به نقل از مقر تخصصی مسجد ، مسجد از دیرباز تحت عنوان عنصری اصلی در جامعه مسجد قبا مشهد بشری و به صور متفاوت مطرح بوده میباشد. گاهی به اسم نیایشگاه، گاهی پرستشگاه و در ادیان و بخش ها مختلف و در عصر های متفاوت وقتی به اسم های دیگر پر اسم و رسم بوده میباشد. در کشور ایران نیز مسجد از دیرباز در بطن شهری وجود داشته و معماری مساجد نیز همواره آیتم دقت بوده میباشد. اولیه مسجد اسلامی به دست نبی و یارانش در مدینه ساخته شد و بوسیله آدرس مسجد قبا مشهد هنرمندان اسلامی تبعیت و سر مشق گرفته شدهاست. دیوار مسجد مدینه از سنگ جنازه و اسمان آن تیرپوش و تخت بوده میباشد و شبستان مسجد با افراز اندکی رفیعتر از بالای مرد بلندبالا برافراشته شد؛ همان گونه که حضرت ابراهیم(ع) در ساختمان منزل پروردگار ایفا داده بود. با وجود اینکه اسلام با تجمل و زیبایی در توان سنجیده آن مخالفتی ندارد، شماره تلفن مسجد قبا مشهد اما روح قاضی بر رهنمودهای اسلام راجع به الگوهای گوناگون مصرفی زیرا خرقه، مسکن، مرکب و طعام تمامی نشانه دهنده آن میباشد که یکی معیارهای ارزشی در اسلام، آسانی و وارستگی از مظاهر مادی میباشد. به این ترتیب آرایش کردن مساجد با تزئیناتی که در کاخ های پادشاهان و اهل عالم متداول میباشد، منافی و خلاف پر ارزش های اسلامی میباشد.
مسجد نخست سده دوم هجری
مسجد نخست سده دوم هجری و بیشتر در خراسان با پیل پاها و دیوارهای کلفت و دهانههای معدود پهنای سرپوشیده ساخته می گردیده است. از شروع سده سوم هجری و با توسعه و گسترش شهرها و روستاها مسجدهای باشکوه و بزرگی در بیشتر شهرها(با تهرنگ شبستانی بومسلمی) بنیاد شوید، ولی هیچ وقت گنبدخانه و حیاط که با تحول و کست ادامه داد آتشکده ها و مهرابه ها پدید آمده بود، کنار گذارده نشد. گنبدخانه ها نیز همانند کوشکی تک و آزاد(بی مرد گرد) برای مسجد ساخته میشد. در جمهوری اسلامی ایران بعداز فرو افتادن ساسانیان بود که ایجاد کرد مساجد استارت شد. در سه قرن اولیه حکومت اسلامی در جمهوری اسلامی ایران، مساجد به شیوهای بسیار بی آلایش و به تقلید از معماری ساسانی ساخته میشد. محل تولد اولین مثال های معماری اسلامی کشور ایران را در خراسان دانسته اند. در خراسان و طریق خراسانی نقشه همگانی بناهای آن از مساجد صدر اسلام اقتباس گردیده و مساجد به سیرتکامل شبستانی یا این که چهل ستونی تشکیلشده اند. این رقم صرفا به معنای حضور ردیف های متفاوت میباشد که گرداگرد تراس مرکزی قرار میگیرند و شبستان ها و یا این که رواق ها را میسازند. قوسهای به فعالیت رفته در نحوه خراسانی به طور بیضی یا این که تخم مرغ میباشد که از مثال های آن؛ فیروزآباد و طاق کسری را می اقتدار اسم موفقیت.
مساجد قرن چهارم هجری
از قرن چهارم هجری نیز نفوذ معماری دیرین اشکانی و ساسانی در عمل ساختمان مساجد فزونی یافت. از این پس تراس و گنبد که تشکیل داد آن از عصر اشکانی استارت گردیده و در روزگار ساسانی اشاعه یافته بود، به طور اجزای جداگانه نشدنی بدنه مسجد درآمد. از این روزگار به سپس نیز با برداشتن ستون هایی از ردیف شبستان ها، تراس و گنبد ساخته میشود و مساجد شبستانی به ایوانی بدل گردیده و عاقبت در اواخر قرن ٥ و اوایل قرن ٦ در زمان سلجوقی مساجد چهار ایوانی پدید میآیند. این سیرتکامل مساجد عبارتند از یک ایوان مرکزی با شبستان هایی گرداگرد آن، در بین هر شبستان در چهار طرف مسجد چهار تراس جایدارد و در پشت حیاط جنوبی پوششی گنبدی به چشم می خورد. از آنجا که در کشورایران قبل از اسلام، مهرپرستی و آئین زرتشت اشاعه داشت، بناهای باقی مانده از این دین تبدیل به مسجد شدند، نظیر؛ مسجد یزدخواست که بر روی آتشکده سازه گردیده اند و مسجد جامع بروجرد که اثر ها به دست آمده بر تاثیر بررسیها نماد میدهد که بر روی آتشکده ای نصفه ویران تاسیس شده است. اکثری از عبادتگاه های مسلمانها در عصر های اول اسلامی را همین آتشکده ها تشکیل می داده اند. زیرا عموم جدید مسلمان به سوی قبله نماز می خواندند، آغاز یک درگاه از چهار درگاه چهارطاقی را که به طرف قبله بود، مسدود کردند و به ندرت درگاه های غربی و شرقی را نیز پوشاندند و رویکرد ورودی به مسجد از چهار طاقی به درگاه شمالی منحصر به فرد شد و به جهت نیاز شدید و نیاز به محلی برای قرار دادن کفش بدون چاره شدند ایوانی پوشیده در جلوی درگاه شمالی بسازند، بنابراین طرح اول دربرگیرنده یک ساختمان چهار طاقی و یک حیاط شد.
اشکال مساجد
اشکال مسجد در کل مساجد را به سه مجموعه تقسیم می نمایند:
١. مساجد شبستانی
2. مساجد چهار طاقی
٣. مساجد ایوانی
- مساجد شبستانی
این مساجد از قسمت سرپوشیده در جانب قبله و ایوان مرکزی و تراس جلوی آن و صفه هایی در نزدیکی تشکیل یافته میباشد.
- مساجد چهار طاقی
این مساجد دربرگیرنده چهار ردیف در چهار کناره مربع صورت است که بوسیله چهار قوس در چهار جهت اساسی نمایان گردیدهاست و زیرا از چهار طرف گشوده بوده به چهار طاقی آوازه یافته میباشد. این طرح بی آلایش دارنده چهار گوشواره، به خواسته ساختوساز موضوع ای دایره ای صورت برای گنبد میباشد. این دور و بر که بر روی آن گنبد مدوّری با خیز نادر و فارغ از ساقه جای دارد، توسط چهار درگاه به فضای بیرون رابطه مییابد. بناهای چهار طاقی عمدتاً تحت عنوان آتشکده و آتشگاه آیتم استعمال قرار میگرفتهاند مانند؛ چهار طاقی نیاسر و خرم دشت در کاشان و چهار طاقی برزو در اراک.
- مساجد ایوانی
بخش اعظمی از کارشناسان نظریه داراهستند که شرق کشورایران به ویژه خراسان مقام حیاط هاست. حیاط های گران قدر را از عصر اشکانی که قلمرو آنها در شرق جمهوری اسلامی ایران بوده، در مشت داریم. اولین تراس های اسلامی در جنوب و مقابل گنبدخانه صورت گرفتند و بعد از آن حیاط شمالی در جهت قرینه سازی با حیاط جنوبی و بعضیً برای استعمال از آفتاب فصلزمستان ساخته شد. یکیاز کاربردهای حیاط جنوبی، هجران از گرمای فصل تابستان میباشد زیرا حیاط جنوبی پشت به آفتاب و در سایه قرار گرفته میباشد. نمازگزاران به مقتضای فصل از دو حیاط شمالی و جنوبی استعمال می نمایند. از مساجد تک ایوانی می قدرت از مسجد نیریز که بنایی معمولی با یک تراس داراست و همینطور مسجد جامع سمنان و یزد اسم پیروزی. بعضا درآیگاه یا این که ورودی و خروجی را که به طور حیاط خرد نشانه داده گردیدهاست، تراس فکرمیکنند. این مسئله در مسجد جامع یزد به چشم می خورد که در نگاه نخستین، مسجد چهار ایوانی می کند لیکن غیر از یک حیاط، حیاط های دیگر درآیگاه مسجد میباشند.
مساجد ایوانی خویش دارنده اقسامی میباشد که به دو مثال آن پرداخته میگردد:
-مساجد دو ایوانی
همچون مسجد ملک زوزن در فرومد و مسجد ساوه که ٢ تراس داراهستند.
مساجد چهار ایوانی
سلجوقیان در کنار تاسیس بناهای گوناگون به ساختن مسجد تمایل بیشتری آرم دادهاند، از این رو تعداد بیشتری مسجد از بعد از ظهر خویش به یادگار گذاشتهاند. به حیث «آندره گدار» فرانسوی، اولی مسجد چهار ایوانی در کشور ایران، «مسجد خرگرد خواف» میباشد و آن گاه، «مسجد جامع اصفهان.» مدرسه ها و مساجد در عهد و پیمان سلجوقی به چهار ایوانی تبدیل گردیده اند و به صورت ظریف معلوم وجود ندارد که از چه تاریخی مساجد دو ایوانی به مساجد چهار ایوانی تغییرو تحول صورت یافته اند. در تک تک مساجدی که در زمان اسلامی ساخته می شدهاند، نکاتی همواره گزینه تحقیق بوده و جنبه های معماری به فعالیت رفته در مساجد با آئین مبین اسلام نیز تطبیق یافته میباشد. وجود تصاویر و مجسمه هایی از آدم و حیوان مجاز نمیباشد. وجود نباتات و تزئینات هندسی و آیه هایی از قرآن که به عربی خوشنویسی گردیده اند، دراین جا ها بسیار رایج میباشد و به نوعی فرهنگ و تمدن سطح بالا تبدیل گردیده اند.
موزاییک و کاشی های برّاق برای کف مسجد و تزئین محراب و دیوارها، شیشه های رنگارنگ برای پنجره و قندیل ها، قالی و قالی کوچک های ارزشمند برای آرایه صحن به شغل میرفت. ازاره ها و دیواره ها با مرمرهای زیبای الوان و طاق نمای محراب و کتیبه ها را با نوشته ها می آراستند. منبر از چوب بود و در ساختن و آرایش کردن آن با عاج منبت و آبنوس توجه فراوان به عمل می بردند. مجاورت ترین منبر، چهار اساس ای بود که یک ورژن از کتاب پروردگار را که طبعاً مثال ای از خوشنویسی و نازکی هنری بود، بر آن گذارده بودند. نمودار قبله، طاق نمایی بود که در باطن دیوار ساخته میشد.
صنعت گران و هنرمندان کلیه عملکرد خویش را در تزئین محراب به شغل می بردند. محراب را با کاشی و موزائیک و تصویر گل و بوته و نقشه ای پر رنگ و پیاده سازی های قشنگ از معرق، گچ، مرمر سفال و کاشی تزئین میکردند. از حیث متخصصان دانش روانشناسی هنر معماری مساجد اسلامی، روح و سرازیر آدم را ذیل تأثیر قرار میدهد. برای مسلمان خداترس، چه صرفا باشد و چه غرق در جماعت، ساختمان مسجد طوری میباشد که سر و نیازهای او را با آفریدگار راحت میکند. تناوب بیکران قوس ها و ردیف ها، فضای پیوسته را چنان به تکه های همسان پخش می نماید که ساختوساز آن موقعیت معنوی خاصی را راحت می نماید. در ضمنً آرایش و پیرایش باطن بنای مسجد نیز در به وجود آوردن وضعیت سابق الذکر بسیار مؤثر میباشد.
به نقل از مقر تخصصی مسجد ، مسجد از دیرباز تحت عنوان عنصری اصلی در جامعه مسجد قبا مشهد بشری و به صور متفاوت مطرح بوده میباشد. گاهی به اسم نیایشگاه، گاهی پرستشگاه و در ادیان و بخش ها مختلف و در عصر های متفاوت وقتی به اسم های دیگر پر اسم و رسم بوده میباشد. در کشور ایران نیز مسجد از دیرباز در بطن شهری وجود داشته و معماری مساجد نیز همواره آیتم دقت بوده میباشد. اولیه مسجد اسلامی به دست نبی و یارانش در مدینه ساخته شد و بوسیله آدرس مسجد قبا مشهد هنرمندان اسلامی تبعیت و سر مشق گرفته شدهاست. دیوار مسجد مدینه از سنگ جنازه و اسمان آن تیرپوش و تخت بوده میباشد و شبستان مسجد با افراز اندکی رفیعتر از بالای مرد بلندبالا برافراشته شد؛ همان گونه که حضرت ابراهیم(ع) در ساختمان منزل پروردگار ایفا داده بود. با وجود اینکه اسلام با تجمل و زیبایی در توان سنجیده آن مخالفتی ندارد، شماره تلفن مسجد قبا مشهد اما روح قاضی بر رهنمودهای اسلام راجع به الگوهای گوناگون مصرفی زیرا خرقه، مسکن، مرکب و طعام تمامی نشانه دهنده آن میباشد که یکی معیارهای ارزشی در اسلام، آسانی و وارستگی از مظاهر مادی میباشد. به این ترتیب آرایش کردن مساجد با تزئیناتی که در کاخ های پادشاهان و اهل عالم متداول میباشد، منافی و خلاف پر ارزش های اسلامی میباشد.
مسجد نخست سده دوم هجری
مسجد نخست سده دوم هجری و بیشتر در خراسان با پیل پاها و دیوارهای کلفت و دهانههای معدود پهنای سرپوشیده ساخته می گردیده است. از شروع سده سوم هجری و با توسعه و گسترش شهرها و روستاها مسجدهای باشکوه و بزرگی در بیشتر شهرها(با تهرنگ شبستانی بومسلمی) بنیاد شوید، ولی هیچ وقت گنبدخانه و حیاط که با تحول و کست ادامه داد آتشکده ها و مهرابه ها پدید آمده بود، کنار گذارده نشد. گنبدخانه ها نیز همانند کوشکی تک و آزاد(بی مرد گرد) برای مسجد ساخته میشد. در جمهوری اسلامی ایران بعداز فرو افتادن ساسانیان بود که ایجاد کرد مساجد استارت شد. در سه قرن اولیه حکومت اسلامی در جمهوری اسلامی ایران، مساجد به شیوهای بسیار بی آلایش و به تقلید از معماری ساسانی ساخته میشد. محل تولد اولین مثال های معماری اسلامی کشور ایران را در خراسان دانسته اند. در خراسان و طریق خراسانی نقشه همگانی بناهای آن از مساجد صدر اسلام اقتباس گردیده و مساجد به سیرتکامل شبستانی یا این که چهل ستونی تشکیلشده اند. این رقم صرفا به معنای حضور ردیف های متفاوت میباشد که گرداگرد تراس مرکزی قرار میگیرند و شبستان ها و یا این که رواق ها را میسازند. قوسهای به فعالیت رفته در نحوه خراسانی به طور بیضی یا این که تخم مرغ میباشد که از مثال های آن؛ فیروزآباد و طاق کسری را می اقتدار اسم موفقیت.
مساجد قرن چهارم هجری
از قرن چهارم هجری نیز نفوذ معماری دیرین اشکانی و ساسانی در عمل ساختمان مساجد فزونی یافت. از این پس تراس و گنبد که تشکیل داد آن از عصر اشکانی استارت گردیده و در روزگار ساسانی اشاعه یافته بود، به طور اجزای جداگانه نشدنی بدنه مسجد درآمد. از این روزگار به سپس نیز با برداشتن ستون هایی از ردیف شبستان ها، تراس و گنبد ساخته میشود و مساجد شبستانی به ایوانی بدل گردیده و عاقبت در اواخر قرن ٥ و اوایل قرن ٦ در زمان سلجوقی مساجد چهار ایوانی پدید میآیند. این سیرتکامل مساجد عبارتند از یک ایوان مرکزی با شبستان هایی گرداگرد آن، در بین هر شبستان در چهار طرف مسجد چهار تراس جایدارد و در پشت حیاط جنوبی پوششی گنبدی به چشم می خورد. از آنجا که در کشورایران قبل از اسلام، مهرپرستی و آئین زرتشت اشاعه داشت، بناهای باقی مانده از این دین تبدیل به مسجد شدند، نظیر؛ مسجد یزدخواست که بر روی آتشکده سازه گردیده اند و مسجد جامع بروجرد که اثر ها به دست آمده بر تاثیر بررسیها نماد میدهد که بر روی آتشکده ای نصفه ویران تاسیس شده است. اکثری از عبادتگاه های مسلمانها در عصر های اول اسلامی را همین آتشکده ها تشکیل می داده اند. زیرا عموم جدید مسلمان به سوی قبله نماز می خواندند، آغاز یک درگاه از چهار درگاه چهارطاقی را که به طرف قبله بود، مسدود کردند و به ندرت درگاه های غربی و شرقی را نیز پوشاندند و رویکرد ورودی به مسجد از چهار طاقی به درگاه شمالی منحصر به فرد شد و به جهت نیاز شدید و نیاز به محلی برای قرار دادن کفش بدون چاره شدند ایوانی پوشیده در جلوی درگاه شمالی بسازند، بنابراین طرح اول دربرگیرنده یک ساختمان چهار طاقی و یک حیاط شد.
اشکال مساجد
اشکال مسجد در کل مساجد را به سه مجموعه تقسیم می نمایند:
١. مساجد شبستانی
2. مساجد چهار طاقی
٣. مساجد ایوانی
- مساجد شبستانی
این مساجد از قسمت سرپوشیده در جانب قبله و ایوان مرکزی و تراس جلوی آن و صفه هایی در نزدیکی تشکیل یافته میباشد.
- مساجد چهار طاقی
این مساجد دربرگیرنده چهار ردیف در چهار کناره مربع صورت است که بوسیله چهار قوس در چهار جهت اساسی نمایان گردیدهاست و زیرا از چهار طرف گشوده بوده به چهار طاقی آوازه یافته میباشد. این طرح بی آلایش دارنده چهار گوشواره، به خواسته ساختوساز موضوع ای دایره ای صورت برای گنبد میباشد. این دور و بر که بر روی آن گنبد مدوّری با خیز نادر و فارغ از ساقه جای دارد، توسط چهار درگاه به فضای بیرون رابطه مییابد. بناهای چهار طاقی عمدتاً تحت عنوان آتشکده و آتشگاه آیتم استعمال قرار میگرفتهاند مانند؛ چهار طاقی نیاسر و خرم دشت در کاشان و چهار طاقی برزو در اراک.
- مساجد ایوانی
بخش اعظمی از کارشناسان نظریه داراهستند که شرق کشورایران به ویژه خراسان مقام حیاط هاست. حیاط های گران قدر را از عصر اشکانی که قلمرو آنها در شرق جمهوری اسلامی ایران بوده، در مشت داریم. اولین تراس های اسلامی در جنوب و مقابل گنبدخانه صورت گرفتند و بعد از آن حیاط شمالی در جهت قرینه سازی با حیاط جنوبی و بعضیً برای استعمال از آفتاب فصلزمستان ساخته شد. یکیاز کاربردهای حیاط جنوبی، هجران از گرمای فصل تابستان میباشد زیرا حیاط جنوبی پشت به آفتاب و در سایه قرار گرفته میباشد. نمازگزاران به مقتضای فصل از دو حیاط شمالی و جنوبی استعمال می نمایند. از مساجد تک ایوانی می قدرت از مسجد نیریز که بنایی معمولی با یک تراس داراست و همینطور مسجد جامع سمنان و یزد اسم پیروزی. بعضا درآیگاه یا این که ورودی و خروجی را که به طور حیاط خرد نشانه داده گردیدهاست، تراس فکرمیکنند. این مسئله در مسجد جامع یزد به چشم می خورد که در نگاه نخستین، مسجد چهار ایوانی می کند لیکن غیر از یک حیاط، حیاط های دیگر درآیگاه مسجد میباشند.
مساجد ایوانی خویش دارنده اقسامی میباشد که به دو مثال آن پرداخته میگردد:
-مساجد دو ایوانی
همچون مسجد ملک زوزن در فرومد و مسجد ساوه که ٢ تراس داراهستند.
مساجد چهار ایوانی
سلجوقیان در کنار تاسیس بناهای گوناگون به ساختن مسجد تمایل بیشتری آرم دادهاند، از این رو تعداد بیشتری مسجد از بعد از ظهر خویش به یادگار گذاشتهاند. به حیث «آندره گدار» فرانسوی، اولی مسجد چهار ایوانی در کشور ایران، «مسجد خرگرد خواف» میباشد و آن گاه، «مسجد جامع اصفهان.» مدرسه ها و مساجد در عهد و پیمان سلجوقی به چهار ایوانی تبدیل گردیده اند و به صورت ظریف معلوم وجود ندارد که از چه تاریخی مساجد دو ایوانی به مساجد چهار ایوانی تغییرو تحول صورت یافته اند. در تک تک مساجدی که در زمان اسلامی ساخته می شدهاند، نکاتی همواره گزینه تحقیق بوده و جنبه های معماری به فعالیت رفته در مساجد با آئین مبین اسلام نیز تطبیق یافته میباشد. وجود تصاویر و مجسمه هایی از آدم و حیوان مجاز نمیباشد. وجود نباتات و تزئینات هندسی و آیه هایی از قرآن که به عربی خوشنویسی گردیده اند، دراین جا ها بسیار رایج میباشد و به نوعی فرهنگ و تمدن سطح بالا تبدیل گردیده اند.
موزاییک و کاشی های برّاق برای کف مسجد و تزئین محراب و دیوارها، شیشه های رنگارنگ برای پنجره و قندیل ها، قالی و قالی کوچک های ارزشمند برای آرایه صحن به شغل میرفت. ازاره ها و دیواره ها با مرمرهای زیبای الوان و طاق نمای محراب و کتیبه ها را با نوشته ها می آراستند. منبر از چوب بود و در ساختن و آرایش کردن آن با عاج منبت و آبنوس توجه فراوان به عمل می بردند. مجاورت ترین منبر، چهار اساس ای بود که یک ورژن از کتاب پروردگار را که طبعاً مثال ای از خوشنویسی و نازکی هنری بود، بر آن گذارده بودند. نمودار قبله، طاق نمایی بود که در باطن دیوار ساخته میشد.
صنعت گران و هنرمندان کلیه عملکرد خویش را در تزئین محراب به شغل می بردند. محراب را با کاشی و موزائیک و تصویر گل و بوته و نقشه ای پر رنگ و پیاده سازی های قشنگ از معرق، گچ، مرمر سفال و کاشی تزئین میکردند. از حیث متخصصان دانش روانشناسی هنر معماری مساجد اسلامی، روح و سرازیر آدم را ذیل تأثیر قرار میدهد. برای مسلمان خداترس، چه صرفا باشد و چه غرق در جماعت، ساختمان مسجد طوری میباشد که سر و نیازهای او را با آفریدگار راحت میکند. تناوب بیکران قوس ها و ردیف ها، فضای پیوسته را چنان به تکه های همسان پخش می نماید که ساختوساز آن موقعیت معنوی خاصی را راحت می نماید. در ضمنً آرایش و پیرایش باطن بنای مسجد نیز در به وجود آوردن وضعیت سابق الذکر بسیار مؤثر میباشد.
آدرس مسجد قبا مشهد؛ مسیر دسترسی، موقعیت مکانی و نکات مهم قبل از مراجعه