی مابین بیعتکنندگان بود. وی که به جهت دشمنیهایش با پیامبر پروردگار و مُثله کردن پیکر حمزه از انتقام وی بیم داشت، به طور ناشناس در توده زنان حضور یافت؛ ولی هنگام ارائه مورد ها بیعت از جانب رسول لهجه به اعتراض گشود و آن را تبعیض بر ضد زنان دانست. وی با عکس العمل درباره بندهای متعدد، خویش را معرفی کرد؛ ولی رسول او را اعطا کرد و از مجازاتش جلوگیری نمود.[۱۴]
طرز بیعت با زنان
بیشتر تاریخنگاران بر آناند که نبی خداوند(ص) هنگام بیعت زنان، ظرفی آب میخواست و دست خویش را در آن فرومی پیروزی و آنگاه با تلاوت مواد بیعت زنان به آن ها میفرمود دست خویش را در آب فروبرند و به این سیرتکامل، آنان با نبی بیعت میکردند.[۱۵]
درباره طریق بیعت زنان با پیامبر معبود(ص) شیوههای دیگری نیز گفته شده میباشد.[یادداشت ۲]
فرصت بیعت نساء
مهمترین و دارای اسم و رسمترین بیعت زنان در عصر فرستاده معبود(ص)، بیعت نساء بود که بعد از فتح مکه (۸ق.) و درین شهر جاری ساختن گرفت. ولی برخی بیعت عقبه نخستین را بیعت نساء دانستهاند؛ البته این حیث به دلایل پایین چندان پذیرفتنی وجود ندارد؛ چون
آیه دوازدهم سوره ممتحنه که مواد بیعت نساء را ذکر مینماید، بعد از فتح مکه و در روی داد بیعت زنان با پیامبر خداوند نازل گردیده است.[۱۶]
بعضا منابع تصریح کردهاند که بیعت نساء بعداز فتح مکه بوده میباشد.[۱۷]
ابنهشام در وضع سلمی دختر قیس می گوید:وی یاور فرستاده پروردگار به سوی دو قبله نماز خوانده و با وی بیعت نساء را اعمال داده میباشد.[۱۸] ولی ازآنجا که در عقبه اولیه هیچ زنی حضور نداشته و صرفا ۱۲ مرد حضور داشتند،[۱۹] کلام ابنهشام نمیتواند به بیعت عقبه اشاره داشته باشد.
بیعت زنان بعداز فتح مکه غیروابسته از بیعت مردان شکل به عهده گرفت و حاضران در آن، صرفا زنان بودند.[۲۰] نبی خداوند پیرو منزهسازی کعبه از بتها، ابتدا مردان و آن گاه زنان را به بیعت فراخواند. زنان هم در حالی که رسول قله کوه صفا بود برای بیعت نزد وی رفتند.[۲۱]
دلایل نامگذاری بیعت عقبه به بیعت نساء
اشخاصی که بیعت عقبه نخستین را بیعت النساء نامیدهاند، در انگیزه این اسمگذاری چندین احتمال مطرح کردهاند:
از این رو آن را بیعت النساء نامیدند که عفراء دختر عبید بن ثعلبه، جزو بیعت کنندگان بود و وی اولین زنی بود که با نبی(ص) بیعت کرد.[۲۲] این وجه تسمیه بیشالوده میباشد؛ چون در آن توده زنی حاضر نبوده میباشد.
زیرا مضمون بیعت آنها این بود که فرستاده(ص) را مانند یکی اشخاص خانوادۀ خویش بدانند آن را بیعت النساء نامیدند.
زیرا قرار بود در میان مسلمانها و کفّار جنگی شکل نگیرد و نزاع از شغل های مردان میباشد، آن را بیعت النّساء نامیدند.[۲۳]
آدرس مسجد قبا مشهد؛ مسیر دسترسی، موقعیت مکانی و نکات مهم قبل از مراجعه