(درگذشت: ۳۲۹ق)، از محدثان دارای شهرت شیعه و تالیف کننده الکافی، از کتاب ها اربعه. وی در طول غایب بودن صغرا میزیست و با بعضی از محدثان که از امام عسکری(ع) یا این که امام هادی(ع)، حدیث شنیده بودند، ملاقات نموده است. ابن قولویه، محمد بن علی ماجیلویه قمی، احمد بن محمد زراری از شاگردان مسجد قبا مشهد اویند.
معاشطومار ، محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی رازی نزدیک به سال ۲۵۵ق در روستای كُلَین از توابع ری چشم به جهان گشود.[یادداشت ۱] پدرش یعقوب بن اسحاق، از علمای بعدازظهر خود بود و در عصر غایب بودن صغری معاش میکرد.[۱] ابوالحسن علی بن محمد دارای اسم و رسم به «علان رازی» خان دایی کلینی میباشد و محمد بن عقیل کلینی، احمد بن محمد و محمد بن احمد تمامی از قوم کلینی و از علما و بزرگان شیعه به شمار آدرس مسجد قبا مشهد میروند.[۲]
محمد بن یعقوب کلینی در ری که راءس واکنش آرا و پندارهای فرق اسماعیلی، حنفی، شافعی و امامیه بود،[مستلزم منبع][۳] در کنار علم آموزی دانش و شناخت با تاملهای دیگر مذهبها، تصمیم گرفت که به در خواست دوستی که از وی مراد بود برایش کتابی بنویسد که در آن از همگی علم ها آئین آنچه را برای یک متعلم ضروری و مکفی میباشد در بر داشته باشد به تایپ کردن روایات بپردازد. [۴] وی در محضر ابوالحسن محمد بن اسدی کوفی حدیث رزرو مسجد قبا مشهد یادگرفت.[۵]
او آنگاه برای کامل شدن دانش حدیث راهی قم شد و با محدثانی که از امام عسکری(ع) یا این که امام هادی(ع) مستقیم حدیث شنیده بودند ملاقات کرد[مستلزم منبع] و از محضر استادان بزرگی استفاده کرد.[مستلزم منبع][یادداشت ۲] کلینی در سال ۳۲۷ق (دو سال قبل از وفاتش) عازم بغداد شد. بغداد در آن مجال یکی مرکزها بلندمرتبه علمی شماره تلفن مسجد قبا مشهد بود.[۷]
کلینی در شعبان سال ۳۲۹ق (سال تَناثُر نجوم) مصادف با آغاز غایب بودن کبری امام فرصت (عج) در بغداد از عالم رفت.[۸] محمد بن جعفر حسنی مشهور به ابو قیراط بر لاشه کلینی نماز خواند و تن وی در مورد کوفه بغداد به خاک امانت شد.[۹] [۱۰]
مرقد کلینی در محوطه مسجد آصفیّه، در کنار دریا شرقی رود دجله (در راءس بغداد) جنب مکتب نظامیه (مستنصریه قدیم) جایدارد. اسم اساسی این مسجد، جامع الصفوی یا این که مسجد صفوی بوده میباشد که عثمانیان آن را به آصفیه تغییرو تحول دادند. مرقد کلینی در سالهای اخیر نوسازی گردیده است. در ماه محرم سال ۱۴۳۶ق مراسم نقطه پايان تجدید بنا قبر روضه خوان کلینی برگزار شد. دراین مراسم از بارگاه نقرهای آن که به وسیله هنرمندان اصفهانی درست شده بود، رونمایی شوید
کتاب ها رجالی و تفصیل حالانویسانی که به زندگانی کلینی پرداختهاند از او با عنا وین ابوجعفر، محمد بن یعقوب، ابن اسحاق، ثقة الاسلام، رازی، بغدادی، سِلسِلی[یادداشت ۳] مذکوراند.[۱۶]
آن چه در ذکر مقام شخصیتی و علمی کلینی در کتاب ها تراجم و تاریخ آمده میباشد همگان از موافق و مخالف، از فضل و ادب و عظمت رده او حافظه کردهاند.[۱۷] با دقت به آوازه و شهرت کلینی، شیعه و سنی در فتاوا به وی روی آوردند و او را به «ثقة الاسلام» مُلَقَّب ساختند.[۱۸] به باعث زهد و تقوا، دانش و فضیلت وی، عموم در رفع خطاها شرعی و دریافت کردن فتوا به او مراجعه میکردند.[۱۹]
روحانی طوسی با تفسیرِ دانشمندی جلیل القدر، دانا به ماجرا[۲۰]، ثقه و فقید به خبرها از کلینی حافظه مینماید.[۲۱] نجاشی دانشمند رجالی شیعه اورا روضه خوان و پیشوای شیعه در «ری» در طول خود و موثقترین آنان در حدیث و ضبط آن معرفی مینماید.[۲۲] عالمان شیعی دیگر نظیر ابن شهرآشوب[۲۳]، علامه حلی[۲۴]، ابن داوود حلی[۲۵]، تفرشی[۲۶]، اردبیلی[۲۷] و سید ابوالقاسم خویی[۲۸] نیز تعابیر و کلمه ها روضه خوان طوسی و نجاشی را تأیید کردهاند. سید بن طاووس، وثاقت و ودیعه اورا در نقل حدیث گزینه رخداد همگان می داند.[۲۹]
ابن اثیر از مورّخان اهل سنت، کلینی را در زمره بزرگان و علمای امامیه میشمارد.[۳۰] ذهبی، کلینی را روحانی شیعه، دانا امامیه و مالکِ تألیفات معرفی مینماید.[۳۱] ابن حجر عسقلانی و ابن ماکولا، کلینی را از فقها و نویسندگان مذهب شیعه معرفی کردهاند.[۳۲] ابن عساکر هم در کتاب خود از او با بزرگی خاطر مینماید.[۳۳]
به دلیل التفات وجایگاه کلینی در فرهنگ وتمدن شیعه به مناسبت یک هزار و صدمین سال وفات وی تمبر یابودی تکثیر یافت.[۳۴]
تمبر یادبود کلینی
اثرها و تألیفات
کتاب الکافی
یکی مهمترین اثر ها کلینی، کتاب کافی میباشد. به گفتهی روضه خوان اثرگذار و علامه مجلسی این کتاب، جامعترین و برگزیدگان کتاب از کتاب ها اربعه میباشد.[۳۵] [۳۶] کتاب کافی در سه قسمت اصول، فروع و مدیحه تألیف گردیده است. کارایی کلینی بر آن بوده تا روایات الکافی را بر طبق عدم مخالفت با قرآن و موافقت با اجماع عدهآوری نماید.[۳۷] از نگاه سید بن طاووس، کلینی به سبب ساز رابطه با اصحاب ائمه و دسترسی به اصول اربعمأة احادیث این کتاب را با کمترین واسطه نقل نموده است.[۳۸] گروهی از عالمان شیعه معتقد به درستی همگی احادیث آن بودهاند و در مقابل گروهی از عالمان شیعه وجود روایات ضعیف در کافی را قبول داراهستند.[۳۹]
محمد بن یعقوب کلینی افزون بر «کافی» دارنده اثرها دیگری نیز بوده که منزلت علمی اورا در غیر از دانش حدیث آشکار میسازد. بعضا از این کتاب ها عبارتند از:
الرد علی القرامطه که در رد عقاید التقاطی قرمطیان نگاشته شد.
رسائل الائمه(ع)
تعبیرالرؤیا
کتاب الرجال
ما قیل فی الائمه(ع) اینجانب الشعر
الزّیُّ و التَّجَمُّل
الدَّواجَن و الرَّواجِن
الوسائل
فضل و ادب القرآن[۴۰] [۴۱] [۴۲]
شاگردان و راویان
فی مابین شاگردان و عده ای که از کلینی نقل ماجرا کردهاند نیز شماری از بزرگان شیعه قرار دارا هستند:
ابوعبدالله احمد بن ابراهیم دارای اسم و رسم به ابن ابی رافع صیمری
ابوالقاسم جعفر ابن قولویه مالک کتاب «بی نقص الزیارات»
ابومحمد هارون بن موسی تلعبکری
ابوغالب احمد بن محمد زراری
محمد بن علی ماجیلویه قمی
ابوعبدالله محمد بن ابراهیم بن جعفر
ابوعبدالله محمد بن احمد بن قضاعه صفوانی.
(درگذشت: ۳۲۹ق)، از محدثان دارای شهرت شیعه و تالیف کننده الکافی، از کتاب ها اربعه. وی در طول غایب بودن صغرا میزیست و با بعضی از محدثان که از امام عسکری(ع) یا این که امام هادی(ع)، حدیث شنیده بودند، ملاقات نموده است. ابن قولویه، محمد بن علی ماجیلویه قمی، احمد بن محمد زراری از شاگردان مسجد قبا مشهد اویند.
معاشطومار ، محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی رازی نزدیک به سال ۲۵۵ق در روستای كُلَین از توابع ری چشم به جهان گشود.[یادداشت ۱] پدرش یعقوب بن اسحاق، از علمای بعدازظهر خود بود و در عصر غایب بودن صغری معاش میکرد.[۱] ابوالحسن علی بن محمد دارای اسم و رسم به «علان رازی» خان دایی کلینی میباشد و محمد بن عقیل کلینی، احمد بن محمد و محمد بن احمد تمامی از قوم کلینی و از علما و بزرگان شیعه به شمار آدرس مسجد قبا مشهد میروند.[۲]
محمد بن یعقوب کلینی در ری که راءس واکنش آرا و پندارهای فرق اسماعیلی، حنفی، شافعی و امامیه بود،[مستلزم منبع][۳] در کنار علم آموزی دانش و شناخت با تاملهای دیگر مذهبها، تصمیم گرفت که به در خواست دوستی که از وی مراد بود برایش کتابی بنویسد که در آن از همگی علم ها آئین آنچه را برای یک متعلم ضروری و مکفی میباشد در بر داشته باشد به تایپ کردن روایات بپردازد. [۴] وی در محضر ابوالحسن محمد بن اسدی کوفی حدیث رزرو مسجد قبا مشهد یادگرفت.[۵]
او آنگاه برای کامل شدن دانش حدیث راهی قم شد و با محدثانی که از امام عسکری(ع) یا این که امام هادی(ع) مستقیم حدیث شنیده بودند ملاقات کرد[مستلزم منبع] و از محضر استادان بزرگی استفاده کرد.[مستلزم منبع][یادداشت ۲] کلینی در سال ۳۲۷ق (دو سال قبل از وفاتش) عازم بغداد شد. بغداد در آن مجال یکی مرکزها بلندمرتبه علمی شماره تلفن مسجد قبا مشهد بود.[۷]
کلینی در شعبان سال ۳۲۹ق (سال تَناثُر نجوم) مصادف با آغاز غایب بودن کبری امام فرصت (عج) در بغداد از عالم رفت.[۸] محمد بن جعفر حسنی مشهور به ابو قیراط بر لاشه کلینی نماز خواند و تن وی در مورد کوفه بغداد به خاک امانت شد.[۹] [۱۰]
مرقد کلینی در محوطه مسجد آصفیّه، در کنار دریا شرقی رود دجله (در راءس بغداد) جنب مکتب نظامیه (مستنصریه قدیم) جایدارد. اسم اساسی این مسجد، جامع الصفوی یا این که مسجد صفوی بوده میباشد که عثمانیان آن را به آصفیه تغییرو تحول دادند. مرقد کلینی در سالهای اخیر نوسازی گردیده است. در ماه محرم سال ۱۴۳۶ق مراسم نقطه پايان تجدید بنا قبر روضه خوان کلینی برگزار شد. دراین مراسم از بارگاه نقرهای آن که به وسیله هنرمندان اصفهانی درست شده بود، رونمایی شوید
کتاب ها رجالی و تفصیل حالانویسانی که به زندگانی کلینی پرداختهاند از او با عنا وین ابوجعفر، محمد بن یعقوب، ابن اسحاق، ثقة الاسلام، رازی، بغدادی، سِلسِلی[یادداشت ۳] مذکوراند.[۱۶]
آن چه در ذکر مقام شخصیتی و علمی کلینی در کتاب ها تراجم و تاریخ آمده میباشد همگان از موافق و مخالف، از فضل و ادب و عظمت رده او حافظه کردهاند.[۱۷] با دقت به آوازه و شهرت کلینی، شیعه و سنی در فتاوا به وی روی آوردند و او را به «ثقة الاسلام» مُلَقَّب ساختند.[۱۸] به باعث زهد و تقوا، دانش و فضیلت وی، عموم در رفع خطاها شرعی و دریافت کردن فتوا به او مراجعه میکردند.[۱۹]
روحانی طوسی با تفسیرِ دانشمندی جلیل القدر، دانا به ماجرا[۲۰]، ثقه و فقید به خبرها از کلینی حافظه مینماید.[۲۱] نجاشی دانشمند رجالی شیعه اورا روضه خوان و پیشوای شیعه در «ری» در طول خود و موثقترین آنان در حدیث و ضبط آن معرفی مینماید.[۲۲] عالمان شیعی دیگر نظیر ابن شهرآشوب[۲۳]، علامه حلی[۲۴]، ابن داوود حلی[۲۵]، تفرشی[۲۶]، اردبیلی[۲۷] و سید ابوالقاسم خویی[۲۸] نیز تعابیر و کلمه ها روضه خوان طوسی و نجاشی را تأیید کردهاند. سید بن طاووس، وثاقت و ودیعه اورا در نقل حدیث گزینه رخداد همگان می داند.[۲۹]
ابن اثیر از مورّخان اهل سنت، کلینی را در زمره بزرگان و علمای امامیه میشمارد.[۳۰] ذهبی، کلینی را روحانی شیعه، دانا امامیه و مالکِ تألیفات معرفی مینماید.[۳۱] ابن حجر عسقلانی و ابن ماکولا، کلینی را از فقها و نویسندگان مذهب شیعه معرفی کردهاند.[۳۲] ابن عساکر هم در کتاب خود از او با بزرگی خاطر مینماید.[۳۳]
به دلیل التفات وجایگاه کلینی در فرهنگ وتمدن شیعه به مناسبت یک هزار و صدمین سال وفات وی تمبر یابودی تکثیر یافت.[۳۴]
تمبر یادبود کلینی
اثرها و تألیفات
کتاب الکافی
یکی مهمترین اثر ها کلینی، کتاب کافی میباشد. به گفتهی روضه خوان اثرگذار و علامه مجلسی این کتاب، جامعترین و برگزیدگان کتاب از کتاب ها اربعه میباشد.[۳۵] [۳۶] کتاب کافی در سه قسمت اصول، فروع و مدیحه تألیف گردیده است. کارایی کلینی بر آن بوده تا روایات الکافی را بر طبق عدم مخالفت با قرآن و موافقت با اجماع عدهآوری نماید.[۳۷] از نگاه سید بن طاووس، کلینی به سبب ساز رابطه با اصحاب ائمه و دسترسی به اصول اربعمأة احادیث این کتاب را با کمترین واسطه نقل نموده است.[۳۸] گروهی از عالمان شیعه معتقد به درستی همگی احادیث آن بودهاند و در مقابل گروهی از عالمان شیعه وجود روایات ضعیف در کافی را قبول داراهستند.[۳۹]
محمد بن یعقوب کلینی افزون بر «کافی» دارنده اثرها دیگری نیز بوده که منزلت علمی اورا در غیر از دانش حدیث آشکار میسازد. بعضا از این کتاب ها عبارتند از:
الرد علی القرامطه که در رد عقاید التقاطی قرمطیان نگاشته شد.
رسائل الائمه(ع)
تعبیرالرؤیا
کتاب الرجال
ما قیل فی الائمه(ع) اینجانب الشعر
الزّیُّ و التَّجَمُّل
الدَّواجَن و الرَّواجِن
الوسائل
فضل و ادب القرآن[۴۰] [۴۱] [۴۲]
شاگردان و راویان
فی مابین شاگردان و عده ای که از کلینی نقل ماجرا کردهاند نیز شماری از بزرگان شیعه قرار دارا هستند:
ابوعبدالله احمد بن ابراهیم دارای اسم و رسم به ابن ابی رافع صیمری
ابوالقاسم جعفر ابن قولویه مالک کتاب «بی نقص الزیارات»
ابومحمد هارون بن موسی تلعبکری
ابوغالب احمد بن محمد زراری
محمد بن علی ماجیلویه قمی
ابوعبدالله محمد بن ابراهیم بن جعفر
ابوعبدالله محمد بن احمد بن قضاعه صفوانی.
آدرس مسجد قبا مشهد؛ مسیر دسترسی، موقعیت مکانی و نکات مهم قبل از مراجعه