بهترین مرجع مسجد قبا در مشهد

عقیل ترابی (۱۹۳۴- ۲۰۰۹م) خطیب شیعه اهل هندوستان. او در هند و پاکستان به سخنرانی و رواج مدرسه اهل‌بیت(ع) و وحدت بین مسلمان ها می‌پرداخت. او به همپا پدرش رشید ترابی، در دسامبر سال ۱۹۴۷م و بعد از استقلال پاکستان به دعوت محمدعلی جبهه، مؤسس پاکستان، به پاکستان سفر مسجد قبا مشهد کرد.

او که از اعضای مجمع جهانی اهل‌بیت و شورای ایدئولوژی اسلامی پاکستان بود. وی در ۲۰۰۹م درگذشت و در گورستان وادی‌حسین کراچی آدرس مسجد قبا مشهد دفن شد.

معاش‌طومار و تحصیلات
اذن‌طومار امام خمینی به عقیل ترابی
«جناب مستطاب عماد الفضلاء و مروّج الاحکام آقای آقا روحانی عقیل ترابی - دامت افاضاته و کثّر الله امثاله - مدتی در حوزۀ علمیه قم اشتغال به حصول فضیلت ها دارا‌هستند و به صلاح و سداد و حُسن معاشرت موصوف می باشند و از مروجین و مبلغین شرع انور و مذهب مقدس می‌باشند، لهذا از قِبَل حقیر مجازند در نقل روایات از کتاب ها معتبرۀ اصحاب - رضوان الله علیهم - و بیان فضیلت ها اهل بیت عصمت و طهارت، سیّما مولانا الاعظم امیرالمؤمنین و امام المتقین - صلوات الله علیه و علیهم؛ و نیز مجازند در دریافت زکوات و وجوه شرعیه و ایصال آن به محل مقرر آن و دریافت سهم میمون امام -علیه السلام- و صرف در اعاشۀ اقتصادیۀ خودشان در شکل احتیاج، و ایصال سایر را نزد حقیر برای صرف در حوزۀ رزرو مسجد قبا مشهد علمیه.»
تاریخ آرشیو، امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۵۴.

عقیل ترابی در سال ۱۹۳۴م در حیدرآباد هند متولد شد. پدرش رضاحسین مشهور به رشید ترابی از خطبای طراز اولیه هند و پاکستان به شمار می رفت. او در سال ۱۹۵۲م برای علم آموزی معارف اسلامی به کشور ایران مهاجرت کرد و آنگاه به عراق مهاجرت نمود و در نجف اقامت گزید. او در حوزه علمیه نجف از اساتیدی همانند امام خمینی استفاده شماره تلفن مسجد قبا مشهد نمود.

عقیل ترابی، در ۲۷ ربیع‌الثانی ۱۴۳۰ق موازی با ۲۳ آوریل ۲۰۰۹م در ۷۵ سالگی در کراچی پاکستان درگذشت و در گورستان وادی‌حسین کراچی دفن شد.

کار‌ها
عقیل ترابی خطیب بود وی در شهرهای گوناگون پاکستان و هند منبر میرفت. او به همدم پدرش رشید ترابی، در دسامبر سال ۱۹۴۷م و بعد از استقلال پاکستان به دعوت محمدعلی جبهه، مؤسس پاکستان، به پاکستان مسافرت کرد. وی ۲۹ سال سخنران شام غریبان در پاکستان بود. او برای دوران کوتاهی که به لندن مهاجرت کرده بود، نیز سخنرانی می کرد. وی در سال ۱۹۷۰م به پاکستان رجوع.

عقیل در سال ۱۹۶۶م به عضویت بنیان شورای ایدئولوژی اسلامی درآمد که مسئولیت تحقیق و هماهنگی قانون ها پاکستان با شریعت اسلام را داشت و تعدادی سال در آن شورا عمل داشت. او همینطور عضو مجمع همگانی مجمع جهانی اهل‌بیت بود.

ترابی در ۹ خرداد ماه سال ۱۳۴۰ش/۱۹۶۱م از امام خمینی، اذن نقل حدیث و نیز اذن اخذ وجوهات فقهی و مصرف سهم امام در کارها فقهی اخذ کرد.[۱]

پانویس
امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۵۴.
منابع
امام خمینی، سید روح‌الله، صحیفه امام، طهران، مؤسسه تهیه و تنظیم و تکثیر اثرها امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
همرهان مجمع؛ یادنامه شهدا و مرحومین مجمع جهانی اهل‌بیت، قم، مجمع جهانی اهل‌بیت، ۱۴۰۱ش.
نبو
اعضای مجمع همگانی مجمع جهانی اهل‌بیت
کشورهای آسیایی
جلال‌الدین عفو وبخشش • محمدحسین روحانی‌زاده • عقیل ترابی • حسین کورانی • محمد ساوادا • سید محمدنقی شاهرخی • حسین شاکری • عبدالامیر قبلان • قربانعلی عرفانی • سید محمدباقر مهری • سید کلب‌درستگو نقوی • عبدالامیر جمری • سید جعفر مرتضی عاملی • سید مصطفی موسوی صفوی • فؤاد مقدادی • زینب محمد عیسی • میرحسین صادقی پروانی • میرزا محمد اطهر • ناصر صرخوه • سید نیازحسین نقوی • سید محمد بحرالعلوم • محمدشفیع شیرازی • محمدحسین ذاکری • محمد یوسف واعظی شهرستانی • احمد حسین یعقوب • عصام العماد • حسین کورانی • محمد آوجی

کشورهای اروپایی
تروند علی لینستاد • عبدالجواد فلاطوری • عبدالله دهدوه • حمید توران • منیب ماگلاجلیچ • یحیی کریستین بونو

افول اخباری‌گری
با استارت مقابله آشکار در بین اخباریان و اصولیان در قرن ۱۱ق. و ادامه آن در قرن ها آتی و ظهور بزرگان اصولی مانند آیت الله وحید بهبهانی(م. ۱۲۰۵ق.)اخباریان رفته رفته نفوذ خویش را در حیطههای علمیه از دست دادند. وحید بهبهانی از تاثیرگذارترین عالمان اصولی در ناکامی اخباریان بود. وی دامنه نزاع خویش با اصولیان را از حوزه نظری به شغل نیز کشاند و به عنوان مثال، نماز گزاردن به امامت یوسف بحرانی پیشوای اخباریان را حرام اظهار‌کرد.[۱۱] بعد از وی با مبارزات فقیهان دیگر اصولی همانند روحانی مرتضی انصاری(م. ۱۲۸۱ق.)[۱۲]، جعفر کشف کننده‌الغطاء(م. ۱۲۲۷ یا این که ۱۲۲۸ق.)[۱۳] با اخباریان دامنۀ نفوذ این‌ مكتب‌ نیز بسیار محصور شوید. امروزه‌ فقط جایی‌ كه‌ اثرها اخباریگری‌ به‌ شكل‌ آشكار در آنجا چشم‌ می شود، بعضا‌ از بخشها‌ خوزستان‌ (به‌ ویژه‌ خرمشهر و آبادان‌) مسجد قبا مشهد میباشد‌. [۱۴]

اخباریان تندرو
گفته‌اند محمد امین استرآبادی تحت عنوان مؤسس مدرسه اخباری دربین شیعه‌ها متأخر اول کسی بود که باب عیب گیری دانش اصول و مجتهدان را گشود و امامیه را به دو نصیب اخباریان و مجتهدان (اصولیان ) تقسیم کرد[۱۵]. وی نخست، خویش در سلک مجتهدان بود و از مجتهدان بزرگی اذن أخذ کرد، ولی از طریق آن ها روی برتافت[۱۶]. بیان کننده وی به شدت پایین اثر ذهن ها استادش میرزا محمد استرآبادی بوده میباشد [۱۷] محمدامین، تعالیم خویش را در کتابی با تیتر الفوائد المدنیة تدوین کرد که از مهمترین منابع اخباریان محسوب آدرس مسجد قبا مشهد می گردد.

از رهروان تندرو و متعصب مدرسه اخباری در سده ۱۱ق، عبدالله بن باتقوا سماهیجی مولف کتاب منیة الممارسین میباشد.[۱۸]. روضه خوان یوسف بحرانی آورده میباشد که او به اهل اجتهاد بسیار ناسزا می‏‌ذکر کرد، در حالی که پدرش ملا با تقوا اهل اجتهاد رزرو مسجد قبا مشهد بود[۱۹]

ابو احمد جمال الدین محمد بن عبدالنبی، محدث نیشابوری استرابادی (م. ۱۲۳۲ق /۱۸۱۷م)، دارای شهرت به میرزا محمد اخباری از مجتهدان نام دار اصولی مانند میرزای قمی، جعفر کشف کننده الغطا، سید علی طباطبایی، سید محمدباقر شفتی و محمدابراهیم کلباسی به پلیدی حافظه می‏‌کرد و با آن‌ها دشمنی آشکار داشت [۲۰]. به‌این رو، حکم قتلش به وسیله علمای آن مجال ازجمله سیدمحمد مجاهد، پسر سید علی طباطبایی و موسی بن جعفر کشف کننده‌الغطاء و سید عبدالله شبر و نیز اسدالله کاظمینی امضا شماره تلفن مسجد قبا مشهد شد.

اخباریان اواسط ‏رو
روحانی یوسف بحرانی (د ۱۱۸۶ق /۱۷۷۲م )، روشی اواسط در بین اخباریان و اصولیان برگزید[۲۱]. بحرانی، مدعا بود که در طرز فقاهتی بر مسلک محمد تقی مجلسی میباشد که حد اواسط بین اخباری‏ گری و اصولی‏ گری میباشد[۲۲]. وحید بهبهانی از مخالفت با روحانی یوسف بحرانی جلوگیری نداشت و عموم را از تلاوت نماز جماعت با وی نهی می‌‏کرد.[۲۳]. روحانی یوسف بحرانی، تحت عنوان پیشوای اخباریان هر نقطه که مطلوب می‌‏روئت کرد، آنها‌را از نقدها تند و ناسزا، که موجب بروز سوراخ فی مابین شیعه‌ها و جنگ دربین علمای اصولی و اخباری می‌‏شد، برحذر می‌‏داشت.
سید نعمت الله جزایری شوشتری (درگذشت ۱۱۱۲ق /۱۷۰۰م ) با اینکه اخباری بوده، در تأیید مجتهدان و طرف داران وی و ارج نهادن به نظرها آن‌ها سعی اکثری داشته میباشد.[۲۴]
بعضا ملا محسن سود کاشانی (درگذشت ۱۰۹۱ق/ ۱۶۸۰م ) را نیز از اخباریان شمرده ‏اند.[۲۵] نتیجه کاشانی می‌‏گوید: «تقلید کننده قرآن و حدیثم و از غیر آن بیگانه.»[۲۶] هر تعدادی به ظواهر، خواسته وی در اینجا مقابله با تصوف میباشد خیر اجتهاد و دانش اصول؛ ولی سود معتقد بوده که عقول عموم معمولی(غیر معصوم)، ناقص و غیر قابل متکی بودن میباشد و حجت وجود ندارد.[۲۷]نتیجه در بعضا آثارش مثلا الکلمات المکنونه آشکارا بر مجتهدان تاخته و طریق اصولی آن‌ها‌را انتقاد نموده است. رسیدگی آرای وی در بعضا آثارش مثلا این کتاب، تردیدی در گرایشش به اخباری‌گری باقی نمی‌گذارد. وی اعتقاد دارد که اصولیان با بازکردن باب اجتهاد اصولی، تکلیف را بر مکلفان دشوار کردند و در چیزهایی صحبت گفتند که معبود صحبت نگفته و حکمت در آن بوده که مسکوت بمانند.[۲۸]
محمدتقی مجلسی (درگذشت ۱۰۷۰ق/۱۶۶۰م ) نیز از رهروان متعادل مدرسه اخباری بوده، و چنان که نقل شده، فراگیری‌های محمد امین استرابادی را صریحاً تأیید می‌نموده است.[۲۹]
ملا خلیل بن غازی قزوینی (درگذشت ۱۰۸۹ق/۱۶۷۸م ) که از معاصران روحانی حر عاملی، محمدباقر مجلسی و ملامحسن نتیجه کاشانی و از شاگردان روحانی بهایی و میرداماد بود و با اجتهاد تماماً مخالفت ورزیده، آن را انکار می‌‏کرد.[۳۰]
محمدطاهر قمی (درگذشت ۱۰۹۸ق/ ۱۶۸۷م )، نیز از اخباریان وسط‌‏رو به شمار می‌‏آید.[۳۱]
روضه خوان حر عاملی (درگذشت ۱۱۰۴ق/۱۶۹۳م ) در خاتمه کتاب معروفش، وسائل الشیعه، به اخباری بودن خویش اشاره نموده است.[۳۲]
پیکار با اخباری‌‏گری
وحید بهبهانی
نوشته‌ی‌علمیٔ مهم: وحید بهبهانی
پیکار اصولیان و اخباریان که از سده ۱۱ق استارت شوید و با تندروی ‏های اخباریان ادامه یافت، در غایت از سوی مجتهدان و در رأس وی آقا وحید بهبهانی (د ۱۲۰۵ق /۱۷۹۱م ) به پیکار‌ای دورازشوخی و دارای انسجام بر ضد اخباری ‏گری تبدیل شد[۳۳]. در طی وحید بهبهانی، شهرهای عراق به ویژه کربلا و نجف، مقر اخباریان بود و سر کردگی وی را در آن فرصت روحانی یوسف بحرانی برعهده داشت. در به عبارتی هم اکنون طرف داران اصول و اجتهاد، شدیداً در انزوا قرار گرفته بودند، تا اینکه وحید به کربلا هجرت کرد[۳۴] و به نبرد‌ای دور از شوخی و شدید بر ضداخباری‏ گری پرداخت.

وی در کنار گفت و گو‌ها و دلیل‌های علمی خویش در رد اخباری ‏گری و ثابت نگرش اجتهاد، از برخوردهای عملی نیز در راه و روش نبرد با اخباری ‏گری روی‏گردان خلا، و چنان که گفته شد، نماز گزاردن به امامت روضه خوان یوسف بحرانی _پیشوای اخباریان_ را تحریم کرد[۳۵]. در‌پی اقدامات وحید بهبهانی و دیگر فقیهان اصولی پررنگ آن فرصت، اصولیان از انزوا به درآمدند و در قبال اخباریان به اقتدار رسیدند.

برای مثال کتاب ها وحید که در ردِّ اخباریان و حفاظت از مجتهدان به حرفه تحریر در آمده، رسالة الاجتهاد و الاخبار میباشد. وحید بهبهانی را به منجر مبارزۀ نظری و عملی شدید و زمانبر‌اش با اخباریان، مروج مذهب، رکن طایفه شیعه، اساس پایدار شریعت در سده ۱۳ ق و نیز مُجدِّد مذهب و مُروِّج دیدگاه اجتهاد دانسته‌اند[۳۶].

روضه خوان انصاری
نوشته‌علمیٔ اساسی: روحانی مرتضی انصاری
بعد از وحید بهبهانی، روضه خوان مرتضی انصاری (د ۱۲۸۱ق /۱۸۶۴م ) را می بایست نهاد گذار دانش اصول فقه دانست. از وی اورده شده که گفته میباشد در صورتی‌که امین استرابادی زنده بود، این اصول را می‌‏عهده دار شد [۳۷].

محمد بن ادریس شافعی (۱۵۰-۲۰۴ق) دارای شهرت به امام شافعی سو‌مین دانا از فقهای چهارگانه اهل‌سنت میباشد. صاحب و مالک بن انس (دومی فقید از فقهای چهارگانه اهل سنت) مهم ترین مدرس وی و احمد بن حنبل (چهار‌مین دانا از فقهای اهل‌سنت) مهم ترین طلبه وی بوده‌اند. شافعی، خلفای راشدین را به ترتیب ابوبکر، قدمت، عثمان و علی(ع مسجد قبا مشهد دانسته میباشد.

شافعی دوست‌دار اهل‌بیت نبی(ص) و امام علی(ع) بود. وی اشعار مختلفی در وصف و محبت آن ها سروده و وقتی که ذکر فضیلت ها امام علی(ع) جرم اکانت میشد، به ذکر مناقب وی پرداخته میباشد. شافعی در طول هارون عباسی بوسیله توده‌ای شیعه آدرس مسجد قبا مشهد خوانده شد.

فقه شافعی با وجود سماجت و تأکید بسیار بر حدیث، از طریق‌های عقلی نیز استعمال نموده است. فقه وی در دنیا اسلام طرف داران اکثری دارااست و تحت عنوان مجاورت‌ترین فقه اهل‌سنت به فقه شیعه معرفی رزرو مسجد قبا مشهد گردیده‌است.

نسب
محمد بن ادریس شافعی با اسم بدون نقص «محمد بن إدریس بن عباس بن عثمان بن شافع بن سائب بن عبید بن عبدیزید بن هاشم بن عبدالمطلب بن عبدمناف» میباشد.[۱] او‌را قُرشی، مُطلبی و شافعی خوانده‌اند.[۲] وی همینطور به امام شافعی نیز آوازه دارااست.[۳] نسل وی در عبدمناف با فرستاده اکرم(ص) یکی‌از می گردد.[۴] جد شافعی به اسم سائب در نبرد بدر پرچمدار بنی‌هاشم در سپاه مکه بود و اسیر شد. او برای آزادی پولی را پرداخت کرد و بعد از آن شماره تلفن مسجد قبا مشهد مسلمان شد.[۵]

مامان شافعی «فاطمه» اسم داشت و بنابر قولی از نسل امام علی(ع) بوده میباشد. [۶]

معاش‌طومار

قبر امام شافعی در قاهره
شافعی در سال ۱۵۰ق در غزه بنا شده در فلسطین چشم به جهان گشود[۷] و در کودکی بابا خویش را از دست بخشید.[۸] در دو سالگی به یاروهمدم مادرش به مکه رفت[۷] و در آنجا رشد کرد.[۹] شافعی در هفت سالگی قرآن را مراقبت کرد و در ده سالگی کتاب «الموطأ» تاثیر صاحب بن انس را محافظت کرد.[۱۰] وی بعد از مدتی به مدینه رفت و کتاب الموطا را از مراقبت برای صاحب و مالک خواند.[۱۱] شافعی تا وفات صاحب در سال ۱۷۹ هجری قمری در مدینه ماند و بعداز آن به یمن رفت.[۱۲]

شافعی سفرهایی به بغداد و مکه داشت.[۱۳] و در سال ۱۹۹ وارد مصر شد، کتاب‌های بخش اعظمی در آنجا تألیف کرد و به آوازه بسیار رسید.[۱۴] وی پنج سال در مصر معاش کرد و در روز پایان رجب سال ۲۰۴هجری در ۵۴ سالگی[۱۵] در مصر وفات کرد و در به عبارتی‌جا دفن شد.[۱۶] در حین ایوبیان بر روی قبر شافعی بارگاهی ساختند که به وسیله عموم زیارت می شود.[۱۷]

تحصیلات و اثرها
دانشمندان، شافعی را در فقه،‌ حدیث، ادبیات عرب و شعر بسیار متبحر دانسته‌اند.[۱۸] بعضا دانشمندان ۱۱۳ کتاب را به شافعی نسبت داده‌اند.[۱۴] یاقوت حموی در کتاب معجم الأدباء بیش تر از ۱۲۰ کتاب از شافعی اسم میبرد.[۱۹] کتاب «الأم» مهم ترین و مشهورترین کتاب شافعی میباشد.[۲۰]

صاحب و مالک بن انس از فقهای اربعه اهل‌سنت، معلم شافعی[۲۱] و احمد بن حنبل از فقهای اربعه اهل‌سنت، طلبه وی بوده میباشد.[۲۲]

شعر و ادبیات عرب
شافعی در بالا به شعر و ادبیات عرب عشق نشانه بخشید و در دستیابی این دانش کارایی بسیار کرد.[۲۳] وی هفده سال میان خاندان هذیلیان معاش کرد که از فصیح‌ترین قبائل عرب به شمار می‌رفتند و در جستجوی شعر و لغت، سفری به یمن نیز داشت.[۲۴] شایستگی وی موجب شد تا در شعر و شیوایی صحبت رویش اکثری داشته باشد.[۲۴]

شافعی شعر نیز می‌سرود. وی در شعر خویش به بعضا مفاهیم خاص فقاهتی پرداخته میباشد. همینطور اشعاری راجع به اهل‌بیت رسول نیز از وی وجود دارااست. شافعی اشعار بخش اعظمی در خصوص مفاهیم اخلاقی سروده میباشد.[۲۵]

شافعی خویش را شعر سرا نمی‌دانست و معتقد بود در شرایطی‌که شعر در شأن علماء بود وی شاعرتر از «لبید» شعر سرا مشهور عرب می‌بود.[۲۶]

فقه و حدیث
شافعی در بالا به شعر و ادبیات عرب عشق و علاقه آرم بخشید. البته بعد از وقایعی به فقه عشق‌مند گردیده و به یادگیری فقه پرداخت.[۲۷] وی در مکه نزد مسلم بن خالد زنجی مفتی تعالی مکه، فقه را فراگرفت. آن‌گاه به مدینه رفته و فراگیر صاحب و مالک بن انس یکی فقهای اربعه اهل سنت شوید.[۲۱] شافعی تا وفات صاحب در سال ۱۷۹ق در مدینه باقی ماند و بعداز آن به یمن رفت.[۲۸]

شافعی در یکی سفرهایش به بغداد با محمد بن حسن شیبانی که دوست ابوحنیفه بود،‌ یار شد و با طرز‌های فکری و دینی حنفی نیز آشنا گشت و توانست از آن در فقه خویش استعمال نماید.[۲۹]

شافعی برای خریدن حدیث به شهرهای متعدد هجرت میکرد.[۳۰]

تالیفات

مجمع البحرین
از مهم ترین کتاب‌های طریحی، مَگردآوری البحرین و مَطلع النیرین میباشد. این کتاب، اولیه تاثیر شیعی میباشد که به توضیح واژگان نقص‌ قرآن و حدیث، در کنار هم، پرداخته میباشد.[۲۲] او این کتاب را بعداز تألیف دو کتاب دیگرش، غریب القرآن و غریب الحدیث، نگاشت.[۲۳] ظاهراً طریحی در تألیف این کتاب، بیشترین تأثیر را از اثراتی زیرا الصحاح جوهری (درگذشت ۳۹۳ق)، معجم مقاییس اللغة و مجمل اللغة نوشته ستایش بن عجم (درگذشت۳۹۵ق)، [[النهایة فی غریب الحدیث تاثیر ابن اثیر جزری (درگذشت۶۰۶ق)، و القاموس المحیط تألیف مجدالدین فیروزآبادی (درگذشت۸۱۷ق) گرفته مسجد قبا مشهد میباشد.[۲۴]

تاثیر دیگر طریحی در ذکر معنای واژگان ایراد قرآن مهربان، کتاب غریب القرآن میباشد[۲۵] که با تیتر تعبیر و تفسیر غریب القرآن چاپ گردیده‌است. به گفتۀ آقابزرگ طهرانی[۲۶] طریحی تألیف این کتاب را قبل از مَگردآوری البحرین، در ۱۰۵۱ به نقطه پایان رسانده میباشد. ظاهراً طریحی در‌این تاثیر، کتاب نزهة القلوب و فرحة المکروب ابوبکر محمد بن عزیز سجستانی (درگذشت۳۳۰ق) را، برای استفادۀ سهل و آسان‌خیس، به ترتیب الفبایی و با اضافه کردن بعضا مطالب، تدوین نموده است.[۲۷] آقا تعالی طهرانی به تمایز کتاب غریب القرآن با دو تاثیر دیگر او، ُنزهة الخاطر و سُرور الناظر و کشف غوامض القرآن، تأکید کرده،[۲۸] ولی جعفر آل محبوبه برآن میباشد که در میان این اثر ها تفاوتی وجود ندارد و هر سه، اسم‌های متفاوتی برای یک کتاب آدرس مسجد قبا مشهد میباشد.[۲۹]

یک کدام از اثر ها دارای شهرت طریحی در دانش رجال تألیف شد‌ه‌است. از این تاثیر با عنا وین گوناگونی حافظه گردیده‌است، ازجمله جامع المقال فی تمییز المشترکة اینجانب الرجال[۳۰]، جامع المقال فیما یتعلق باحوال الحدیث و الرجال و تمییز المشترکات منهم[۳۱]، و تمییز المتشابه اینجانب أسماء الرجال.[۳۲] طریحی این کتاب را در ۱۲باب، درسال ۱۰۵۳ق تألیف کرده، که ظاهراً متن مهم کتاب میباشد. او ۱۲فایده در آشنایی مشترکات در نام و نسب و لقب و لقب ها و برخی نکات دارای اهمیت دیگر، مانند شمار روایات کتاب‌های چهارگانۀ حدیثی، تاریخ وفات برخی از مشایخ متقدم را آورده میباشد.[۳۳] شاگردش، محمدامین کاظمی صاحب و مالک کتاب هدایة المُحدّثین، بر باب دوازدهم این کتاب گستردن نوشته میباشد.[۳۴] به گفتۀ امین[۳۵]، روحانی عبدالحسین طریحی(نوۀ فخرالدین طریحی) جامع المقال را در ۱۲۶۲ با تیتر ُمتقن الرجال فی تلخیص جامع المقال خلاصه رزرو مسجد قبا مشهد نموده است.

تاثیر دیگر طریحی المُنتخب فی توده المَراثی و الخُطَب میباشد، مشمول مرثیه‌ها و خطبه‌هایی در رثای اهل بیت علیهم السلام.[۳۶] دسته‌ای از اشعار خویش طریحی در این موسسه نیز آمده میباشد.[۳۷] به نوشتۀ حر عاملی، طریحی تاثیر دیگری با اسم المَقتل نیز داشته میباشد،[۳۸] ولی افندی این دو را یک کتاب دانسته میباشد.[۳۹] این کتاب که با عناوینی همانند مجالس الطریحی و المجالس الفخریة نیز از آن خاطر گردیده‌است، اول توشه در ۱۳۰۷ش در حاشیۀ مَآدم کش الطالبین ابوالفرج اصفهانی در طهران چاپ شد. جزء اولیه و دوم آن نیز، مستقل، بارها به چاپ رسیده شماره تلفن مسجد قبا مشهد میباشد.[۴۰]

تاثیر دیگر طریحی، کتابی دینی با تیتر الفخریة الکبری میباشد که در آن فتواهای خویش را راجع‌به عصمت و طهارت و بخشی از صلاة گرد آورده و تألیف آن را در ۱۰۸۲ق به نقطه پايان رسانده میباشد[۴۱] طریحی خویش این تاثیر را با تیتر الفخریة الصغری تلخیص نموده است.[۴۲] احتمالاً اثری که حر عاملی با تیتر الفخریة فی الفقه معرفی کرده، اشاره به همین ۲ تاثیر بوده میباشد.[۴۳] صفی‌الدین طریحی فرزند فخرالدین طریحی، شرحی با تیتر الریاض الزهریة فی تفصیل الفخریة[۴۴] و برادرزادۀ فخرالدین طریحی، روضه خوان حسام الدین، نیز شرحی مزجی با تیتر منهج الشریعة الغراء فی گستردن فخریة الصغری[۴۵]

اثر ها دیگر
طریحی اثراتی نیز در تفصیل برخی کتاب‌ها نوشته، که از جملۀ آنهاست: الضیاء اللامع فی گستردن مختصر الشرائع؛[۴۶] النکت الفخریة گستردن رسالة الاثنی عشریة فی الطهارة و الصلاة، تاثیر روحانی حسن بن شهید ثانی؛[۴۷] النکتُ اللطیفة فی گستردن صحیفة السجادیة؛[۴۸] گستردن المبادئ الأصولیة علامه حلی؛[۴۹] إیضاح الحساب گستردن خلاصة الحساب روضه خوان بهایی،[۵۰] اللمع فی تفصیل الجمع.[۵۱]

پانویس

سید محمدمهدی حکیم (۱۳۱۴ش-۱۳۶۶ش) از مبارزین و علمای عراق و پسر سوم سید محسن حکیم و از مؤسسان حزب‌ الدعوة مسجد قبا مشهد الاسلامیة بود.

به دنیاآمدن و تحصیلات
سید مهدی حکیم در ۱۳۱۴ش در نجف متولد شد، پدرش سید محسن طباطبائی حکیم بود. نسبش به سادات طباطبایی میرسد که به امام حسن مجتبی(ع) منتهی آدرس مسجد قبا مشهد می شود.

او مقدمات حوزه را نزد محمد تقی الفقیه، منطق، اصول و فقه در سطح بهتر را نزد سید محمد و سید احمد حکیم، درس بیرون اصول و فقه را نزد آیت‌الله خوئی، سید محمدباقر صدر و حسین حلی رزرو مسجد قبا مشهد آموخت.[۱]

کار‌های فرهنگی سیاسی
سید محمدمهدی به هم پا شخصیت‌هایی مانند سید محمدباقر صدر، یک کدام از مؤسسان حزب‌ الدعوة الاسلامیة در ۱۳۳۷ش بود.[۲]

او در ۱۳۴۲ش، به نمایندگی بابا خویش، عازم بغداد شد. وی در تأسیس مدرسه های امام جواد(ع) در بغداد و کاظمیه و دانش گاه اصول آئین کمپانی داشت و یک کدام از مدرسان این دانش گاه بود. همینطور از مؤسسان جماعة العلماء فی النجف الاشرف بود و از شخصیت‌های محوری آن به شمار شماره تلفن مسجد قبا مشهد می‌آمد.[۳]

سید محمدمهدی حکیم در حرکت اسلامی عراق در دهه ۱۳۴۰ش و تقابل با اقدامات آیین‌ستیزانه حکومت‌های وقت نقش بسزایی انجام نمود. به همین برهان حزب بعث حکم کننده، در ۱۳۴۸ش او‌را به رابطه با کشورهای فرنگی و سعی برای براندازی دولت و همیاری با کردها در نبرد با حکومت وقت جنایتکار کرد و درصدد دستگیری او برآمد. براین اساس سیدمحمدمهدی بدون چاره شد عراق را شکاف نماید و به ایالات متحده عربی سعودی برود. وی از آنجا به اردن، کشور ایران و پاکستان مهاجرت کرد و در ۱۳۵۰ش عازم دبی شد.[۴]

شغل‌ها در دبی
راهنمایی عموم بعداز نمازهای یومیه و تبیین مسائل محوری آیین زیرا عقاید، تاریخ و احکام قرآنی
تأسیس مسجد امام علی(ع)
ساخت مسجدی در ناحیه قصص
بسط مسجد شارقه
تأسیس اوقاف جعفریه
تأسیس مکتب امام درست گو(ع) که به اطفال تخصیص داشت.
تأسیس مؤسسه اهل البیت(ع) که به کارها خدماتی مؤمنین می‌پرداخت و با ساخت و ساز صندوق خیریه‌ای زیر پوشش این مؤسسه به حل مشکلات اقتصادی محرومین اهتمام می‌ورزید.[۵]
کار‌ها در لندن
او زمان کوتاهی در سال ۱۳۵۹ش در دمشق سکنی گزید و بعداز آن به لندن رفت. در آنجا در ۱۳۶۱ش، حرکت دسته‌های اسلامی عراق (حرکة الافواج الاسلامیة العراقیة) را محور‌گذاری نمود که مقصود آن ساخت‌و‌ساز هماهنگی فی مابین دسته‌های مخالف حکومت حزب بعث در اروپا بود.

افزون بر آن، او در تأسیس انجمن اسلامی جهانی اهل‌بیت (رابطة أهل‌البیت الاسلامیة العالمیة)، کانون اهل‌بیت (راءس اهل‌البیت)، کمیته امان از آوارگان عراقی (لجنة رعایة المُهَجَّرین العراقیین)، و سازمان دستمزد آدم در عراق (منظمة دستمزد‌الانسان فی‌العراق) بسیار مؤثر بود.[۶]

انجمن اسلامی جهانی اهل‌بیت اولی همایش خویش را در ۱۳۶۲ش در لندن برگزار کرد و سید محمدمهدی حکیم به دبیرکلی آن گزینش شد. این انجمن از جمعیت‌های اسلامی نقاط متعدد دنیا تشکیل میشد.

شهید شدن
در دی ماه سال ۱۳۶۶ش جناح ملی - اسلامی سودان از سید مهدی حکیم دعوت کرد تا در کنفرانسی که برای دو‌مین توشه، در خارطوم پایتخت سودان، برگزار می‌شود، کمپانی نماید. بعثی‌های عراق نیز که از این دعوت مطلع شدند و قصد ترور او را داشتند، عاقبت در ۱۹ ژانویه سال ۱۹۸۸م/ ۲۹ دی سال ۱۳۶۶ش او را به شهید شدن رساندند.[۷] پس از جابجایی پیکرش به طهران و تشییع او، به قم منتقل شد و در مسجد بالاسر مقبره حضرت معصومه(س) دفن شد.[۸]

کردار و اخلاق و رفتار مدنی
امیرکبیر به نبرد با نادرستی و زیرمیزی‌خواری پرداخت. باج ­خواری به معنا کلی مشتمل بر پیشکش (وزیران و بزرگان می‌دادند و می‌گرفتند)، مداخل (دیوانیان و مشغولان به کار در دستگاه حکومت دولتی می‌گرفتند) و سیورسات ( تک تک غَلّه و غذا لشکریان و علوفه اسب‌ها و دیگر حیوان‌ها که لشکریان می‌گرفتند) می شد؛ که امیرکبیر کلیه را ممنوع بیان کرد. هرزگی و قمه‌کشی و لوطی­ بازی هم در شهر‌ها ترویج داشت که امیرکبیر سعی بر در اختیار گرفتن آنها کرد. مسؤلیت امنیت شهر‌ها به ذمه قراولخانه( نگهبانان پاسگاه) ودیعه شد. همینطور ا‌لقاب دیوانی را حذف مسجد قبا مشهد کرد.[۱۹]

کارها شهر و سرویس ها شهری

عکسی از سردر مکتب دارالفنون
امیرکبیر دراین مورد شغل های متعددی جاری ساختن بخشید. آبله­ کوبی (واکسن زدن) را در راز تا رمز کشور ایران مرسوم تشکیل داد و رساله‌ای درین باب از گویش انگلیسی به فارسی ترجمه و چاپ کرد و آبله­ کوبانی به نواحی مرزی (برای مسافران جدید وارد) و ولایات ارسال آدرس مسجد قبا مشهد کرد.

آفت دیگر وبا بود که غیر از نوشته‌علمی‌هایی که در اتفاق ها ­الاتفاقیه نوشته می شد، جزوه­ «قواعد درمان وبا» راجع‌به کیفیت این بیماری و خودداری از شیوع آن نوشته شد و در بین روحانیون و رمز‌شناسان محله‌های شهر پخش شد و به ­علاوه برای نگهداری ممالک محروسه (شهر‌ها و ایالات میهن) از آلودگی وبا، در مرز‌ها قاعده­ قرنطینه نهاده شد که مسافران را یکسری روز در آنجا نگاه دارا هستند و دود بدهند و آن‌گاه روانه شوند. تأسیس بیمار­منزل با توانگری معالجه ۴۰۰ مریض و مجهز به داروخانه، ارسال دکتر معالج به ولایات، دادن تصدیق طبابت به پزشکان، عده‌آوری گدایان، رفع بی آبی طهران از روش سرازیر کردن رودخانه کرج به شهر، تأسیس چاپارخانه برای طومار‌های پستی، ساخت‌و‌ساز تذکره­ چاپی برای مهاجرت ایرانیان، ضابطه بلیط دروازه برای سفر از طهران برای نگهداری امنیت، ساختن بنای تیمچه (سرای اتابکیه)، بازار امیر، میدان توپخانه، عمارت توپخانه و سبزه‌میدان در طهران و اثر ها دیگر در اصفهان از سایر اقدامات رزرو مسجد قبا مشهد بود.[۲۰]

علم و تمدن نو
تأسیس دارالفنون:
با دقت به نتیجه ها و خلق بد زعمای دولت انگلیس نسبت به شاگردانی که در طی عباس­ میرزا و آن گاه در زمان­ محمدشاه برای علم آموزی به انگلیس اعزام گردیده بودند، امیرکبیر اینگونه تشخیص بخشید که تأسیس مکتب‌ای در خویش مملکت و استخدام استاد از بیرون بهینه‌خیس و اثرگذار‌خیس خواهد بود. به ­همین خواسته در سال ۱۲۶۶ق مقدمات بهره‌برداری مکتب‌ای که در آن جوان ها اهل ایران بتوانند با علم ها تازه و صنعت های اروپایی شناخت پیدا نمایند مهیا ایجاد کرد تا در آنجا مانند مدرسه ها پُلی­‌تکنیک آن فرصت مجموع علم ها و صنعت های و فوت و فن نظامی درس دادن خواهد شد. به ­همین مناسبت نام مکتب را دارالفنون گذاشت. در سال نخستین تأسیس مکتب بر طبق گستردن اتفاق ها ­اتفاقیه ۹۵ نفر محصل داشته و در هفت حرفه به قرار تحت درگیر علم آموزی بودند. ۲۶ نفر توپخانه، ۲۰ نفر طب، ۲۰ نفر پیاده نظام، ۵ نفر سواره نظام، ۱۲ نفر مهندسی، ۷ نفر داروسازی، ۵ نفر معدن­‌ شماره تلفن مسجد قبا مشهد شناسی.[۲۱]

پرونده:تصویری از مجله اتفاق ها اتفاقیه.jpg
تصویری از خبر نامه اتفاق ها اتفاقیه.
خبرنامه­ اتفاق ها­ اتفاقیه:
امیرکبیر برای بیداری اذهان و استحضار عموم از جریان کارها مملکتی تصمیم گرفت خبر نامه‌ای در طهران دایر کند. به­ فرمان امیر خبرنامه اتفاق ها ­اتفاقیه تأسیس یافت. او‌لین شماره­‌ی آن در آدینه ۵ ربیع‌الثانی ۱۲۶۷ق در طهران به نام روزنامچه­ خبر‌ها دارالخلافه طهران منتشر شد اما شماره­ دوم بنام خبرنامه­ اتفاق ها ­اتفاقیه نشر یافت و سپس‌ها پایین عنا وین مجله­ دولت علیه­ کشور ایران، خبر نامه­ کشور‌ایران، مجله­ قانونی دولت کشور ایران طبع و توزیع شوید.[۲۲]

اَلصَّحیح مِنْ سیرَةِ النّبیِّ الْاَعْظَم(ص) کتابی به گویش عربی در سیره رسول اکرم(ص) و تاریخ اسلام، تاثیر سید جعفر مرتضی عاملی فقیه شرعی، کارشناس تاریخ اسلام و تشیع و سیره نگار شیعی حوزه علمیه قم مسجد قبا مشهد و لبنان.

تالیف کننده با به کار گیری از قرآن و منابع متفاوت شیعه و اهل سنت احادیث ضعیف درباره سیره فرستاده(ص) را عیب گیری و پژوهش می‌نماید و سیره صحیحی از حضرت فرستاده(ص) نشانه می دهد. کتاب مجموع اتفاق ها مکه و مدینه را به ترتیب تاریخ و سال شمار، بیان آدرس مسجد قبا مشهد نموده است.

کتاب آغاز در قسمت‌های مختلفی در زمان ۱۱ جلدی تا نقطه پايان نبرد احزاب تدوین شد و بعد ها در عصر ۳۵ جلدی تا نقطه پايان اتفاق افتاد سقیفه به چاپ رسید و در دو جلد به لهجه فارسی نیز خلاصه گردیده است. این تاثیر تیتر کتاب سال کشور‌ایران و در هشتیمن زمان کتاب سال ولایت رزرو مسجد قبا مشهد برگزیده شد.

درباره مؤلف
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: سید جعفر مرتضی عاملی
سید جعفر مرتضی عاملی(۱۳۶۴-۱۴۴۱ق) فقید شرعی، کارشناس تاریخ اسلام و تشیع، سیره‌نگار شیعی و از عالمان حوزه علمیه قم و لبنان. وی در حوزه نجف و حوزه قم علم آموزی کرد و کتاب‌هایی در مورد سیره اهل‌بیت(ع) نوشتن شماره تلفن مسجد قبا مشهد نموده است.

مقام
اهل سنت کتاب‌های مختلفی مانند سبل الهدی و سیره ابن هشام درباره سیره و زندگانی نبی پروردگار دارا هستند، البته دربین شیعه‌ها اینگونه اثری وجود نداشت. این کتاب به نظر نقادی خبرها و روایاتی که در سیره فرستاده اورده شده‌اند، قابل توجه میباشد. چنان که از اسم کتاب پیدا میباشد، مولف در‌این تاثیر کوشیده میباشد سیره مکتوب رسول اکرم(ص) را از خبر ها ضعیف برهاند و با انتقاد و تحقیق خبرها منابع قبلی، تاریخی مطابق خبرها درست بنویسد. جعفر مرتضی عاملی با نگاه خاص و شیعی خویش به سیره و تاریخ نبی(ص) و با سود‌گیری از (۱۶۸۳) کتاب از فریقین به مرمت سیره نبوی پرداخته میباشد.[۱]

خصوصیت‌ها و نحوه تألیف
به گفته ترجمه کننده کتاب، مولف ضمن مدل ویژه در سیره‌نگاری، طریقه‌های ابتکاری ارزشمندی در شماری از حادثه ها و اتفاق ها اساسی و عاقبت‌ساز تاریخ اسلام داراست که به خواننده ارائه میدهد. او می‌نویسد این تاثیر دارنده خصوصیت‌های مخصوص به فردیست که «الصحیح» را از سایر کتاب‌های قدیم و تازه سیره ممتاز نموده است.[۲]

طرز مؤلف اینگونه میباشد که احادیث و نقل‌های فراوانی از یک رخداد یا این که اتفاق تاریخی را از منابع متعدد نقل نموده، آنگاه با معیارهای آشنایی خبر ها به انتقاد و بررسی آن از وجوه و جنبه‌های گوناگون میپردازد. او آن‌گاه با منفعت‌گیری از قرآن، که آن را درست‌ترین کتاب می داند که فسخ در آن را ندارد تلاش می‌نماید از آن برای تشخیص روایات و نقل‌های درست از ضعیف به کار گیری نماید. او جمعاً در ۵۰۰ گزینه به آیه ها قرآن برای تشخیص نقل درست استناد می‌نماید.[۳] کتاب، مجموع مباحث زمان مکه و مدینه را به ترتیب تاریخی و به نحوه سال‌شمار، دربردارد. به این ترتیب از خصوصیت‌های آن، پرداختن به کلیه موضوعات حتی جزئیات رویدادهاست. در عین هم اکنون تفاوت اساسی آن با دیگر اثر ها تفصیلی آن میباشد که با نگاهی نقادانه به پژوهش و بررسی یکایک گزارش‌های مورخان و سیره نویسان میپردازد. هر تعدادی در مواقعی مؤلف، با به کار گیری از باورهای کلامی به نظارت داده‌های تاریخی روی آورده میباشد، ولی کلاً همت کرده با دقت به تمام احادیث تاریخ اسلام و همینطور احادیثی که جنبه تاریخی ندارند، اثری عالمانه و بر طبق نحوه‌های محققانه ارائه دهد.[۴]

کتاب سیرت جاودانه
ترجمه و تلخیص
ترجمه و تلخیص کتاب الصحیح اینجانب سیرة النبی الاعظم(ص) با تیتر «سیرت جاودانه» بوسیله محمد سپهری در دو جلد به فارسی برگردانده گردیده و پژوهشگاه فرهنگ و تمدن و تفکر اسلامی آن را منتشر نموده است. فهرست قسمت‌هایی از ترجمه کتاب از این قرار میباشد:

قسمت نخستین: مباحث مقدماتی
قسمت دوم: قبل از بعثت
قسمت سوم: از بعثت تا مسافرت به حبشه
قسمت چهارم: از مسلمانی حمزه تا بیعت عقبه
قسمت پنجم: از مکه تا مدینه
نصیب ششم: از ورود به مدینه تا نقطه نهایی نبرد بدر
نصیب هفتم: از بدر تا احد
نصیب هشتم: نزاع احد و پیامدهای آن
قسمت نهم: شخصیت‌ها و حادثه ها
نصیب دهم: از احد تا بنی نضیر
نصیب یازدهم: نزاع بنی نضیر
قسمت دوازدهم: از اخراج بنی نضیر تا نزاع خندق
نصیب سیزدهم: پیکار احزاب.[۵]

فرایض فقهی و اخلاق و رفتار
باور دروزیان به تأویل سبب ساز برداشت‌های مختلفی از فرایض شرعی گردیده است که از نقض فرایض در رسائل الحکمة تا ثابت آنان در آرای معاصران را در برمی‌گیرد. در کلمه ها زیادی از رسائل الحکمة تربیت شیخ از اعمال فرایض اصلی‌خیس تلقی گردیده و در بعضی موردها مؤمنانی که خویش را وقف علم ها و حقایق توحیدی کرده‌اند از اعمال دادن جاری ساختن واجب مذهبی معاف مسجد قبا مشهد گردیده‌اند.[۵۳]

هفت خصلت توحیدی

الحاکم بامرالله هفت تکلیف دینی را از دروزیان برداشت و به مکان آن هفت خصلت توحیدی بر آن ها مقرر کرد.[۵۴][۵۵]که آدرس مسجد قبا مشهد عبارتند از:

صحت اللسان به مکان نماز، که عبارت میباشد از ایمان و توحید و دلیلی بر توحید الحاکم.[۵۶] از تایم ها پنج گانۀ نماز هم به حدود پنج گانه تعبیروتفسیر رزرو مسجد قبا مشهد شد‌ه‌است.[۵۷]
محافظت الاخوان به مکان زکات، که عبارت میباشد از کمک رساندن به برادران شرعی و ملاحظه آنها از هر حیث.[۵۸]
سوراخ عبادت عدم و افترا به مکان روزه. هر مذهبی سوا مذهب توحید، به عنوان مثال عقاید تنزیل و تأویل و فروع آن‌ها، عدم به شمار می‌رود.[۵۹]
برائت از ابلیس‌ها و سرکشی به مکان حج. از ناطقان و شالوده‌ها و ائمه و حجج شرایع ظاهری و باطنی به ابلیس تفسیر شد‌ه‌است.[۶۰]
توحید و پرستش الحاکم در هر بعد از ظهر و مجال به مکان شماره تلفن مسجد قبا مشهد شهادتین.[۶۱]
رضا به مکان جهاد.
تسلیم فرمان الحاکم شدن به مکان ولایت، که‌این دو رکن اخیر نتیجۀ موادسازنده قبل میباشد و با این دو موحدان از باقی عموم گشوده شناخته میشوند.[۶۲]
ولی عبدالله نجار بر آن میباشد که اصول شریعت دروزیان به عبارتی هفت اصل دارای شهرت اسلامی، یعنی شهادتین، نماز، زکات، روزه، حج، جهاد و ولایت میباشد.[۶۳]

اصول اخلاقی دروزیان

راستگویی مهم ترین اصل میباشد و لاف صرفا در مواقعی مانند تقیه روا دانسته گردیده‌است.[۶۴]
به موجب محافظت الاخوان، امداد و امان متقابل دربین دروزیان منزلت والایی دارااست و می بایست به برآوردن همۀ نیازهای دنیوی و معنوی برادران شرعی اهتمام ورزید.[۶۵]
بر طبق اصول رضا و تسلسم، بایستی مستجیب در طاعات خاضع باشد و با ترک سپردن و ارادۀ خود، تسلیم امرها الحاکم خواهد شد و در همۀ مشقت‌ها شکیبا باشد و به آن ها رضا دهد، به دلیل آن که هیچ عملی سوای داشتن رضایت پذیرفته وجود ندارد.[۶۶]
با وجود اذعان به نقض فرایض شرعی در رسائل الحکمة[۶۷]، هر سیرتکامل اباحه گری رد گردیده و پاکدامنی، عفت، آرامش و آرامش به مردان و زنان تأکید گردیده و زنا، شرب خمر و دورویی حرام اعلام شد‌ه‌است.[۶۸]
احکام، آداب و شعائر
مرسل نصر فرق در بین مذهب دروزیان را با دیگر مذهبها اسلامی در سه آیتم می داند:

باور به عدم تعدد زوجات،
عدم بازگشت به مطلّقه
وصیت.[۶۹]
احکام وصلت
تأکید بر تساوی زوجین در حقوق و دستمزد.[۷۰]
روا بودن جدایی،
رجوع و برگشت به زن مطلقه روا وجود ندارد، حتی با پادرمیانی محللّ.[۷۱]
در شکل وقوع جدایی، هرمورد از طرفین که خطاکار باشد دیگری در نصف جنس وی ذی حق خواهد بود.[۷۲]
تعدد همسری روا وجود ندارد و تأکید بر ساخت نسل و محافظت و بقای آن.[۷۳]
روا نبودن وصلت با غیر دروزی.[۷۴]
این احکام بر پایۀ آرای سید عبدالله تنوخی (۸۲۰-۸۸۴ ه‍.ق) صورت گرفته و همچنان پابر جاست.[۷۵]

احکام ارث
احکام ارث دروزیان، همچون دیگر احکام فقاهتی آن‌ها، با فقه حنفی هم خوانی داراست[۷۶]، با این تفاوت که بابا قادر است ورثه را از ارث محروم نماید و اموال خویش را برای وارثان فقهی یا این که غیر وارثان وصیت نماید.[۷۷]ولی این درصورتی که میباشد که او این اموال را استخراج کرد‌ه باشد، ولی در صورتیکه آن را به ارث برده باشد حق وصیت ندارد.[۷۸]

روزه

دروزیان روز ها خاصی از سال را روزه میگیرند، که مهم‌ترین آن ها خیر روز ابتدا ذیحجه میباشد. حالت و آداب و مبطلات این روزه به عبارتی میباشد که در روزۀ مسلمان ها معمول میباشد.

عید قربان

بلندمرتبه‌ترین عید دروزیان عید قربان میباشد.[۷۹]

کتاب‌ها

کتاب رسائل الحکمة مهم‌ترین کتاب دروزیان
رسائل الحکمة: این تاثیر که مهم ترین کتاب دروزیان میباشد، متشکل از۱۱۱رساله و در ۶بخش تهیه گردیده‌است. ترتیب رساله‌ها و محتوای آن ها در کل ورژن‌های خطی و چاپی یکسان میباشد. برخی از این رساله‌ها مشمول سجلاتی میباشد که در دورۀ الحاکم صادر گردیده و بعضی از سوی حمزة بن علی خطاب به افراد متفاوت و برخی هم در تبیین عقاید مندرج‌اند. قسمتی از این رساله‌ها از محمد بن اسماعیل تمیمی و قسمتی دیگر هم از تألیفات سموقی میباشد. نویسندۀ برخی از رساله‌ها نیز نامعلوم میباشد.[۸۰]
کتاب النُقَط و الدوایر،که در۱۹۰۲ میلادی به سعی کریستیان فریدریش زیبولد چاپ شد و نویسندۀ آن نامعلوم میباشد.[۸۱]
الشریعة الروحانیة فی علم ها البسیط والکثیف، که دسته رسائل میباشد.
رسائل إلجام الجاحدین که مولف همت نموده است آن را به روال قرآن بنویسد.
گستردن میثاق اما الزمان، که مؤلف آن خویش را حقیر محمد حسین نامیده میباشد.[۸۲]
تشکیلات شرعی
امروزه دروزیان به دو نصیب عقّال و جهّال تقسیم میشوند.

عقال

روحانیون پرهیزکاری‌ که به حقایق فقهی واقف بوده و قدرتمند به قرائت و تعبیر نوشته‌های رازّی و نیز رسائل الحکمة‌ می باشند. آن‌ها راهنمای شیخ جهالند و بر مراسم و فرایض جامعه رسیدگی می‌نمایند.

دانشمندترین اشخاص طبقۀ عقال مرجعیت خاصی در جامعه دارا هستند و روحانی خوانده میشوند.[۸۳]

جهال

بقیه افراد که بر هوای نفس خویش اشراف ندارند از جرگۀ جهالند.[۸۴]

ورود یک جاهل به جرگۀ عقال موکول به توفیق او در امتحانات وقت گیر درخصوص تطبیق دادن عقاید و خوی مذهبی‌اش با الگوی رفتاری متبوع میباشد و بعد از آن او دقیقاً بایستی بر اساس ضوابط آئین معاش نماید.[۸۵]اینگونه کسی در حالتی‌که معیارهای پذیرفته گردیده را نادیده بگیرد، از حضورش در مجامع شرعی و از اشتغال وی به قرائت رسائل پرهیز میگردد. این وضعیت اِبعاد رد خوانده می شود.[۸۶]

واقفی‌گری‏
اول درنگ توقف در اسلام به مجال وفات فرستاده آفریدگار(ص) بازمی‌‏شود. وقتی که فرستاده(ص) درگذشت، قدمت بن خطاب که بر رمز لاشه حضرتش حاضر گردیده بود بانگ زد: «‌به آفریدگار محمد نمرده میباشد بلکه همانند موسی از بین قومش غائب شده و به زودی گشوده خواهد گشت‌» و پیوسته این کلام را تکرار می کرد چنان که عموم گمان کردند عقلش را از دست داده میباشد.[۷]هم اینگونه قدمت ارعاب به جدا دست و پا و شکنجه برای عده ای کرد که به اطمینان این که نبی مرده بخواهند مبادرت به بیعت با دیگری کنند. او آنچنان با شدت و حرارت این قضیه را پشت سرهم تکرار کرد، که طبق گزارشات رسیده دهانش مسجد قبا مشهد به کف جلسه. [۸]

توقف بر امام علی(ع)
او‌لین هر که در بین مسلمان ها، واقفی خوانده گردیده، عبدالله بن سبا بوده میباشد. عبداللَّه بن سبا چنان که اشعری می گوید، ذهن ها غلوآمیز و افراطی داشت و امام علی(ع)، وی و پیروانش را مجازات کرد.[۹] امّا زمانی خبر شهید شدن علی‏(ع) را به وی دادند بانگ برداشت: «‌لاف می‌‏گویی ای معاند آفریدگار، به آفریدگار قسم و سوگند در صورتی‌که مغز رمز او‌را در پیاله‌‏ای نزد اینجانب بیاوری و هفتاد نفر عادل بر مرگ وی مدرک دهند سخنت را نمی‌‏پذیریم و اعتقادوباور داریم که وی نمرده و کشته نشده و نمی‌‏میرد تا بر آحاد زمین مسلط خواهد شد‌». بعد یار اصحابش به در منزل امیرالمؤمنین‏(ع) رفته و از وی اذن ورود خواست و زمانی که اهل منزل اظهار داشتند آن حضرت از عالم رفته، به عبارتی سخنان را تکرار آدرس مسجد قبا مشهد کرد.[۱۰]

نوبختی همین مطالب را با اندکی اختصار بیان می‌‏نماید.[۱۱] به نوشته صاحب و مالک مقاله ها الاسلامیین، سبائیه می‌‏پنداشتند علی(ع) نمرده و قبل از قیام گشوده خواهد گشت و زمین را از عدالت مالامال خواهد کرد. در واقعیت به نوعی رجعت یقین رزرو مسجد قبا مشهد داشته‌اند.[۱۲]

توقف بر امام باقر(ع)
جمع‌ای از شیعه ها، بعد از وفات امام باقر(ع)، با باور به اینکه وی به عبارتی قائم درانتظار میباشد، در امامت امام پنجم توقف کردند و در‌این باب به روایاتی استناد می‌‏کردند.[۱۳] چنانکه شهرستانی نوشته، آنها بر امامت حضرت باقر(ع) توقف کرده و قایل به رجعت او شماره تلفن مسجد قبا مشهد شدند.[۱۴]

توقف بر امام راست گو‏(ع)
گروهی از شیعه‌ها، بر امامت امام درستگو(ع) توقف کردند. آنان نظریه داشتند او زنده میباشد و از عالم نرفته و نخواهد رفت تا ظواهر شود و وی به عبارتی مهدی موعود میباشد. این فرقه به عبارتی‏‌هایی میباشند که به ناووسیه مشهور شدند؛ چون مدیر آن‌ها فردی به اسم ناووسی از عموم بصره بود.[۱۵] روضه خوان اثرگذار درباره اعتقادات آن‌ها توضیح بیشتری میدهد و به روایاتی که‌این دسته به آن عامل می‌کردند اشاره کرده و آنان‌را فسخ می‌‏شمرد.[۱۶]

توقف بر امام حسن عسکری(ع)
درباره امامان پس از موسی بن جعفر(ع) هم واقفی‌‏گری گزارش شد‌ه‌است؛ برای مثال درباره امام حسن عسکری(ع) که جمع‏‌ای قایل به غایب بودن او شدند و روضه خوان صدوق میگوید: «‌توقف‌کنندگان بر حسن بن علی بن محمد، داعیه می‌‏کردند که غیبتی بر وی واقع گردیده، چون به غایب بودن ایمان داشتند اما مصداق و قضیه آن را نمی‌دانستند و معتقد بودند که او به عبارتی مهدی قائم میباشد.»[۱۷] نوبختی می‌‏گوید: «‌اصحاب او ـ امام عسکری(ع) ـ پس از وی به ۱۴ فرقه تقسیم شدند؛ یک فرقه گفتند: حسن بن علی نمرده و زنده میباشد، بلکه غایب گردیده و وی به عبارتی قائم میباشد که نمی‌میرد، زیرا فرزندی ندارد و زمین هم از وجود امام و حجت خداوند خالی نمی‌‏گردد. آنها اکثری از اقوال واقفیه موسی بن جعفر را می‌گفتند و زیرا از آن ها می‌پرسیدند چه فرقی بین شما و واقفیه میباشد، می‌‏گفتند آن ها در توقف بر موسی بن جعفر نادرست کردند، چون وی به هنگام وفاتش فرزندی داشت که به وی وصیت کرد: «‌یعنی امام رضا(ع)...‌». دسته‌‏های دیگری هم از واقفیه امام عسکری قایل به رجعت او شدند.[۱۸]

توقف بر فرزندان ائمه‏(ع)
ضمن توقف‌کنندگان بر ائمه(ع)، فرقه‌‏های دیگری بر امامت یک کدام از فرزندان ائمه توقف کردند. اولیه تیم از این واقفیان، کیسانیه بودند که قایل به امامت محمد بن حنفیه و مهدویت و قائمیت وی شدند. گروهی از آن ها بعداز درگذشت محمد بن حنفیه، بر امامت وی توقف کرده و بر این اعتقادوباور بودند که وی غائب گردیده و به زودی خروج خواهد کرد.[۱۹] گروهی از همین کیسانیه که رهروان فردی به اسم ابن کَرْب بودند به اسم کربیّه مشهور شدند.[۲۰]

گروهی دیگر از قائلین به امامت محمد حنفیه، امامت پسرش ابوهاشم را پذیرفتند و بعد از مرگ وی به دسته‏‌های متعدد تقسیم شدند که یک مجموعه بر امامت ابوهاشم توقف کرده و قائل به مهدویت، قائمیت و رجعت او شدند.[۲۱] فرقه دیگری از کیسانیه بر امامت و مهدویت عبدالله بن معاویه ـ بن عبدالله بن جعفر ـ توقف کردند. آن‌ها می‌‏گفتند وی زنده و در کوهی در اصفهان مقیم میباشد، او به عبارتی مهدی میباشد که زمین را از عدالت لبریز خواهد کرد.[۲۲]

از اساسی‏ترین فرقه‌‏های توقف‌کننده، گروهی از زیدیه بودند که بر امامت محمد بن عبدالله بن حسن دارای شهرت به نفس زکیه توقف کردند و او‌را امام زنده و غایب می‌‏دانستند.[۲۳] ضمن این‏ها گروهی از شیعه‌ها نیز بعداز درگذشت امام باقر(ع)، بدین نظریه گرویدند؛ از آن گزاره اصحاب مغیرة بن سعید بودند که قائل به امامت محمد نفس زکیه شدند و زیرا وی کشته شد بر امامتش توقف کردند.[۲۴]

اسماعیلیه، فرقه‏‌ای که قایل به امامت اسماعیل پسر امام راست گو‏(ع) بودند، به دو دسته تقسیم شدند؛ گروهی امامت محمد پسر اسماعیل را پذیرفتند، امّا دسته دیگر بر امامت اسماعیل توقف کرده و قایل به مهدویت وی شدند. آن‌ها نظریه داشتند اسماعیل نمرده بود، بلکه پدرش امام راستگو(ع) او را از دیدگان عموم غایب تشکیل داد تا گزندی به او نرسد. و وی زنده خواهد ماند تا روزی که بر کلیه زمین اشراف یابد. این دسته اسماعیلیه خالصه میباشند.[۲۵] ولی از رهروان محمد بن اسماعیل نیز گروهی قایل به مهدویت او شدند و بر امامت وی توقف کردند.[۲۶]

فُضَیل بن یَسار از اصحاب اجماع که از امام باقر(ع) و امام راست گو(ع) قصه نموده است. اسم وی در گواهی بیش تر از ۲۵۴ حدیث آمده و رجالیان، اورا توثیق کرده‌اند. امام درست گو درباره او از تفسیر «منا اهل‌البیت»؛ (از ما اهل بیت میباشد) استعمال مسجد قبا مشهد نموده است.

نسب و محل تولد
فضیل بن یسار نهدی بصری نسبش به بستگان بنی‌نهد از قبایل یمن می رسد که از فرزندان نهد بن لیث یمنی میباشند.[۱] تاریخ به دنیا آمدن فضیل دقیقا مشخص وجود ندارد اما بنابر گزارش‌های تاریخی در اواخر قرن نخستین قمری در کوفه متولد آدرس مسجد قبا مشهد شد‌ه‌است.[۲]

وی روزگار اول معاش را در کوفه سپری کرد و آن‌گاه به بصره سفر کرد و از همین رو به بصری جهانی شد.[۳]

لقب و کنیه
زیرا فرزند تبارک فضیل قاسم اسم داشت، لقب پر اسم و رسم او، ابوالقاسم میباشد. اما در بعضی از منابع، لقب ابومِسْوَر نیز برایش مذکور میباشد. کنیه معروف او نیز «نَهْدی» رزرو مسجد قبا مشهد میباشد.[۴]

منزلت علمی
رجالیان فضیل را از اصحاب امام باقر(ع) و امام راستگو(ع)[۵] و اصحاب اجماع می‎دانند.[۶] بر پایه ی منابع، رجال‌شناسان شیعه بر وثاقت و علم فضیل تاکید دارا هستند؛ کشّی اورا در زمره اشخاصی قرار داده که آحاد عالمان و فقیهان شیعه بر عدل و داد و وثاقتشان اتّفاق دارا‌هستند و روایاتشان را درست میدانند و آن‌ها‌را عالم‌ترین اصحاب امام باقر و امام درستگو (ع) به شمار آورده‌اند.[۷] روضه خوان اثرگذار، فضیل را در تیم فقیهان والا شیعه قرار داده میباشد که شیعه‌ها برای فراگرفتن احکام آئین به آن‌ها بازگشت می‌کردند و هیچکس آن ها را مذمت شماره تلفن مسجد قبا مشهد نکرده میباشد.[۸]

اصحاب اجماع
یاران امام باقر(ع)
۱ زُرارَة بن اَعین
۲ مَعروفِ بنِ خَرَّبوذ
۳ بُرَید بن معاویه
۴ ابوبصیر اَسَدی یا این که (ابوبصیر مرادی)
۵ فُضَیل بن یسار
۶ محمد بن مُسلِم
یاران امام درست گو(ع)
۱ جَرغبت بن دَرّاج
۲ عبدالله بن مُسکان
۳ عبدالله بن بُکَیر
۴ حَمّاد بن عثمان
۵ حماد بن عیسی جهنی
۶ اَبان بن عثمان
یاران امام کاظم(ع) و امام رضا(ع)
۱ یونس بن عبدالرحمن
۲ صَفوان بن یحیی
۳ اِبن اَبی عُمَیر
۴ عبدالله بن مُغَیرِه
۵ حسن بن دوستداشتنی یا این که (حسن بن علی بن فَضّال، فَضالَة بن ایوب و عثمان بن عیسی)
۶ احمد بن ابی نصر بزنطی
نبو
نزد امامان شیعه
بنابر گزارش منابع رجالی، فضیل بن یسار از رده ویژه‌ای نزد اهل بیت و به‌ویژه امام درستگو (ع) منتفع بود؛ آن حضرت در مواقعی به عنوان مثال علی بن سعید بصری را به فضیل ارجاع داده و رده علمی او‌را تأیید نموده است.[۹][یادداشت ۱]

بنابر روایتی هرگاه حضرت درستگو(ع) به فضیل می نگریست، می‎فرمود: «مژده بده بشر‌های خاشع را. هرکس دوست داراست مردی از اهل پردیس را ببیند، بدین مرد نگاه نماید.» و یا این که می‌فرمود: «زمین به فضیل بن یسار، ادب و اُنس می گیرد.»[۱۰]

همینطور به هنگام غسل فضیل اتفاقاتی افتاده میباشد که با وصال خبرها آن به امام درست گو(ع)، وی برای فضیل از پروردگار طلب عفو وبخشش کرد و فرمود.

...هو منا أهل البيت. (وی از ما اهل بیت میباشد.)[۱۱]
نقل ماجرا
اسم فضیل بن یسار در مدرک بیشتراز ۲۵۴ داستان آمده میباشد، او در نقل روایات به صورت بدون واسطه از امام باقر(ع) و امام درستگو(ع) داستان می‌نماید و ضمن این او از زکریا بن عبداللّه نقّاض و عبدالواحد مختار انصاری نیز ماجرا نقل نموده است. اشخاص اکثری نیز از فضیل داستان نقل کرده‌اند که بعضی از آن‌ها عبارتند از:

ابان بن عثمان
جمیل بن دراج
حسن بن دوست داستنی
حماد بن عثمان
یونس بن عبدالرحمن
علی بن رئاب
حریز بن عبداللّه سجستانی
علاء بن رزین
عبداللّه بن سنان
جمیل بن با تقوا [۱۲]
قضیه احادیث
رغبت روایی فضیل بیشتر متمایل به فقه میباشد؛ گرچه بین خبر ها وی، روایاتی در حوزه توحید، ولایت و پاکی اهل بیت و رفتار نیز وجود داراست. البته بیشتر دیدگاه وی، متمرکز در احکام فقاهتی میباشد. از همین رو یکی لقب ها فضیل بن یسار، «دانا شیعه» میباشد.[۱۳]

وفات
فضیل در بعدازظهر امام راستگو(ع) درگذشت[۱۴] هر چندین تاریخ ظریف آن مشخص و معلوم وجود ندارد. درباره محل وفات وی نیز استحضار دقیقی در دسترس وجود ندارد اما از آن‎جا که در تاریخ سخنی درباره رجوع و برگشت او از بصره نیست به احتمال در به عبارتی شهر وفات یافته میباشد.[۱۵]

پانویس