بهترین مرجع مسجد قبا در مشهد

درباره اسم آن معمولاً گفته می شود که «تاری» واژه مسجد قبا مشهد و کلمه‌ای ترکی به معنای « خداوند » و تاری منزل به معنای منزل پروردگار یا این که مسجد میباشد، ۱۲۳ لیکن کاربرد تاری به معنای «بدون نور» در متن‌ها قدیمی آدرس مسجد قبا مشهد فارسی ۴۵۶ ۷ ۸ و در محاوره عموم سمنان و دامغان، ۹ و نیز ضبط «تاریکخانه» در نوشته‌های بخش اعظمی از رزرو مسجد قبا مشهد پژوهشگران، ۱۰۱۱ داوری قطعی در باره اصل واژه و کلمه را مشقت بار نموده است.
این مسجد را به منجر ستونهای متفاوت آن ــ چنان‌که در کشور‌ایران معمول بوده ــ «چهل ردیف» هم گفته‌اند. ۱۲۱۳

۲ - تاریخچه

اولیه توشه مقدسی ۱۴ در سده چهارم، علاوه بر وصف دامغان، از «جامع پاکیزه شماره تلفن مسجد قبا مشهد و نیکوی» آن حافظه نموده است.
با دقت به تاریخ بنای مسجد جامع کنونی دامغان ــ که با ویژگی هاِ سلجوقی، به احتمال بسیار وابسته به نصفه دوم قرن پنجم هجری میباشد ۱۵۱۶ ــ و نیز مجال دیدار مقدسی از دامغان در ۳۷۵، می‌اقتدار اظهار کرد که خواسته مقدسی از جامع پاکیزه شهر، به عبارتی تاری منزل بوده میباشد.
احتمالاً این مسجد تا مجال دیدار مقدسی و پیش از بنای جامع تازه، به تاری منزل دارای شهرت نبوده و مانند اکثری از مساجد دیگر فقط تیتر «جامع» بر آن اطلاق می‌گردیده است.
ظاهراً بعد از مسجد فَهْرَج، تاری منزل قدیمترین مسجد برجای باقی مانده در جمهوری اسلامی ایران میباشد.
هرچند کتیبه‌ای که تاریخ بنای آن را نشانه دهد، نیست، از روی مدل سازه می‌قدرت تاریخ تقریبی آن را پیش گویی زد؛ بیشتر باستان‌شناسان و دانشمندان، این سازه را از بناهای قرن دوم می دانند، بعضا نیز احتمال داده‌اند که تاری منزل بر بقایای آتشکده یا این که معبدی وابسته به زمان پیش از اسلام تشکیل شده باشد، ۱۷ البته ازآنجاکه منبر تاری منزل از آغاز در طرح مسجد وجود داشته، قدیمترین فرصت ممکن، اواخر زمان اموی (۴۰ـ۱۳۲) میباشد، چون درین عصر منبر جزو لازمات مسجد شد و در معماری مساجد ترویج یافت. ۱۸ از طرف دیگر، طاقهای تاری منزل در عین همانندی بسیار به طاقهای تخم مرغی عصر ساسانی، اندک تمایلی به طاقهای جناغی و منکسر پیدا نموده است و شروع تبدیل طاقهای ساسانی به طاقهای منکسر در قرن دوم بین النهرین بوده میباشد. ۱۹ براین اساس، در صورتیکه دگرگونی معماری را در کشور ایران و در میان النهرین هم‌زمان بدانیم، می‌قدرت تصور کرد که تاری منزل فی مابین قدیمترین فرصت ممکن یعنی اواخر زمان اموی و خلافت هارون (۱۷۰ـ۱۹۳) تاسیس شده است.
تشابه بسیار طاقهای تاری منزل به طاقهای قصر اُخَیضِر (تشکیل‌شده در میانه قرن دوم) به تأیید این تاریخ امداد می‌نماید. ۲۰

۳ - خصوصیات ساختمان

تاری منزل بر اساس با طرح عربی، دارنده ایوان نسبتاًً مربع (۷۲ر۲۶۷۲ر۲۵ متر) و فارغ از آبگینه میباشد.
در سمت جنوب ( قبله ) آن، تالاری ستوندار (شبستان) با سه ستون ردیف به موازات دیوار قبله و در سه سمت دیگر آن یک ستون رواق تاسیس شده است.
سالن ستوندار، دارنده هفت ناو طولی در جهت قبله و سه ناو عرضی میباشد.
ناو میانی که محراب و منبر در آن جای‌دارد، عریضتر از ناوهای طرفین میباشد و به همین نسبت دهانه طاقی که در راس رواق سمت قبله قراردارد، از دهانه‌های دیگر عریضتر و برتر میباشد.
این شیوه ساختمان را می‌اقتدار پیشگفتار تاسیس تراس والا در میانه هریک از جناح‌های صحنهای مساجد در مدل دارای اسم و رسم به عباسی (اهل ایران) دانست. ۲۱۲۲۲۳

تاری منزل اساسا ۳۴ ردیف (هجده ردیف در شبستان و شانزده ردیف در رواقها) داشته، البته به نوشته اعتمادالسلطنه ۲۴ ــ که در عصر ناصرالدین پادشاه آن‌جا را چشم بوده ــ از این سازه، ۲۴ ردیف باقی بوده میباشد.
بعداز وی، هوتم شیندلر ۲۵ تعداد ستونها را ۲۲ ضبط نموده است.
در حال حاضر ۲۶ ردیف شبستان و شماری از ستونهای رواقها برجای باقی‌مانده میباشد.
قطر این ستونها حدود ۶ر۱ متر، گوشه و کنار آنان ۹۰ر۴ تا ۹۷ر۴ متر، طول هر مورد از سطح زمین تا محلی که طاق بر آن متکی میباشد، ۸۴ر۲ متر و تا پشت بام ۶ متر میباشد.
آجرهای مربعِ به شغل رفته در ستونها به تاسی از آجرچینی عصر اشکانی و ساسانی متناوباً به طور افقی و عمودی چیده گردیده‌اند. ۲۶ ۲۷

۵ - رواق

رواقهای این مسجد فاقد سقف
به نقل از گدار ۲۸ هر که مأمور تعمیر آن گردیده بوده، به مکان آن‌که طاقهای ضربی معمول در معماری ساسانی را بسازد، از بالای ستونی به ردیف دیگر و برابر با دیوار قبله، دستکهایی فعالیت گذارده و روی آن طاقهای نازک و سبُک و گلابی صورت ساخته بوده که هیچ تناسبی با ستونهای سفت و کلفت تاری منزل نداشته میباشد.
این طاقها اینک از فی مابین رفته‌اند.

درباره اسم آن معمولاً گفته می شود که «تاری» واژه مسجد قبا مشهد و کلمه‌ای ترکی به معنای « خداوند » و تاری منزل به معنای منزل پروردگار یا این که مسجد میباشد، ۱۲۳ لیکن کاربرد تاری به معنای «بدون نور» در متن‌ها قدیمی آدرس مسجد قبا مشهد فارسی ۴۵۶ ۷ ۸ و در محاوره عموم سمنان و دامغان، ۹ و نیز ضبط «تاریکخانه» در نوشته‌های بخش اعظمی از رزرو مسجد قبا مشهد پژوهشگران، ۱۰۱۱ داوری قطعی در باره اصل واژه و کلمه را مشقت بار نموده است.
این مسجد را به منجر ستونهای متفاوت آن ــ چنان‌که در کشور‌ایران معمول بوده ــ «چهل ردیف» هم گفته‌اند. ۱۲۱۳

۲ - تاریخچه

اولیه توشه مقدسی ۱۴ در سده چهارم، علاوه بر وصف دامغان، از «جامع پاکیزه شماره تلفن مسجد قبا مشهد و نیکوی» آن حافظه نموده است.
با دقت به تاریخ بنای مسجد جامع کنونی دامغان ــ که با ویژگی هاِ سلجوقی، به احتمال بسیار وابسته به نصفه دوم قرن پنجم هجری میباشد ۱۵۱۶ ــ و نیز مجال دیدار مقدسی از دامغان در ۳۷۵، می‌اقتدار اظهار کرد که خواسته مقدسی از جامع پاکیزه شهر، به عبارتی تاری منزل بوده میباشد.
احتمالاً این مسجد تا مجال دیدار مقدسی و پیش از بنای جامع تازه، به تاری منزل دارای شهرت نبوده و مانند اکثری از مساجد دیگر فقط تیتر «جامع» بر آن اطلاق می‌گردیده است.
ظاهراً بعد از مسجد فَهْرَج، تاری منزل قدیمترین مسجد برجای باقی مانده در جمهوری اسلامی ایران میباشد.
هرچند کتیبه‌ای که تاریخ بنای آن را نشانه دهد، نیست، از روی مدل سازه می‌قدرت تاریخ تقریبی آن را پیش گویی زد؛ بیشتر باستان‌شناسان و دانشمندان، این سازه را از بناهای قرن دوم می دانند، بعضا نیز احتمال داده‌اند که تاری منزل بر بقایای آتشکده یا این که معبدی وابسته به زمان پیش از اسلام تشکیل شده باشد، ۱۷ البته ازآنجاکه منبر تاری منزل از آغاز در طرح مسجد وجود داشته، قدیمترین فرصت ممکن، اواخر زمان اموی (۴۰ـ۱۳۲) میباشد، چون درین عصر منبر جزو لازمات مسجد شد و در معماری مساجد ترویج یافت. ۱۸ از طرف دیگر، طاقهای تاری منزل در عین همانندی بسیار به طاقهای تخم مرغی عصر ساسانی، اندک تمایلی به طاقهای جناغی و منکسر پیدا نموده است و شروع تبدیل طاقهای ساسانی به طاقهای منکسر در قرن دوم بین النهرین بوده میباشد. ۱۹ براین اساس، در صورتیکه دگرگونی معماری را در کشور ایران و در میان النهرین هم‌زمان بدانیم، می‌قدرت تصور کرد که تاری منزل فی مابین قدیمترین فرصت ممکن یعنی اواخر زمان اموی و خلافت هارون (۱۷۰ـ۱۹۳) تاسیس شده است.
تشابه بسیار طاقهای تاری منزل به طاقهای قصر اُخَیضِر (تشکیل‌شده در میانه قرن دوم) به تأیید این تاریخ امداد می‌نماید. ۲۰

۳ - خصوصیات ساختمان

تاری منزل بر اساس با طرح عربی، دارنده ایوان نسبتاًً مربع (۷۲ر۲۶۷۲ر۲۵ متر) و فارغ از آبگینه میباشد.
در سمت جنوب ( قبله ) آن، تالاری ستوندار (شبستان) با سه ستون ردیف به موازات دیوار قبله و در سه سمت دیگر آن یک ستون رواق تاسیس شده است.
سالن ستوندار، دارنده هفت ناو طولی در جهت قبله و سه ناو عرضی میباشد.
ناو میانی که محراب و منبر در آن جای‌دارد، عریضتر از ناوهای طرفین میباشد و به همین نسبت دهانه طاقی که در راس رواق سمت قبله قراردارد، از دهانه‌های دیگر عریضتر و برتر میباشد.
این شیوه ساختمان را می‌اقتدار پیشگفتار تاسیس تراس والا در میانه هریک از جناح‌های صحنهای مساجد در مدل دارای اسم و رسم به عباسی (اهل ایران) دانست. ۲۱۲۲۲۳

تاری منزل اساسا ۳۴ ردیف (هجده ردیف در شبستان و شانزده ردیف در رواقها) داشته، البته به نوشته اعتمادالسلطنه ۲۴ ــ که در عصر ناصرالدین پادشاه آن‌جا را چشم بوده ــ از این سازه، ۲۴ ردیف باقی بوده میباشد.
بعداز وی، هوتم شیندلر ۲۵ تعداد ستونها را ۲۲ ضبط نموده است.
در حال حاضر ۲۶ ردیف شبستان و شماری از ستونهای رواقها برجای باقی‌مانده میباشد.
قطر این ستونها حدود ۶ر۱ متر، گوشه و کنار آنان ۹۰ر۴ تا ۹۷ر۴ متر، طول هر مورد از سطح زمین تا محلی که طاق بر آن متکی میباشد، ۸۴ر۲ متر و تا پشت بام ۶ متر میباشد.
آجرهای مربعِ به شغل رفته در ستونها به تاسی از آجرچینی عصر اشکانی و ساسانی متناوباً به طور افقی و عمودی چیده گردیده‌اند. ۲۶ ۲۷

۵ - رواق

رواقهای این مسجد فاقد سقف
به نقل از گدار ۲۸ هر که مأمور تعمیر آن گردیده بوده، به مکان آن‌که طاقهای ضربی معمول در معماری ساسانی را بسازد، از بالای ستونی به ردیف دیگر و برابر با دیوار قبله، دستکهایی فعالیت گذارده و روی آن طاقهای نازک و سبُک و گلابی صورت ساخته بوده که هیچ تناسبی با ستونهای سفت و کلفت تاری منزل نداشته میباشد.
این طاقها اینک از فی مابین رفته‌اند.