معماری مسجد

معماری مسجد قبا مانند بسیاری از مساجد محلی، ساده، کارآمد و آرامش‌بخش مسجد قبا مشهداست.
ویژگی‌های معماری معمول مسجد:

• نمای بیرونی آجر یا سیمان سفید

• گنبدی کوچک و ساده

• فضای ورودی بزرگ و مناسب برای تجمع

• سقف مرتفع جهت تهویه

• محراب ساده و مزین به کتیبه‌های قرآنی

• نورپردازی ثابت و ملایم در شب

• فرش‌های سراسری و تمیز

معماری مسجد به‌گونه‌ای طراحی شده که هم برای برگزاری نماز جماعت و هم برای تجمعات متعدد مانند ختم، روضه و جلسات مذهبی کاملاً مناسب باشد.

موقعیت و دسترسی

مسجد قبا معمولاً در یکی از محله‌های مسکونی و پرجمعیت مشهد قرار دارد.
این دسترسی خوب باعث شده:

• مردم محله برای نمازهای روزانه از آن استفاده کنند

• مراسم‌ها با سهولت بیشتری برگزار شود

• زائران نیز در صورت نزدیکی محل اقامت، برای نماز به آن مراجعه کنند

مسجد معمولاً نزدیک خیابان‌های اصلی و قابل دسترس با وسیله نقلیه عمومی است شماره تلفن مسجد قبا مشهد و اطراف آن مراکز خرید کوچک، نانوایی، داروخانه یا ایستگاه تاکسی نیز وجود دارد.

(اگر خواستید آدرس دقیق را اضافه کنم، کافیست بگویید تا با جست‌وجوی وب نسخه کامل ارائه کنم.)

فعالیت‌ها و برنامه‌های مذهبی مسجد قبا

1. برگزاری نماز جماعت

نمازهای جماعت پنج‌گانه با حضور:

• امام جماعت ثابت

• اهالی محله

• نوجوانان و سالمندان

به صورت منظم در مسجد برگزار می‌شود. غالباً نماز مغرب و عشاء با جمعیت بیشتری نسبت به بقیه اوقات اقامه می‌شود.

2. جلسات قرآن

مسجد قبا یکی از فعال‌ترین مساجد محلی در موضوع قرآن است. آدرس مسجد قبا مشهد جلسات زیر معمولاً برقرارند:

• آموزش روخوانی و روان‌خوانی

• تجوید و ترتیل

• حفظ قرآن برای کودکان و نوجوانان

• تفسیر قرآن کریم

وجود مربیان باتجربه باعث شده بسیاری از کودکان محله، یادگیری قرآن را از این مسجد آغاز کنند.

3. برنامه‌های مناسبتی

در ماه‌های محرم، رمضان، شعبان و اعیاد مذهبی، مسجد قبا برنامه‌های ویژه دارد:

در ماه رمضان:

• نماز جماعت با جمعیت زیاد

• افطار ساده و دورهمی

• جلسات سخنرانی

• دعای جوشن کبیر

• احیای شب‌های قدر

در محرم:

• روضه‌خوانی

• عزاداری

• توزیع نذری

در اعیاد:

• جشن میلاد ائمه

• اجرای گروه سرود مذهبی

• توزیع شیرینی

خدمات اجتماعی و فرهنگی مسجد

آموزش‌های دینی و اخلاقی

مسجد پایگاه آموزش‌های فرهنگی برای نوجوانان است؛ از جمله:

• کلاس‌های اخلاق

• پاسخ به مسائل شرعی

• آموزش احکام

• دوره‌های آمادگی برای تکلیف دختران و پسران

کانون فرهنگی هنری

بسیاری از مساجد قبا دارای کانون فرهنگی فعال‌اند و برنامه‌هایی مانند:

• کتابخانه کوچک

• بازی‌های سالم برای بچه‌ها

• مسابقات فرهنگی و قرآنی

• اردوهای زیارتی

• کارگاه مهارت‌های زندگی

• برگزاری جشن تکلیف

را برگزار می‌کنند.

پایگاه بسیج

معمولاً در کنار مسجد یک پایگاه بسیج فعال وجود دارد که در امور:

• کمک‌های مؤمنانه

• توزیع بسته‌های حمایتی

• اجرای برنامه‌های ملی–مذهبی

• برگزاری یادواره شهدا

نقش مهمی دارد.

مسجد قبا و مراسم ترحیم

یکی از کاربردهای مهم مسجد قبا، برگزاری مراسم ختم و یادبود است.
این مسجد به دلیل:

• فضای مناسب

• امکان پذیرایی

• سیستم صوتی خوب

• مدیریت مسجد منظم

• دسترسی آسان

به یکی از انتخاب‌های رایج خانواده‌ها برای برگزاری مجالس ختم تبدیل شده است.

امکانات مناسب ختم در مسجد قبا:

• صندلی برای مهمانان

• جایگاه مخصوص قرائت قرآن

• حضور قاری در صورت هماهنگی

• امکان پخش تلاوت و صوت تسلیت

• مناسب برای توزیع پک پذیرایی ختم

• سرویس بهداشتی تمیز

در مراسم‌های پیش از ظهر و عصر، معمولاً جمعیت قابل‌توجهی شرکت می‌کنند.

نقش اجتماعی مسجد قبا در محله

مسجد قبا صرفاً محلی برای عبادت نیست؛ بلکه یک مرکز اجتماعی کوچک در قلب محله است.

نقش‌های اجتماعی مسجد:

• کمک به نیازمندان

• پشتیبانی از خانواده‌های کم‌بضاعت

• توزیع ارزاق ماه رمضان

• ایجاد صمیمیت میان اهالی محله

• حل اختلافات کوچک محلی با میانجی‌گری

• جمع‌آوری کمک‌های مردمی برای کارهای خیر

این فعالیت‌ها باعث شده مسجد قبا جایگاه ویژه‌ای میان ساکنان منطقه داشته باشد.

فضای روحانی و معنوی مسجد

یکی از ویژگی‌های مهم مسجد قبا، آرامشی است که در فضای آن جریان دارد.
فرش‌های تمیز، نور ملایم، صدای قرائت قرآن و حضور نمازگزاران باعث شده محیط مسجد فضایی معنوی و مناسب برای:

• راز و نیاز

• خواندن نمازهای مستحبی

• استراحت و تفکر

• مطالعه قرآن

باشد.

جمع‌بندی

مسجد قبا مشهد یکی از مساجد فعال، محبوب و اثرگذار شهر است که علاوه بر اقامه نمازهای جماعت، نقش مهمی در:

• رشد فرهنگی

• برنامه‌های قرآنی

• فعالیت‌های اجتماعی

• برگزاری مراسم ختم

• آموزش نوجوانان

• ایجاد همبستگی محله

مسجد قبا مشهد یکی از مساجد مهم و پرتردد در میان ساکنان محلی و زائران است که با معماری ساده اما روح‌نواز، فضای معنوی و محیط آرام خود به یک مرکز عبادی، فرهنگی و اجتماعی تبدیل شده است. مسجد قبا مشهد این مسجد که در یکی از محله‌های محبوب و قدیمی مشهد قرار گرفته، سال‌هاست جایگاهی ویژه در میان مردم دارد و نه‌تنها برای اقامه نمازهای پنج‌گانه، بلکه برای برگزاری مراسم مذهبی، جلسات قرآنی و برنامه‌های مناسبتی مورد استفاده قرار می‌گیرد. مسجد قبا با مدیریت منظم، فعالیت‌های فرهنگی گسترده و حضور فعال جوانان، امروز به یکی از پایگاه‌های مهم دینی شهر مشهد تبدیل شده است.

تاریخچه و شکل‌گیری مسجد قبا مشهد

مسجد قبا با هدف ایجاد مکانی برای تجمعات دینی و ارائه خدمات فرهنگی به مردم منطقه ساخته شد. نام قبا برگرفته از نخستین مسجدی است که در زمان پیامبر اکرم(ص) در مدینه بنا شد و انتخاب این نام برای مسجد، آدرس مسجد قبا مشهد خود بیانگر اهمیت ویژه‌ای است که بانیان و سازندگان آن برای هویت دینی و ریشه‌دار این مکان قائل بوده‌اند. مسجد قبا از ابتدا به عنوان یک مرکز مردمی اداره شده و وقف‌ها، نذورات و همکاری‌های اهالی محله نقش مهمی در توسعه و گسترش بخش‌های مختلف آن داشته است.

معماری و فضای داخلی مسجد قبا مشهد

معماری مسجد قبا مشهد تلفیقی از سادگی اسلامی و روحیه محلی است. نمای بیرونی با آجرکاری‌های سنتی و کاشی‌های فیروزه‌ای جلوه‌ای معنوی ایجاد کرده است. در بخش داخلی، شبستان مسجد با ستون‌ها و سقف‌های بلند طراحی شده تا ضمن تهویه مناسب، فضای روشن و آرامی برای نمازگزاران فراهم شود. رزرو مسجد قبا مشهد
نورپردازی ملایم و استفاده از رنگ‌های آرامش‌بخش در دیوارها باعث شده فضای داخلی مسجد حس معنویت و آرامش بیشتری القا کند. محراب مسجد با کاشی‌کاری‌های زیبا مزین شده و خطاطی آیات قرآن جلوه‌ای ویژه به این بخش داده است.
فرش‌های یکدست و تمیز، سیستم صوتی باکیفیت، و تمهیدات مناسب برای اقامه نماز جماعت و مراسم مذهبی از جمله نکات مثبت در فضای داخلی مسجد قبا است.

فعالیت‌های مذهبی مسجد قبا

مسجد قبا تنها مکانی برای نماز نیست؛ بلکه پایگاه دینی فعالی است که در آن برنامه‌های مذهبی متنوعی برگزار می‌شود. نمازهای جماعت با حضور امام جماعت باسابقه و مورد اعتماد مردم برگزار می‌شود و جلسات تفسیر قرآن، دوره‌های آموزشی احکام، و مراسم‌ دعای کمیل، ندبه و توسل از جمله برنامه‌های ثابت آن است.
مناسبت‌های مذهبی مانند ماه رمضان، دهه محرم، اعیاد مذهبی و لیالی قدر با حضور پرشور مردم و اجرای برنامه‌های معنوی برگزار می‌شود. وجود هیئت‌های مذهبی فعال در فضای مسجد، باعث شده اجتماع عظیمی از جوانان در این مکان حضور داشته باشند.

نقش فرهنگی و اجتماعی مسجد قبا در محله

مسجد قبا مشهد نقش اساسی در تحکیم روابط اجتماعی و فرهنگی مردم ایفا می‌کند. شماره تلفن مسجد قبا مشهد مسجد علاوه بر اینکه مکانی برای برگزاری مراسم مذهبی است، به‌عنوان پایگاهی فرهنگی عمل می‌کند و برنامه‌هایی مثل:

• کلاس‌های قرآن و تجوید

• جلسات تفسیر و عقیدتی

• برنامه‌های ویژه نوجوانان

• برگزاری همایش‌های محلی

• دوره‌های مشاوره مذهبی و خانوادگی

را در طول هفته برگزار می‌کند. همین ویژگی باعث شده مسجد قبا به محلی برای تربیت نسل جوان متعهد و فعال تبدیل شود.

جایگاه مسجد قبا بین مساجد مشهد

مشهد شهری است که مساجد زیادی در آن فعالیت می‌کنند؛ اما مسجد قبا به‌دلیل موقعیت محلی، حضور فعال جوانان، اجرای برنامه‌های منظم و مدیریت منسجم، جایگاه ویژه‌ای در میان مساجد این شهر دارد. بسیاری از زائران و گردشگران مذهبی که به محله‌های اطراف این مسجد مراجعه می‌کنند، نمازهای خود را در این مسجد اقامه کرده و از فضای معنوی آن بهره‌مند می‌شوند.

خدمات عمومی مسجد قبا

مسجد قبا علاوه بر فعالیت‌های عبادی، خدمات عمومی و اجتماعی مهمی را نیز ارائه می‌دهد که شامل:

• کمک به نیازمندان و توزیع بسته‌های حمایتی

• اجرای طرح‌های خیریه و کمک‌رسانی در ایام خاص

• کمک به بیماران و خانواده‌های کم‌درآمد

• هماهنگی مراسم ترحیم و ختم

• برگزاری کارگاه‌های آموزشی خانواده و نوجوانان

این خدمات باعث شده مسجد قبا تنها یک ساختمان عبادی نباشد، بلکه مرکز همدلی و همکاری اجتماعی مردم محله باشد.

مسجد قبا مشهد در دهه‌های اخیر با الهام از مسجد قبا در مدینه ساخته شده است و هدف از احداث آن، ایجاد محیطی آرام برای عبادت، آموزش و فعالیت‌های فرهنگی بوده است. مسجد قبا مشهد با توجه به معماری اسلامی و استفاده از المان‌های سنتی ایرانی، توانسته است ترکیبی از اصالت و مدرنیت را به نمایش بگذارد.

تاریخچه مسجد قبا مشهد نشان می‌دهد که این مکان مذهبی ابتدا به صورت یک نمازخانه کوچک شروع به فعالیت کرده و با گذشت زمان، توسعه یافته و به مکانی جامع برای عبادت، برگزاری مراسم مذهبی و فعالیت‌های فرهنگی تبدیل شده است. با گذشت سال‌ها، مسجد قبا به یکی از نقاط اصلی گردهمایی‌های دینی در مشهد تبدیل شد و بسیاری از برنامه‌های اجتماعی و آموزشی در آن برگزار می‌شود.

معماری مسجد قبا

یکی از ویژگی‌های برجسته مسجد قبا مشهد، معماری زیبا و دقیق آن است که ترکیبی از سبک‌های سنتی و مدرن را به نمایش می‌گذارد. آدرس مسجد قبا مشهد عناصر معماری اسلامی مانند گنبد، مناره، کاشی‌کاری‌های رنگارنگ و تزئینات هندسی در طراحی این مسجد به کار رفته است.

• گنبد مسجد: گنبد اصلی مسجد قبا با طراحی شکوهمند خود، نمادی از عظمت و آرامش است. این گنبد نه تنها جنبه زیبایی دارد، بلکه نقش آکوستیکی برای بهتر شنیده شدن اذان و مراسم‌های دینی ایفا می‌کند.

• مناره‌ها: مناره‌های مسجد با ارتفاع مناسب، علاوه بر زیبایی بصری، نقش علامت‌دهنده مکان مسجد را دارند و حضور مسجد در محله را به‌خوبی مشخص می‌کنند.

• کاشی‌کاری و تزئینات: استفاده از کاشی‌های سنتی با رنگ‌های آبی و فیروزه‌ای و طرح‌های هندسی اسلامی، جلوه‌ای خاص به فضای داخلی مسجد داده است و حس معنوی ویژه‌ای به نمازگزاران منتقل می‌کند.

بخش‌های مختلف مسجد قبا

مسجد قبا مشهد علاوه بر فضای اصلی نمازخانه، رزرو مسجد قبا مشهد دارای بخش‌های متنوع و کاربردی است که نیازهای مختلف جامعه را پوشش می‌دهد:

1. صحن اصلی مسجد: فضایی وسیع برای برگزاری نمازهای جماعت، مراسم جمعه و مناسبت‌های مذهبی

2. کتابخانه و مرکز آموزشی: محلی برای مطالعه، آموزش قرآن، احکام و برگزاری کلاس‌های مذهبی

3. فضای فرهنگی و هنری: برگزاری نمایشگاه‌ها، کارگاه‌های هنری و نشست‌های فرهنگی برای تقویت فرهنگ اسلامی

4. فضای خدماتی: سالن اجتماعات، سرویس بهداشتی و امکانات رفاهی برای رفاه نمازگزاران و بازدیدکنندگان

فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی مسجد

مسجد قبا مشهد به عنوان یک مرکز فرهنگی فعال، فعالیت‌های متنوعی را ارائه می‌دهد شماره تلفن مسجد قبا مشهد که به ارتقای سطح فرهنگی و دینی جامعه کمک می‌کند:

• آموزش قرآن و علوم دینی: کلاس‌های تخصصی برای کودکان، نوجوانان و بزرگسالان

• برگزاری مراسم مذهبی: از جمله نماز جمعه، عزاداری‌های ماه محرم و مراسم ولادت ائمه

• برنامه‌های اجتماعی: کمک به نیازمندان، جمع‌آوری کمک‌های خیرخواهانه و حمایت از خانواده‌های محروم

• کارگاه‌های هنری و فرهنگی: آموزش خوشنویسی، هنرهای سنتی و برگزاری نمایشگاه‌های فرهنگی

نقش مسجد در تقویت روحیه اجتماعی

مسجد قبا مشهد، علاوه بر بعد مذهبی، نقش اجتماعی ویژه‌ای دارد. این مسجد به عنوان یک مکان گردهمایی جامعه محلی عمل می‌کند و افراد را در کنار یکدیگر برای فعالیت‌های معنوی و اجتماعی جمع می‌کند. ایجاد حس همبستگی، حمایت اجتماعی و آموزش اخلاقی از مهم‌ترین مزایای این مکان مذهبی است.

ارزش معنوی و تاثیر بر نمازگزاران

یکی از ویژگی‌های بارز مسجد قبا مشهد، فضای معنوی آن است که باعث آرامش و تمرکز در عبادت می‌شود. طراحی معماری، نورپردازی مناسب و استفاده از رنگ‌ها و تزئینات اسلامی، محیطی روحانی ایجاد می‌کند که تمرکز و خضوع نمازگزاران را افزایش می‌دهد.

همچنین، حضور مستمر در مسجد و شرکت در مراسم‌های گروهی باعث تقویت ایمان، افزایش مسئولیت اجتماعی و رشد اخلاقی افراد می‌شود. این ویژگی‌ها مسجد قبا را به یک مرکز معنوی و فرهنگی جامع تبدیل کرده است.

امروز 20 تیرماه او‌لین روز از دهه تکریم و غبارروبی مساجد میباشد که تحت عنوان مسجد مقر انتشار معارف قرآن و اهل بیت(ع) نامیده شد‌ه‌است. مسجد قبا مشهد مسجد کانون تکثیر معارف الهی و تجلی گاه وحدت و همبستگی مؤمنان میباشد.

در شرایطی‌که بخواهیم منزلت و حالت و عنایت مسجد در اسلام را بیابیم، می بایست به صدر اسلام برگشته و مقام مسجد بین مسلمان‌ها بعد از ظهر رسول(ص) را آیتم بررسى در اختیار بگذاریم؛ آدرس مسجد قبا مشهد به این دلیل‌که تاریخ مسجد با تاریخ اسلام گره خورده و این بنیان مقدس بعداز بعثت نبی(ص) ذمه ‌دار نقش‌هاى اساسی و گوناگونى در نهضت و انقلاب آن حضرت بوده میباشد.

با بررسى و جستجو در منابع دارای اعتبار اسلامى پر‌نور میشود که مسجد تحت عنوان چهار کانون و مقر اصلی در بین مسلمان‌ها صدر اسلام مطرح بوده و رزرو مسجد قبا مشهد یک مسجد اسلامى این چهار نقش را هم زمان انجام می نموده است: 1- مسجد تحت عنوان مقر عبادت و حافظه خدا متعال، 2- مسجد تحت عنوان مقر جهاد فکرى و یاد دادن و تعلم معارف اسلامی، 3- مسجد تحت عنوان مقر تجمع نیروهاى رزمنده و اعزام آنها به جناح‌هاى جهاد و 4- مسجد تحت عنوان مقر وحدت مسلمین و اکران روح وحدت و یکپارچگى به معاندان پیدا و نهفته جامعه اسلامی.

از آن مجال که آیین مبین اسلام بوسیله رسول اعظم(ص) در مدینة‌النبی دارنده حکومت و نظام اجتماعی و سیاسی شد، مسجد به‌ تیتر مهم‌ترین مقر و محل عمل­های مختلف در حکومت نوپای اسلامی قرار گرفت و از همین جای مقدس بود که مرزهای عقیدتی و جغرافیائی اسلام به بقیه بلاد به دور و مجاورت پیشرفت یافت.

بر این پایه اساسی­ترین نقش و کارکردهای مسجد را می‌قدرت به تفکیک و به تفصیل ذیل اذعان کرد: نقش مقر سیاسی و رهبری جامعه: پس از ورود رسول اسلام حضرت محمد‌ مصطفی(ص) به مدینه، وی فرمان به ایجاد کرد مسجد فرمودند و در‌این راستا با ایجاد کرد او‌لین مسجد در تاریخ اسلام یعنی مسجد قبا، آن را راس رهبری جامعه نوپای اسلامی و مشورت کردن در کارها سیاسی و تصمیم­گیری­های اصلی سیاسی قرار دارا‌هستند.

توقف فرستاده اکرم(ص) در دهکده قبا پانزده روز زمان بر شد و پیامبر پروردگار(ص) درین بازه زمانی تصمیم گرفت برای کار های عبادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی مسلمان ها پایگاهی برپا نماید. نبی(ص) بعد از مدتی دهکده قبا را رخنه‌ کرد و به مدینه رفت اما تا آخرین روزهای معاش هیچ گاه ارتباط خویش را با این مسجد جدا نکرد. شماره تلفن مسجد قبا مشهد هر روز شنبه پیاده یا این که سواره به طرف مسجد قبا به رویه می زمین خورد و نماز را درآنجا می گزارد. طبق نقلی دیگر روزهای دو شنبه هر هفته در قبا نماز میخواند و نیزهر سال صبحگاه هفدهم ماه میمون رمضان به مسجد قبا می شتافت.

نقش سیاسی و تبلیغی مسجد
پس از تأسیس حکومت اسلامی مسجد تحت عنوان مهم‌ترین محل تبلیغ آئین و فراگیری مفاهیم والای اسلامی و الهی مقام مهمی یافت و از این جای مقدس بود که بها­های شرعی و اسلامی به بقیه بخش­های جامعه تسری و پیشرفت یافت و مبلغان و اساتید بزرگواری رشد یافتند. به ویژه اینکه با برپائی نماز جماعت در مسجد و نماز آدینه، این قضیه عنایت صدچندانی پیدا کرد.

محل تولد و فامیل
تقی‌الدین، ابراهیم بن علی عاملی کفعمی در سال ۸۴۰ق، در روستای کفَرعیما از ناحیه جبل‌برهان لبنان دیده به جهان گشود.[۱] آقابزرگ تهرانی به دنیاآمدن اورا سال ۸۲۸ق بیان مسجد قبا مشهد نموده است.[۲]

نسب او به حارث همدانی، از یاران حضرت علی(ع) میرسد. کفعمی در نقطه نهایی کتاب مصباح، خویش را حارثی معرفی نموده است. کفعمی منسوب به روستای کفرعیما میباشد که در حوالی روستای جِبشیت واقع آدرس مسجد قبا مشهد میباشد.[۳]

بابا کفعمی، روحانی علی، از علمای ناحیه بود. کفعمی دو اخوی به اسم‌های شمس‌الدین محمد (متوفای ۸۸۶ق) و جمال‌الدین احمد دارااست. شمس‌الدین محمد، جد والا روضه خوان بهایی میباشد و جمال‌الدین احمد مؤلف کتاب «زبدة البیان فی فعالیت شهر رمضان» رزرو مسجد قبا مشهد میباشد.[۴]

منزلت علمی
به گفته میرزاعبدالله افندی در ریاض العلما، وی در اشکال علم ها رایج مهارتی تام داشت و در علم ها عربی ادبیات سرآمد بعدازظهر خود بود.[۵] همینطور علامه امینی او‌را جامع دانش و آرامش معرفی نموده است.[۶] روحانی حر عاملی صاحب و مالک وسائل الشیعة شماره تلفن مسجد قبا مشهد می‌نویسد:

«وی شخصیتی گزینه اعتقادوباور، فاضل، ادیب، شعر سرا، عبادت کننده و با تقوا بود.»[۷]
اساتید
علی بن حسن کفعمی بابا وی که اجازۀ داستان نیز به وی داده میباشد.
سید حسین بن مساعد حسینی، مؤلف کتاب «تحفة الابرار فی مناقب الائمة الابرار»
سید علی بن عبدالحسین موسوی حسینی، مؤلف کتاب «رفع الملامة عن علی علیه‌السلام فی سوراخ الإمامة»

کتاب البلد الامین
تألیفات
نوشته‌علمیٔ مهم: اثر ها کفعمی

کتاب مصباح کفعمی
ابراهیم کفعمی در علم ها گوناگون زیرا (عرفان، سیر و سلوک، ادبیات، شعر، تاریخ، دعا و زیارات) تألیفاتی دارااست. مصباح و البلد الامین از مشهورترین اثرها اوست. سید محسن امین در اعیان الشیعة ، اثرها زیادی برای وی شمرده میباشد.[۸] به گفته زِرِکْلی از شخصیت‌نگاران اهل‌سنت، اثر ها او در پوسته نظم و نثر به ۴۹ کتاب و رساله می رسد.[۹] ورژن‌ای از صحیفه سجادیه به خط کفعمی جان دار میباشد. این ورژن، خلال ۵۴ دعای صحیفه‌های دیگر، چهار دعا بیشتر دارااست.[۱۰]

اشعار و خطابه‌های ادبی
کفعمی ادیب هم بوده میباشد. او خطبه قرآنی دارااست مشتمل بر بر اسم‌های سوره‌های قرآن[یادداشت ۱] که تلمسانی دانا اهل‌سنت از او به خیال این خطبه حمد نموده است.[۱۱] وی خطبه‌ای درباره روز غدیر دارااست که به قصیده رائیه آوازه داراست.[۱۲][۱۳]

بحقّک مولای فاشفع لمن
أتاک بمدح شفاء الصدور
هو الجبعی المسیء الفقیر
إلی رحمات الرحیم الغفور
اینجانب الحسنات نبود قدحه
فما اینجانب فتیل و لا اینجانب نقیر
خطایاه تحکی رمال الفلاة
و وزن اللکام و أحد و ثور
و روضه خوان گسترده له لمّة
کساها التعمّر ثوب القتیر
وفات و آرامگاه
ابراهیم کفعمی در کربلا سکونت داشت وی وصیت کرده بود در همانجا دفن خواهد شد ولی در اواخر قدمت سفری به زادگاهش کرد و در سال ۹۰۵ق در روستای کفرعیما در اطراف روستای جِبشیت درگذشت و در همانجا دفن شد. مدتی بعد از وفات کفعمی، روستای کفرعیما وخیم شد و از قبر کفعمی اثری بر مکان نماند. بعداز سال‌ها (پس از قرن ۱۱ق) سنگ قبری بوسیله کشاورزی پیدا شد که بر روی آن درج شده بود: هذا قبر الشیخ إبراهیم بن علی الکفعمی رحمهُ الله. محل قبر اورا نوسازی کردند و بر آن بقاع‌ای ساختند. مرقد وی زیارتگاه شیعه‌ها میباشد.[۱۴]

پانویس
امین، اعیان الشیعه، ۱۴۲۱ق، ج ۲، ص۱۸۴.
تهرانی، الذریعه، ج۳، ص۳ و ۱۴۳.
امین، اعیان الشیعه، ۱۴۲۱ق، ج ۲، ص۱۸۵.
برنامه جامع فقه اهل بیت.
افندی، ریاض العلماء، ۱۴۰۱ ق، ج۱، ص۲۱.
امینی، الغدیر، ۱۳۹۷ق، ج۱۱، ص۲۱۳.
حرعاملی، امل الآمل، ج۱، ص۲۸.
امین، اعیان الشیعه، ۱۴۲۱ق، ج ۲، ص۱۸۵ و ۱۸۶.
زرکلی، الاعلام، ۱۳۸۹ق، ج۱، ص۵۳.
خبرگزاری ایکنا، «صحیفه سجادیه کفعمی در مشهد رونمایی شد».

کاربرد
به دو فقره از این توقیع برای ثابت ولایت عالم برهان شد‌ه‌است؛

فقره اولیه: (أَمَّا الْحَوَادِثُ الْوَاقِعَةُ فَارْجِعُوا فِيهَا إِلَى رُوَاةِ حَدِيثِنَا؛ و البته حوادثی که برای شما پدید میاید، پس رجوع نمایید به راویان مسجد قبا مشهد حدیث ما)

روضه خوان انصاری اعتقاد دارد خواسته از «الحوادث» در‌این توقیع، مطلق اموری میباشد که از حیث عقلی، عرفی و دینی می‌بایست در آن ها به مدیریت قوم و قبیله مراجعه کرد. به این ترتیب امام(ع) فقها را مرجع در کارها حکمرانی قرار آدرس مسجد قبا مشهد داده میباشد.[۲۹]

فقره دوم: (فَإِنَّهُمْ حُجَّتِي عَلَيْكُمْ وَ أَنَا حُجَّةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ؛ چون آنان حجت اینجانب بر شما می‌باشند و اینجانب هم حجت آفریدگار بر رزرو مسجد قبا مشهد آنان هستم)

اورده شده معنای حجت بودن معصوم به طبع به مسأله‌گویی و ذکر احکام وجود ندارد، بلکه در همگی اموری که ائمه(ع) حجت آفریدگار می‌باشند، فقها نیز شماره تلفن مسجد قبا مشهد حجتند.[۳۰]

به این ترتیب غرض از رویدادها حادثه، پیشامدهای اجتماعی میباشد و همان طور که نبی خداوند(ص) و اهل بیت(ع) حجت آفریدگار و مرجع مراجعه عموم میباشند، راویان حدیث (فقها) نیز همین سیرتکامل‌اند و هر که راجع به حکومت و جاری ساختن کارها عموم از دستورها آن‌ها سرپیچی نماید، خدا بر وی احتجاج خواهد کرد.[۳۱] پس در کل اموری که امام به‌تیتر حجت الهی ولايت داراست، برای فقها نيز ولايت جعل گردیده‌است.[۳۲]

انتقاد و تحقیق دلالت توقیع
در زمینه‌ی دلالت این توقیع، تعدادی انواع مطرح گردیده که فقها به آنان جواب داده‌اند:

انواع نخستین: آورده شده هدف از حادثه ها حادثه، احکام دینی میباشد و توقیع مرتبط با تبعیت میباشد و ربطی به حکومت‌داری ندارد.[۳۳]
روحانی انصاری در جواب به‌این انواع گفته اولا راوی از حکم رویدادها سؤال نکرده، بلکه از خویشِ رویدادها پرسیده میباشد؛ ثانیا ازآنجاکه امام(عج) در زیر ماجرا گفته: (فَإِنَّهُمْ حُجَّتِي عَلَيْكُمْ؛ آن ها حجت اینجانب بر شما می باشند) و نگفته: (إنّهم حُجج اللّه عليكم؛ آنان حجت آفریدگار بر شما می باشند)، مشخص و معلوم می شود رویدادها ربطی به زمینه تقليد ندارد؛ زیرا حجيت از سوی امام(عج) به اين معناست که امام(عج) برای حل و فصل مسائل و تدبير حادثه ها - و خیر پاسخگویی به احکام فقهی - جمع‌ای را نصب نموده است؛ ثالثا بایستگی مراجعه به فقها در احکام و مسائل فقاهتی، جزء واضحات بوده و نیازی به سؤال نداشته میباشد.[۳۴]

انواع دوم: چه‌گونه می‌اقتدار به یک راوی حدیث که چند داستان مراقبت و نقل کرده، ولایت اعطا کرد؟![۳۵]
آورده شده حتما غرض کسی میباشد که با درک و فهم معنای ماجرا آن را نقل می‌نماید که به عبارتی فقید میباشد؛ چون مضمون‌ ندارد امام(عج) عموم را به راوی صرف که هیچ فهمی از ماجرا ندارد ارجاع دهد و اورا حجت خویش معرفی نماید.[۳۶]

انواع سوم: نقل شده امام(عج) صرفا در حوادثی که اسحاق بن یعقوب پرسیده، او‌را به فقها ارجاع داده میباشد، خیر در کلیه رویدادها؛ چون «اَل» در «الحوادث الواقعه» «اَل» قول میباشد و به به عبارتی رویدادها سؤال گردیده، اشاره دارااست.[۳۷]
نقل شده پاسخ امام(عج) مطلق میباشد، به‌ویژه اینکه پاسخ امام به طور کتبی (توقیع) بوده و به دست سایرافراد میرسید. بدین ترتیب درصورتی که خواسته امام آیتم خاصی بوده، بایستی به طور مقید (و خیر مطلق) ذکر میکرد.[۳۸]

پانویس
روضه خوان انصاری، کتاب المکاسب، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۵۵۵؛ امام خمینی، کتاب البیع، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۶۳۵.
صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۴۸۳-۴۸۵؛ طوسی، الغیبه، ۱۴۱۱ق، ص۲۹۰-۲۹۱.
صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۴۸۳-۴۸۵.
طوسی، الغیبه، ۱۴۱۱ق، ص۲۹۰-۲۹۱.
طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۲۷۰-۲۷۱.
قطب‌الدین راوندی، الخرائج و الجرائح، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۱۱۴.
طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۴۶۹-۴۷۰.
مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۵، ص۳۸۰.
حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۲۷، ص۱۴۰.
صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۴۸۳-۴۸۵.
منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴۷۸.
شقیر، «پژوهشی درباره توقیع شریف امام فرصت(عج) به اسحاق بن یعقوب»، خبرنامه فقه اهل بیت(ع)».
طباطبایی قمی، دراساتنا اینجانب الفقه الجعفری، ۱۴۰۰ق، ج۳، ص۱۱۱؛ خویی، موسوعة الامام الخویی، ج۲۲، ص۸۲.
تستری، قاموس الرجال، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۷۸۶.

روایات مؤید و مبیّن حدیث غدیر
در روایتی از امام باقر(ع) اورده شده که از فرستاده(ص) درباره معنای «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ» سؤال شد، فرستاده خداوند در جواب فرمود: آفریدگار مولای اینجانب و او‌لین از اینجانب بر خودم مسجد قبا مشهد میباشد

و با دستور وی برای اینجانب فرمان و از روی اختیار وجود ندارد؛ و اینجانب مولای مؤمنین و او‌لین از آنان بر خودشان هستم و با فرمان اینجانب برای آن‌ها دستور و از روی اراده وجود ندارد؛ و کسی که اینجانب مولای وی و اولین بر وی از خودش آدرس مسجد قبا مشهد هستم،

پس علی بن ابی‌طالب مولای وی و اولین بر وی از خودش میباشد.[۲۴] از امام سجاد(ع) درباره معنای «اینجانب کنت مولاه فعلی مولاه» سؤال شد، امام فرمود: رسول(ص) به عموم بیان کرد که علی(ع) امام پس از وی رزرو مسجد قبا مشهد خواهد بود.[۲۵]

مناشده‌ها و احجاج‌ها به حدیث غدیر
نوشته‌علمی‌های مهم: مناشده امام علی(ع) به رخداد غدیر و ماجرای رحبه

خوشنویسی حدیث غدیر به خط ثلث تاثیر مسعود نجابتی.
علامه امینی در کتاب الغدیر ۲۲ گزینه از احتجاج‌ها و مناشده‌های اهل‌بیت به حدیث غدیر مانند امام علی(ع)، حضرت زهرا(س)، امام حسن(ع)، امام حسین(ع) و برخی از خلفا و اشخاص پر رنگ همانند قدمت بن عبدالعزیز، مأمون عباسی، عبدالله بن جعفر و عمار یاسر را گردآورده میباشد.[۲۶] امام علی(ع) برای ثابت حقانیت خود در خلافت بلافصل و امامت بعد از رسول(ص)، بارها به حدیث غدیر استناد و احتجاج نموده است؛[۲۷] ازجمله: در جریان شورای شش‌نفره در سال ۲۳ق یا این که ۲۴ق،[۲۸] در حضور عده ای از انصار و مهاجرین در طی خلافت عثمان،[۲۹] در ماجرای رُحْبَه[۳۰] و احتجاج با طلحه د شماره تلفن مسجد قبا مشهد ر نزاع جمل.[۳۱]

در سال ۳۵ق،[۳۲] امام علی(ع)، در رُحبَه (جایی در مسجد کوفه)، حاضران را به خدا، قسم اعطا کرد و از آن‌ها خواست تا درستی حدیث غدیر را تأیید نمایند و شهیدشدن دهند. اکثری از حاضران گفتار امام را تأیید کردند و به صدق آن شهید شدن دادند.[۳۳] تعداد این اشخاص ۱۲[۳۴] تا ۳۰ نفر[۳۵] گزارش شد‌ه‌است.

استناد به حدیث برای ثابت برخی از خصوصیت‌های امامت
متکلمان شیعه افزون بر ثابت امامت از روش حدیث غدیر، برای ثابت برخی از خصوصیت‌های امامت همانند عصمت و طهارت و مفترض‌ الطاعه بودن نیز بدین حدیث استناد کرده‌اند.

پاکی امام
به حدیث غدیر برای ثابت پاکی امام علی(ع) استناد شد‌ه‌است. از حیث ابن‌شهرآشوب مازندرانی، ظواهر حدیث بر وجوب موالات و نصرت و حرمت دشمنی با امام به طور مطلق دلالت دارااست. همینطور طبق این حدیث، موالات و نصرت و نیز دشمنی با امام علی(ع)، موالات و نصرت و دشمنی باایمان و پیامبر خداست و این دلالت بر طهارت امام داراست؛ چون در صورتیکه فرمان قبیحی از امام رمز زند، مغایر آنچه خواهد بود که رسول به آن حکم و الزام نموده است.[۳۶]

انتقادات
با اینکه بیان شده وات در رسیدگی و آثارش انصاف را رعایت کرده، البته بعضا از آثارش آیتم عیب گیری اندیشمندان و دانشمندان مسلمان قرار گرفته میباشد.[۵۲] ازجمله ابوالحسن شعرانی، تعلیقاتی مسجد قبا مشهد بر کتاب

«محمد، نبی و سیاستمدار»، سید جعفر شهیدی تعلیقاتی بر کتاب «فلسفه و حرف اسلامی» و سید محمد ثقفی نیز نقدی بر کتاب‌های «محمد در مکه»‌ و «محمد در مدینه» نگاشته‌اند.[۵۳] سید مصطفی حسینی طباطبایی در کتاب «انتقاد اثرها خاورشناسان» و محسن الویری در کتاب «مطالعات آدرس مسجد قبا مشهد اسلامی در غرب»

بعضا بینش‌های وات در امر فرستاده(ص) و وحی و عمادالدین خلیل در کتاب «مناهج المستشرقین» و «المستشرقون و السیرة النبویة» و محمد مُهار علی در کتاب «سیرة النبی و مستشرقان» نیز بعضا درنگ‌های وات درباره سیره فرستاده(ص) را رسیدگی رزرو مسجد قبا مشهد و عیب گیری کرده‌اند.[۵۴]

آورده شده گرچه وات، مداد معتدل و منصفی داراست؛ ولی از منظر مسیحیت و خاستگاه غربی به قضاوت درباره اسلام پرداخته میباشد و همین دستور، سرچشمه استنباط‌ها و طریقه‌های غلط وی درباره اسلام شماره تلفن مسجد قبا مشهد میباشد.[۵۵]

طریقه‌ها
بعضا از طریقه‌های خاص مونتگومری وات درباره اسلام و قرآن و رسول(ص) از این قرار میباشد:

کتاب محمد نبی و سیاستمدار با ترجمه عربی
وات قرآن را صحبت پروردگار، وحی الهی و از جانب معبود میداند؛ اما این نظر را دارد که مسلمانها می بایست درین‌باره به فهمی تازه دست یابند.[۵۶] از نگاه وی، قرآن و کتاب مقدس دربردارنده امرها خداوند می‌باشند؛ اما دستوراتی که برای دولت ها و عموم فرصت خودشان معتبرند. در حالتی‌که بپذیریم که دولت ها در درحال حاضر تغییر‌و تحول و تحولند، در‌این‌حالت‌ برخی از این اوامر، در تمامی جا و همگی فرصت‌ها معتبرند؛ البته برخی دیگر در جامعه ها فعلی اعتبار و کاربرد ندارند.[۵۷]
وات میگوید قرآن وحی‌ای میباشد که در برهه زمانی بیشتراز بیست سال توسعه و گسترش یافت و در زمان آن،‌ محمد(ص) از یک مصلح مذهبی ناشناس در زادگاهش مکه، به حکمران مذهبی و سیاسی مدینه و بعد پیامبری در سراسر شبه‌جزیره ایالات متحده عربی و ابعاد در سراسر دنیا تبدیل شد.[۵۸]
وات در کتاب «محمد، رسول و دولتمرد» از وحی تحت عنوان «تخیل ایده پرداز» حرف گفته میباشد.[۵۹] وی براین اعتقادوباور میباشد که پیامبران ازجمله حضرت محمد دارنده تخیل خلق کننده بودند. ایده‌هایی که از تخیل ایده پرداز به دست میایند، معمولا صحیح‌اند؛ البته تبدیل تخیل ایده پرداز به یک منبع حقیقی وواقعی و حقیقی وواقعی، اغراق و خطا میباشد.[۶۰] وات در جواب به‌این سؤال که آیا محمد(ص)‌ رسول بود، می‌نویسد وی مردی با تخیل ایده پرداز بود که ایده‌هایی مربوط به سؤالات بنیادین آدم‌ها ساخت می کرد که خیر فقط در بعدازظهر خویش بلکه برای قرن‌های آجل نیز جذابیت بزرگ‌ای داشت؛ ولی کلیه ایده‌های وی درست عدم وجود.[۶۱]

کتاب محمد در مکه با ترجمه عربی
وات این نظر را دارد که بسط و رویش اسلام وام دار سه خصوصیت حضرت محمد(ص) بود: یکم: موهبت و شایستگی محمد(ص) تحت عنوان نبی و غیب‌گو؛‌ دوم: حکمت و کوچک وی تحت عنوان یک دولتمرد؛ سوم: مهارت و دوراندیشی وی تحت عنوان یک مدیریت و حکمت و خردورزی‌اش در گزینش کارگزاران. به لحاظ وی، درصورتی که استعدادهای وی تحت عنوان رسول، دولتمرد و رئیس و در کنار کلیه اینها تکیه به معبود و یقین راسخ به اینکه وی رسول خداست، خلا، اسلام تا این حد رویش و توسعه پیدا نمیکرد.[۶۲]
وات مشاجره امی‌بودن و درس‌نخواندن فرستاده اسلام(ص) را انکار کرده و این نظر را دارد که نمی‌اقتدار به عهده گرفت که بازرگان جوانی مانند محمد(ص) درس نخوانده باشد.[۶۳]
وات با تأکید بر توحید در اسلام، در آموزۀ تثلیث و تجسد پروردگار در سه اُقْنوم (بابا، پسر و روح‌القدس) شک کرده و بر این اعتقادوباور میباشد که اسلام قادر است درباره یکتایی معبود به مسیحیت یاری دهد تا تعبیروتفسیر بهتری از آن ارائه گردد. او با مراعات صفات و اسمای مختلف پروردگار در اسلام، می گوید تثلیث را می‌اقتدار به نقش‌های متعدد پروردگار تعبیر و تفسیر کرد.[۶۴]
از لحاظ وات، اسلام در هنگامی ظهور کرد که موقعیت زنان وحشتناک بود. آن ها حقی بر گنج و میزان دارایی خویش نداشتند و خودشان نیز جزء بودجه‌های مرد به اکانت می‌آمدند. چنانچه مردی می‌مرد، همگی ‌چیز به پسرانش می سید. محمد(‎ص‎)‎‏ تاحد بسیار متعددی وضع و اوضاع را بهبود داد. وی حقِ مالکیت، ارث، یادگرفتن و جدایی را نهاد بنیان و از زنان مراقبت کرد.[۶۵] به اطمینان وی، اکثری از غربی‌ها درباره نگرش اسلام نسبت به زنان خطا می‌نمایند؛ چون آنها مفاد کم و نصیب کوچکی از دنیا اسلام را ملاک قضاوت خویش قرار می دهند.[۶۶]

اقسام مهریه
مهریه در اسلام بر سه عهدوپیمان میباشد:

مَهرُ المُسَمّی
مَهر المسمی مهری میباشد که زن و شوهر پیش از منعقد عقد نسبت به مقدار و معیار آن توافق نموده و آن را در عقد بیان می‌نمایند یا این که بعداز عقد بر روی مقدار معینی توافق می‌نمایند. مهر بایستی در بین طرفین تا حدی که رفع جهالت آن‌ها بشود معلوم باشد خیر اینکه چیز گنگ و مبهمی مسجد قبا مشهد باشد.[۲۱]

حالت مهر المسمی:

دارنده قیمت مالی و اقتصادی باشد
قابل تملک و نقل و جابجایی باشد
معین باشد
مشخص و معلوم و تصریح گردیده باشد
دارنده بهره عقلایی و مشروع باشد
شوهر اقتدار تسلیم مهریه را داشته باشد
گزینش ترازو مهر مبنی بر ماده ۱۰۸۰ ضابطه مدنی مشروط به تراضی طرفین میباشد و محدودیتی درین خصوص در ضابطه پیش گویی نشده میباشد البته طبق احادیث مستحب میباشد که مهرالسّخیر ملاک قرار آدرس مسجد قبا مشهد گیرد.

مهر المثل
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: مهر المثل
در صورتی در طول منعقد عقد دایم درخصوص مهریه توافق نشده یااینکه مهریه رقم خورده فسخ باشد البته شغل زناشوئی میان زوجین انجام شده باشد، در‌این‌حالت‌ مطابق عرف و عادت محل و حالت خاص زوجه مانند خانواده، تحصیلات، سن، کار و امثال آن مهریه‌ای هم‌شأن زنان شبیه او انتخاب میشود که به‌این نوع مهریه، مَهرُالمِثل میگویند رزرو مسجد قبا مشهد یعنی مهریه‌ای متساوی زنان مثل وی.

مهر المُتعَه
هرگاه در عقد نکاح مهر بیان نشده باشد و شوهر پیش از قربت و انتخاب مهر، زن خویش را جدایی دهد زن مستحق مهر المتعه میباشد.[۲۲]

تَفویض مهر
در حالتی‌که در عقد انتخاب مهر به یکی زوجین یا این که شخص دیگری واگذار گردد درست میباشد و به آن سپردن مهر گویند که در‌این‌صورت‌ زن نمی‌تواند مهری بیشتراز مهر المثل انتخاب شماره تلفن مسجد قبا مشهد نماید.

مورد ها وابستگی نصف مهر
موردی که در عقد، مهر مشخص و معلوم گردیده یا این که بعداز عقد رقم خورده میباشد و پیش از قربت جدایی شکل گیرد زن مستحق نصف مهر المسمی خواهد بود.[۲۳]
در حالتی‌که که مهر انتخاب نشده و عقد به انگیزه عیب عَنَن (عدم بضاعت جنسی مرد) باطل گردد، زن مستحق نصف مهر المثل میباشد.
چالش اجتماعی مهریه‌های هنگفت
از پیامدهای مهریه‌های نامتناسب با بضاعت مردان، و یقین غلط «کی داده و کی گرفته»، وجود زندانیان فراوان مهریه یا این که قسط‌های هنگفت چندین ده یا این که یکسری صد ساله مردان برای بازپرداخت آن میباشد.[۲۴] این زمینه علت تزویج در مردان را کاهش داده و سبب ساز بالا رفتن سن وصلت یا این که تجرد قطعی بعضا شد‌ه‌است. برخی سعی‌های ناکافی برای حل این خلل انجام شده میباشد.

حذف تدریجی برده‌داری
منتسکیو فیلسوف سیاست فرانسوی:
آزادکردن جمع بی شماری از غلامان توسط اوضاع یک ضابطه اختصاصی، صلاح وجود ندارد؛ چون موجب خلل نظم اقتصادی جامعه می‏شود و حتی معایب اجتماعی و سیاسی دارااست. از جمله در ولسینی زیرا غلامان مسجد قبا مشهد آزاد گردیده

حق رأی دادن در انتخابات را پیدا کرده بودند، حائز اکثریت شده و رسمی وضع و اوضاع کردند که به موجب آن، هر که از اشخاص آزاد عروسی نماید، یکی غلامان آزاد گردیده می بایست در شب نخستین عروسی با دختر جدید عروس بخوابد و شب دوم اورا تسلیم داماد آدرس مسجد قبا مشهد نماید!

بدین ترتیب رها کردن غلامان، بایستی تدریجی و هم پا بافرهنگ‌سازی‌های موردنیاز و مطلوب باشد. مثلا ضابطه گذار ممکن میباشد اذن دهد، غلامان از عواید کارهایشان خویش را از ارباب خود خریداری نموده، و یا این که عصر غلامی را محصور رزرو مسجد قبا مشهد نمایند.

منتسکیو، روح القوانین، ۱۳۴۹ش، ص۴۲۸.

اسلام در طی نزولش با برده‌داری مواجه بود. پدیده‌ای که آن را بخشی از ساختار همگی جامعه ها بشری و کلیه ادیان، اعم از ادیان آسمانی و بشری دانسته‌اند.[۲۱] اسلام نیز اصل این بنیان را که در چارچوب رابطه ها اجتماعی و به‌ویژه در شرایط جنگی آن زمان کارکرد داشت، به رسمیت آشنایی ولی آن را با قیود و اصلاحات فراوان محصور شماره تلفن مسجد قبا مشهد ایجاد کرد.

[۲۲] این نوع به رسمیت شناختن یک دستور رایج با تولید اصلاحات در آن، در اصطلاح شرعی «حکم امضایی» نامیده میگردد.[۲۳] مصطفی پژوهشگر داماد (زاده: ۱۳۲۴ش) حقوق و دستمزد‌دان و فقید شیعه برده‌داری را از احکام امضایی تحمیلی می داند که اسلام به جهت ترویج شدید آن در طول نزول، بدون چاره به پذیرش آن شد‌ه‌است.[۲۴]

رویه اسلام را موجب از در بین رفتن تدریجی این پدیده دانسته‌اند.[۲۵] رشید رضا تالیف کننده اهل سنت اهل سوریه اعتقاد دارد در‌صورتی‌که اسلام به طور دفعی برده‌داری را کنسل میکرد، صاحبان برده کارشان مختل میشد و خویش بردگان نیز برای ادامه معاش مبتلا اختلال می‌شدند.[۲۶] مارسل بوازار خاورشناش اتریشی عدم تایید بردگی تحت عنوان فرمان طبیعی را یکی‌از افتخارات اسلام دانسته میباشد. به اعتقاد و باور وی این ترسیم می بایست در هنگامی وقت گیر با نظامی بر پایه ی آزادی تدریجی کنسل میشد.[۲۷] محمدتقی جعفری (درگذشت: ۱۳۷۷ش)، آیین‌پژوه شیعه، اعتقاد دارد برده‌داری در نقطه پايان قرن نخستین هجری رو به زوال بود. وی تحت عنوان استدلال، به آزادی بردگان بخشها لبه‌ای جامعه اسلامی با بیت‌المال در طی قدمت بن عبدالعزیز اشاره می‌نماید.[۲۸]