افول اخباریگری
با استارت مقابله آشکار در بین اخباریان و اصولیان در قرن ۱۱ق. و ادامه آن در قرن ها آتی و ظهور بزرگان اصولی مانند آیت الله وحید بهبهانی(م. ۱۲۰۵ق.)اخباریان رفته رفته نفوذ خویش را در حیطههای علمیه از دست دادند. وحید بهبهانی از تاثیرگذارترین عالمان اصولی در ناکامی اخباریان بود. وی دامنه نزاع خویش با اصولیان را از حوزه نظری به شغل نیز کشاند و به عنوان مثال، نماز گزاردن به امامت یوسف بحرانی پیشوای اخباریان را حرام اظهارکرد.[۱۱] بعد از وی با مبارزات فقیهان دیگر اصولی همانند روحانی مرتضی انصاری(م. ۱۲۸۱ق.)[۱۲]، جعفر کشف کنندهالغطاء(م. ۱۲۲۷ یا این که ۱۲۲۸ق.)[۱۳] با اخباریان دامنۀ نفوذ این مكتب نیز بسیار محصور شوید. امروزه فقط جایی كه اثرها اخباریگری به شكل آشكار در آنجا چشم می شود، بعضا از بخشها خوزستان (به ویژه خرمشهر و آبادان) مسجد قبا مشهد میباشد. [۱۴]
اخباریان تندرو
گفتهاند محمد امین استرآبادی تحت عنوان مؤسس مدرسه اخباری دربین شیعهها متأخر اول کسی بود که باب عیب گیری دانش اصول و مجتهدان را گشود و امامیه را به دو نصیب اخباریان و مجتهدان (اصولیان ) تقسیم کرد[۱۵]. وی نخست، خویش در سلک مجتهدان بود و از مجتهدان بزرگی اذن أخذ کرد، ولی از طریق آن ها روی برتافت[۱۶]. بیان کننده وی به شدت پایین اثر ذهن ها استادش میرزا محمد استرآبادی بوده میباشد [۱۷] محمدامین، تعالیم خویش را در کتابی با تیتر الفوائد المدنیة تدوین کرد که از مهمترین منابع اخباریان محسوب آدرس مسجد قبا مشهد می گردد.
از رهروان تندرو و متعصب مدرسه اخباری در سده ۱۱ق، عبدالله بن باتقوا سماهیجی مولف کتاب منیة الممارسین میباشد.[۱۸]. روضه خوان یوسف بحرانی آورده میباشد که او به اهل اجتهاد بسیار ناسزا میذکر کرد، در حالی که پدرش ملا با تقوا اهل اجتهاد رزرو مسجد قبا مشهد بود[۱۹]
ابو احمد جمال الدین محمد بن عبدالنبی، محدث نیشابوری استرابادی (م. ۱۲۳۲ق /۱۸۱۷م)، دارای شهرت به میرزا محمد اخباری از مجتهدان نام دار اصولی مانند میرزای قمی، جعفر کشف کننده الغطا، سید علی طباطبایی، سید محمدباقر شفتی و محمدابراهیم کلباسی به پلیدی حافظه میکرد و با آنها دشمنی آشکار داشت [۲۰]. بهاین رو، حکم قتلش به وسیله علمای آن مجال ازجمله سیدمحمد مجاهد، پسر سید علی طباطبایی و موسی بن جعفر کشف کنندهالغطاء و سید عبدالله شبر و نیز اسدالله کاظمینی امضا شماره تلفن مسجد قبا مشهد شد.
اخباریان اواسط رو
روحانی یوسف بحرانی (د ۱۱۸۶ق /۱۷۷۲م )، روشی اواسط در بین اخباریان و اصولیان برگزید[۲۱]. بحرانی، مدعا بود که در طرز فقاهتی بر مسلک محمد تقی مجلسی میباشد که حد اواسط بین اخباری گری و اصولی گری میباشد[۲۲]. وحید بهبهانی از مخالفت با روحانی یوسف بحرانی جلوگیری نداشت و عموم را از تلاوت نماز جماعت با وی نهی میکرد.[۲۳]. روحانی یوسف بحرانی، تحت عنوان پیشوای اخباریان هر نقطه که مطلوب میروئت کرد، آنهارا از نقدها تند و ناسزا، که موجب بروز سوراخ فی مابین شیعهها و جنگ دربین علمای اصولی و اخباری میشد، برحذر میداشت.
سید نعمت الله جزایری شوشتری (درگذشت ۱۱۱۲ق /۱۷۰۰م ) با اینکه اخباری بوده، در تأیید مجتهدان و طرف داران وی و ارج نهادن به نظرها آنها سعی اکثری داشته میباشد.[۲۴]
بعضا ملا محسن سود کاشانی (درگذشت ۱۰۹۱ق/ ۱۶۸۰م ) را نیز از اخباریان شمرده اند.[۲۵] نتیجه کاشانی میگوید: «تقلید کننده قرآن و حدیثم و از غیر آن بیگانه.»[۲۶] هر تعدادی به ظواهر، خواسته وی در اینجا مقابله با تصوف میباشد خیر اجتهاد و دانش اصول؛ ولی سود معتقد بوده که عقول عموم معمولی(غیر معصوم)، ناقص و غیر قابل متکی بودن میباشد و حجت وجود ندارد.[۲۷]نتیجه در بعضا آثارش مثلا الکلمات المکنونه آشکارا بر مجتهدان تاخته و طریق اصولی آنهارا انتقاد نموده است. رسیدگی آرای وی در بعضا آثارش مثلا این کتاب، تردیدی در گرایشش به اخباریگری باقی نمیگذارد. وی اعتقاد دارد که اصولیان با بازکردن باب اجتهاد اصولی، تکلیف را بر مکلفان دشوار کردند و در چیزهایی صحبت گفتند که معبود صحبت نگفته و حکمت در آن بوده که مسکوت بمانند.[۲۸]
محمدتقی مجلسی (درگذشت ۱۰۷۰ق/۱۶۶۰م ) نیز از رهروان متعادل مدرسه اخباری بوده، و چنان که نقل شده، فراگیریهای محمد امین استرابادی را صریحاً تأیید مینموده است.[۲۹]
ملا خلیل بن غازی قزوینی (درگذشت ۱۰۸۹ق/۱۶۷۸م ) که از معاصران روحانی حر عاملی، محمدباقر مجلسی و ملامحسن نتیجه کاشانی و از شاگردان روحانی بهایی و میرداماد بود و با اجتهاد تماماً مخالفت ورزیده، آن را انکار میکرد.[۳۰]
محمدطاهر قمی (درگذشت ۱۰۹۸ق/ ۱۶۸۷م )، نیز از اخباریان وسطرو به شمار میآید.[۳۱]
روضه خوان حر عاملی (درگذشت ۱۱۰۴ق/۱۶۹۳م ) در خاتمه کتاب معروفش، وسائل الشیعه، به اخباری بودن خویش اشاره نموده است.[۳۲]
پیکار با اخباریگری
وحید بهبهانی
نوشتهیعلمیٔ مهم: وحید بهبهانی
پیکار اصولیان و اخباریان که از سده ۱۱ق استارت شوید و با تندروی های اخباریان ادامه یافت، در غایت از سوی مجتهدان و در رأس وی آقا وحید بهبهانی (د ۱۲۰۵ق /۱۷۹۱م ) به پیکارای دورازشوخی و دارای انسجام بر ضد اخباری گری تبدیل شد[۳۳]. در طی وحید بهبهانی، شهرهای عراق به ویژه کربلا و نجف، مقر اخباریان بود و سر کردگی وی را در آن فرصت روحانی یوسف بحرانی برعهده داشت. در به عبارتی هم اکنون طرف داران اصول و اجتهاد، شدیداً در انزوا قرار گرفته بودند، تا اینکه وحید به کربلا هجرت کرد[۳۴] و به نبردای دور از شوخی و شدید بر ضداخباری گری پرداخت.
وی در کنار گفت و گوها و دلیلهای علمی خویش در رد اخباری گری و ثابت نگرش اجتهاد، از برخوردهای عملی نیز در راه و روش نبرد با اخباری گری رویگردان خلا، و چنان که گفته شد، نماز گزاردن به امامت روضه خوان یوسف بحرانی _پیشوای اخباریان_ را تحریم کرد[۳۵]. درپی اقدامات وحید بهبهانی و دیگر فقیهان اصولی پررنگ آن فرصت، اصولیان از انزوا به درآمدند و در قبال اخباریان به اقتدار رسیدند.
برای مثال کتاب ها وحید که در ردِّ اخباریان و حفاظت از مجتهدان به حرفه تحریر در آمده، رسالة الاجتهاد و الاخبار میباشد. وحید بهبهانی را به منجر مبارزۀ نظری و عملی شدید و زمانبراش با اخباریان، مروج مذهب، رکن طایفه شیعه، اساس پایدار شریعت در سده ۱۳ ق و نیز مُجدِّد مذهب و مُروِّج دیدگاه اجتهاد دانستهاند[۳۶].
روضه خوان انصاری
نوشتهعلمیٔ اساسی: روحانی مرتضی انصاری
بعد از وحید بهبهانی، روضه خوان مرتضی انصاری (د ۱۲۸۱ق /۱۸۶۴م ) را می بایست نهاد گذار دانش اصول فقه دانست. از وی اورده شده که گفته میباشد در صورتیکه امین استرابادی زنده بود، این اصول را میعهده دار شد [۳۷].
افول اخباریگری
با استارت مقابله آشکار در بین اخباریان و اصولیان در قرن ۱۱ق. و ادامه آن در قرن ها آتی و ظهور بزرگان اصولی مانند آیت الله وحید بهبهانی(م. ۱۲۰۵ق.)اخباریان رفته رفته نفوذ خویش را در حیطههای علمیه از دست دادند. وحید بهبهانی از تاثیرگذارترین عالمان اصولی در ناکامی اخباریان بود. وی دامنه نزاع خویش با اصولیان را از حوزه نظری به شغل نیز کشاند و به عنوان مثال، نماز گزاردن به امامت یوسف بحرانی پیشوای اخباریان را حرام اظهارکرد.[۱۱] بعد از وی با مبارزات فقیهان دیگر اصولی همانند روحانی مرتضی انصاری(م. ۱۲۸۱ق.)[۱۲]، جعفر کشف کنندهالغطاء(م. ۱۲۲۷ یا این که ۱۲۲۸ق.)[۱۳] با اخباریان دامنۀ نفوذ این مكتب نیز بسیار محصور شوید. امروزه فقط جایی كه اثرها اخباریگری به شكل آشكار در آنجا چشم می شود، بعضا از بخشها خوزستان (به ویژه خرمشهر و آبادان) مسجد قبا مشهد میباشد. [۱۴]
اخباریان تندرو
گفتهاند محمد امین استرآبادی تحت عنوان مؤسس مدرسه اخباری دربین شیعهها متأخر اول کسی بود که باب عیب گیری دانش اصول و مجتهدان را گشود و امامیه را به دو نصیب اخباریان و مجتهدان (اصولیان ) تقسیم کرد[۱۵]. وی نخست، خویش در سلک مجتهدان بود و از مجتهدان بزرگی اذن أخذ کرد، ولی از طریق آن ها روی برتافت[۱۶]. بیان کننده وی به شدت پایین اثر ذهن ها استادش میرزا محمد استرآبادی بوده میباشد [۱۷] محمدامین، تعالیم خویش را در کتابی با تیتر الفوائد المدنیة تدوین کرد که از مهمترین منابع اخباریان محسوب آدرس مسجد قبا مشهد می گردد.
از رهروان تندرو و متعصب مدرسه اخباری در سده ۱۱ق، عبدالله بن باتقوا سماهیجی مولف کتاب منیة الممارسین میباشد.[۱۸]. روضه خوان یوسف بحرانی آورده میباشد که او به اهل اجتهاد بسیار ناسزا میذکر کرد، در حالی که پدرش ملا با تقوا اهل اجتهاد رزرو مسجد قبا مشهد بود[۱۹]
ابو احمد جمال الدین محمد بن عبدالنبی، محدث نیشابوری استرابادی (م. ۱۲۳۲ق /۱۸۱۷م)، دارای شهرت به میرزا محمد اخباری از مجتهدان نام دار اصولی مانند میرزای قمی، جعفر کشف کننده الغطا، سید علی طباطبایی، سید محمدباقر شفتی و محمدابراهیم کلباسی به پلیدی حافظه میکرد و با آنها دشمنی آشکار داشت [۲۰]. بهاین رو، حکم قتلش به وسیله علمای آن مجال ازجمله سیدمحمد مجاهد، پسر سید علی طباطبایی و موسی بن جعفر کشف کنندهالغطاء و سید عبدالله شبر و نیز اسدالله کاظمینی امضا شماره تلفن مسجد قبا مشهد شد.
اخباریان اواسط رو
روحانی یوسف بحرانی (د ۱۱۸۶ق /۱۷۷۲م )، روشی اواسط در بین اخباریان و اصولیان برگزید[۲۱]. بحرانی، مدعا بود که در طرز فقاهتی بر مسلک محمد تقی مجلسی میباشد که حد اواسط بین اخباری گری و اصولی گری میباشد[۲۲]. وحید بهبهانی از مخالفت با روحانی یوسف بحرانی جلوگیری نداشت و عموم را از تلاوت نماز جماعت با وی نهی میکرد.[۲۳]. روحانی یوسف بحرانی، تحت عنوان پیشوای اخباریان هر نقطه که مطلوب میروئت کرد، آنهارا از نقدها تند و ناسزا، که موجب بروز سوراخ فی مابین شیعهها و جنگ دربین علمای اصولی و اخباری میشد، برحذر میداشت.
سید نعمت الله جزایری شوشتری (درگذشت ۱۱۱۲ق /۱۷۰۰م ) با اینکه اخباری بوده، در تأیید مجتهدان و طرف داران وی و ارج نهادن به نظرها آنها سعی اکثری داشته میباشد.[۲۴]
بعضا ملا محسن سود کاشانی (درگذشت ۱۰۹۱ق/ ۱۶۸۰م ) را نیز از اخباریان شمرده اند.[۲۵] نتیجه کاشانی میگوید: «تقلید کننده قرآن و حدیثم و از غیر آن بیگانه.»[۲۶] هر تعدادی به ظواهر، خواسته وی در اینجا مقابله با تصوف میباشد خیر اجتهاد و دانش اصول؛ ولی سود معتقد بوده که عقول عموم معمولی(غیر معصوم)، ناقص و غیر قابل متکی بودن میباشد و حجت وجود ندارد.[۲۷]نتیجه در بعضا آثارش مثلا الکلمات المکنونه آشکارا بر مجتهدان تاخته و طریق اصولی آنهارا انتقاد نموده است. رسیدگی آرای وی در بعضا آثارش مثلا این کتاب، تردیدی در گرایشش به اخباریگری باقی نمیگذارد. وی اعتقاد دارد که اصولیان با بازکردن باب اجتهاد اصولی، تکلیف را بر مکلفان دشوار کردند و در چیزهایی صحبت گفتند که معبود صحبت نگفته و حکمت در آن بوده که مسکوت بمانند.[۲۸]
محمدتقی مجلسی (درگذشت ۱۰۷۰ق/۱۶۶۰م ) نیز از رهروان متعادل مدرسه اخباری بوده، و چنان که نقل شده، فراگیریهای محمد امین استرابادی را صریحاً تأیید مینموده است.[۲۹]
ملا خلیل بن غازی قزوینی (درگذشت ۱۰۸۹ق/۱۶۷۸م ) که از معاصران روحانی حر عاملی، محمدباقر مجلسی و ملامحسن نتیجه کاشانی و از شاگردان روحانی بهایی و میرداماد بود و با اجتهاد تماماً مخالفت ورزیده، آن را انکار میکرد.[۳۰]
محمدطاهر قمی (درگذشت ۱۰۹۸ق/ ۱۶۸۷م )، نیز از اخباریان وسطرو به شمار میآید.[۳۱]
روضه خوان حر عاملی (درگذشت ۱۱۰۴ق/۱۶۹۳م ) در خاتمه کتاب معروفش، وسائل الشیعه، به اخباری بودن خویش اشاره نموده است.[۳۲]
پیکار با اخباریگری
وحید بهبهانی
نوشتهیعلمیٔ مهم: وحید بهبهانی
پیکار اصولیان و اخباریان که از سده ۱۱ق استارت شوید و با تندروی های اخباریان ادامه یافت، در غایت از سوی مجتهدان و در رأس وی آقا وحید بهبهانی (د ۱۲۰۵ق /۱۷۹۱م ) به پیکارای دورازشوخی و دارای انسجام بر ضد اخباری گری تبدیل شد[۳۳]. در طی وحید بهبهانی، شهرهای عراق به ویژه کربلا و نجف، مقر اخباریان بود و سر کردگی وی را در آن فرصت روحانی یوسف بحرانی برعهده داشت. در به عبارتی هم اکنون طرف داران اصول و اجتهاد، شدیداً در انزوا قرار گرفته بودند، تا اینکه وحید به کربلا هجرت کرد[۳۴] و به نبردای دور از شوخی و شدید بر ضداخباری گری پرداخت.
وی در کنار گفت و گوها و دلیلهای علمی خویش در رد اخباری گری و ثابت نگرش اجتهاد، از برخوردهای عملی نیز در راه و روش نبرد با اخباری گری رویگردان خلا، و چنان که گفته شد، نماز گزاردن به امامت روضه خوان یوسف بحرانی _پیشوای اخباریان_ را تحریم کرد[۳۵]. درپی اقدامات وحید بهبهانی و دیگر فقیهان اصولی پررنگ آن فرصت، اصولیان از انزوا به درآمدند و در قبال اخباریان به اقتدار رسیدند.
برای مثال کتاب ها وحید که در ردِّ اخباریان و حفاظت از مجتهدان به حرفه تحریر در آمده، رسالة الاجتهاد و الاخبار میباشد. وحید بهبهانی را به منجر مبارزۀ نظری و عملی شدید و زمانبراش با اخباریان، مروج مذهب، رکن طایفه شیعه، اساس پایدار شریعت در سده ۱۳ ق و نیز مُجدِّد مذهب و مُروِّج دیدگاه اجتهاد دانستهاند[۳۶].
روضه خوان انصاری
نوشتهعلمیٔ اساسی: روحانی مرتضی انصاری
بعد از وحید بهبهانی، روضه خوان مرتضی انصاری (د ۱۲۸۱ق /۱۸۶۴م ) را می بایست نهاد گذار دانش اصول فقه دانست. از وی اورده شده که گفته میباشد در صورتیکه امین استرابادی زنده بود، این اصول را میعهده دار شد [۳۷].
امکانات مورد نیاز برای برگزاری مراسم در مسجد قبا مشهد