ایرانیان بیش از هر ملت دیگر، نیروهای خود را در اختیار اسلام قرار دادند و بیش از هر ملت دیگر در این شیوه صمیمیت و اخلاص نماد دادند. در حقیقت این اسلام بود که استعداد ایرانی را تحریک کرد و در او روح جدیدای دمید و او را به هیجان آورد. به همان نسبت که اسلام یک دین همهجانبه است و بر جنبههای مختلف حیات بشری سیطره دارااست، خدمات ایرانیان به اسلام نیز پهناور و عظیم و تمامی جانبه است و در صحنهها و جبهههای متعدد صورت گرفته است.
یک کدام از کتابهای مهمی که به مشاجره خدمات ایرانیان به اسلام و نقش آنها در رویش معارف اسلامی میپردازد، کتاب «خدمات متقابل اسلام و جمهوری اسلامی ایران» مدرس شهید مرتضی مطهری (رحمةاللهعلیه) میباشد.
در این نوشته، با به کارگیری از کتاب «خدمات متقابل اسلام و کشورایران» و برخی کتابهای دیگر، به طور مختصر و فهرستوار به بعضی خدمات ایرانیان در پرورش و توسعه اسلام اشاره میکنیم.
۲ - تمدن جمهوری اسلامی ایران
[ویرایش]
کشور ایران قبل از اسلام، خود دارای تمدنی درخشان و باسابقه بود و این تمدن، سابقه طولانی داشته هست که فرهنگ وتمدن در بعدازظهر اسلامی آیتم استفاده واقع شد. [۱]
براساس گفته جاحظ در کتاب «المحاسن و الاضداد»، کشور ایران ساسانی بیش تر از هر چیز دیگر به ساختمان دقت داشت و این امر از سنگنبشتههایی که از آن بعدازظهر باقیمانده، پیداست؛ اما به کتاب اعتنا نداشت؛ برعکس مجال اسلامی که هم به ساختمان دقت گردیده است و هم به کتاب.[۲]
۳ - دانش گاه جندی شاپور
[بازنویسی]
ویل دورانت در تاریخ فرهنگ میگوید: «پهلوی ـ زبان هند و اروپایی ایران در سلطنت اشکانیان ـ در طی ساسانیان نیز معمول بود ... ما میدانیم که آن ادبیات پهناور بوده میباشد؛ ولی چون موبدان حافظ و ناقل آن بودند، بیشتر آثار غیر فقاهتی را میگذاشتند تا از دربین برود. شاهان ساسانی حامیان روشنگر ادبیات و فلسفه بودند.
خسرو انوشیروان در این کار رفیعتر از همگی آن ها بود مسجد قبا مشهد . به فرمان او آثار افلاطون و ارسطو به گویش پهلوی ترجمه، و در دانشکده جندی شاپور تدریس شد». [۳]
دانشگاه جندی شاپور که تاسیس شد، آن را مسیحیان ایرانی اداره میکردند و یکی از مراکز بلندمرتبه فرهنگی فقید شد. این راس گران قدر در بعدازظهر اسلام ادامه یافت. بعدها که بغداد به صورت راس ثقل دانش فقید درآمد، جندی شاپور تحت الشعاع قرار گرفت و تدریجاً منقرض شد. دانش کده جندی شاپور یکی مراکزی بود که به تمدن اسلامی کمک کرد و به آن خدمت نمود.[۴]
مسلمانها، نظامات اداری خود را از کشور ایران اقتباس کردند؛ دفتر ها و دواوین دستگاه خلافت به سبک دفتر ها و دواوین سابق ایران تنظیم میشد و احیاناً گویش اداری و دفتری لهجه فارسی بود. بعد ها خود آدرس مسجد قبا مشهد ایرانیان مسلمان ترجیح دادند که به عربی برگردانند.
۴ - تاریخ ترجمه
[ویرایش]
ابن ندیم در «الفهرست» مینویسد: «اولین نقل از لهجه دیگر به لهجه عربی به امر خالد بن یزید بن معاویه صورت گرفت. وی علم دوست بود و به صنعت کم یاب عشق داشت. جمعی از فلاسفه یونانی را که در شماره تلفن مسجد قبا مشهد مصر میزیستند و با لهجه عربی آشنا بودند، احضار کرد و دستور بخشید گردآوریای از کتب آن فن را از گویش یونانی و قبطی به زبان عربی ترجمه کنند و این، اولین ترجمه به لهجه عربی هست».
بعد میگوید: «دومین ترجمه به زبان عربی نقل دیوان و دفاتر دولتی هست که در طول حجاج به وسیله پارسا بن عبدالرحمن که از نژاد ایرانی بود، از زبان فارسی به لهجه عربی برگردانده شد».
ابن ندیم میگوید: «ولی دواوین دولتی شام را به زبان رومی مینوشتند نه زبان فارسی و در زمان هشام بن عبدالملک آن را نیز به گویش عربی برگرداندند». [۵]
این جریان به دربار خلفا و حکام آن ها مربوط بوده میباشد. سلاطین ایرانی بعد از استقلال، دفترها و دواوین را به زبان فارسی مینوشتهاند. بار دیگر در طول غزنویان به زبان عربی برگردانده شد که آن نیز تاریخچهای دارااست.
خلاصه اینکه از مسلمات تاریخ میباشد که:
۱. جمهوری اسلامی ایران قبل از اسلام از تمدنی منتفع بوده می باشد و این فرهنگ وتمدن یکی مایههای فرهنگ اسلامی می باشد.
۲. اسلام به ایران حیاتی نو بخشید و تمدن در حالا انحطاط ایران به واسطه اسلام جانی جدید گرفت و شکلی تازه یافت.[۶]
۵ - شغلهای اسلامی ایرانیان
[ویرایش]
ایرانیان از استارت ظهور اسلام، به این آیین مقدس رو آوردند و حتی پیش از آنکه شریعت اسلام به دست اعراب مسلمان بدین مرزو بوم شیوه یابد، ایرانیانی که در یمن بومی بودند، به اسلام گرویدند و با جان و دل در توسعه آن کوشیدند.
مسلمانها کشورهای شرقی و جنوب شرقی مانند شبه مجموعه کشورها هند و پاکستان، ترکستان شرقی، چین، مالزی، اندونزی و جزیرهها اقیانوس هند، مدیون همتهای ایرانیان مسلماناند که از طریق دریانوردی و بازرگانی، اسلام را به دورترین نقاط آسیا رسانیدند. ایرانیان در کشورهای غربی، شمال آفریقا، مجموعه کشور ها اروپا و آسیای صغیر نیز، در ترویج دین اسلام سهمی بسزا داراهستند. [۷][۸]
۶ - علم و فرهنگ و تمدن
[بازنویسی]
صحنه علم و فرهنگ وتمدن وسیعترین و پرشورترین میدانهای خدمات ایرانیان به اسلام هست. ایرانیان افزون بر نقش مهمی که در سیاست و کشورداری در فقید اسلام داشتند، در صحنه علم و فرهنگ وتمدن نیز بس کوشاو سخت کوش بودند. هرچند بیشتر اثر ها علمی که از خارج دنیای اسلام نقل و ترجمه گردید، غیر ایرانی بود، بی شک بیشترین آثار اسلامی ـ چه در علوم دینی و دیگر رشتهها ـ به دست مسلمانها ایرانی نگاشته شد.[۹]
یکی از خدمات ایرانیان در مورد علم و تمدن، ایجاد مدارس دولتی نظامیه بود که موجب نهضت بلندمرتبه یادگرفتن در دانا اسلام شد. این مدارس را خواجه نظامالملک طوسی، وزیر دانشمند سلجوقیان بنیان نهاد.[۱۰] او اول فردی بود که تاسیس مدارس را جزو نرم افزارها و وظایف دولت قرار بخشید و همگی دولتهای اسلامی نیز که بعداز او در قلمرو اسلام به قدرت رسیدند، این اساسی را پی گرفتند.
این روی داد اساسی فرهنگی زمان قابل قبولی برای مدرسه ها اسلامی بود تا با فراغت خیال و برخورداری از هزینههای مکفی و همیشگی، به حیات علمی خویش ادامه دهند.[۱۱]
در کنار این مدرسه های، کتابخانههایی احداث شد تا کلیه عشقمندان از آن استعمال نمایند. هماینگونه تهیه اپلیکیشن شبانهروزی برای این مدرسه ها، پیش گویی مسکن و نیز تأمین زندگی و مستمری تحصیلی برای استادان و دانشجوها، موجب شد آنها با آسودگی خیال به یاددادن و درس دادن بپردازند.[۱۲]
هماینگونه دقت امرروایان اهل ایران به دانش و علمپروری، کشور ایران را به مقر علمی شرق مبدل نمود. ترجمه کتاب ها پر رنگ هندی، سریانی و یونانی به گویش پهلوی حاصل قابل توجهی را پیرو داشت؛ به عنوان مثال نتیجه ها دارای اهمیت نهضت تمدن در جمهوری اسلامی ایران، پیشرفت دانش پزشکی و بالندگی دانش نجوم و پُرباری ادبیات مذهبی و حماسی در کشورایران بود.[۱۳]
۶.۱ - تلاوت و تعبیروتفسیر
بین علم ها اسلامی، اولین علمی که رویش یافت دانش خواندن و بعد از آن دانش تعبیروتفسیر بود. از بین تابعین و شاگردان تابعین که در قرن اولیه و دوم میزیستهاند، ده نفرند که تحت عنوان کارشناس رشته خواندن شناخته گردیدهاند. هفت نفر از آن ده نفر پر اسم و رسمخیس و مشهورتر و معتبرترند که به آنان «قرّاء سبعه» گفته میگردد.
آنها عبارتاند از: نافع بن عبدالرحمن (اهل ایران)، عبدالله بن کثیر (اهل ایران)، ابوعمرو بن العلاء (اهل ایران)، عبدالله بن عامر، عاصم بن ابیالنجود، حمزة بن حبیب (اهل ایران)، علی کسائی (اهل ایران) که بعضا از این هفت نفر اهل ایراناند.
ایرانیان به عبارتیطور که به حرفه تلاوت قرآن اهتمام ورزیدند به رشته تعبیروتفسیر نیز اهتمام ورزیدند؛ مانند این مفسران: مقاتل بن سلیمان بن بشیر ازدی بلخی (متوفای ۱۵۰ق) از خراسان، [۱۴] [۱۵]علی بن ابراهیم قمی (نصف نخستین از قرن چهار هجری)، [۱۶] محمد بن مسعود سمرقندی (قرن چهارم هجری)؛ مالک تعبیروتفسیر عیاشی، [۱۷] روحانی الطائفه ابوجعفر محمد بن حسن بن علی طوسی (متوفای ۴۶۰ق)؛ مولف «التبیان فی تعبیروتفسیر القرآن» و مفسران اهل ایران دیگر.[۱۸]
۶.۲ - حدیث
یک کدام از میدانهای سرویس ایرانیان به اسلام در صحنه دانش و فرهنگ و تمدن، حرفه حدیث میباشد.
بعضی از دارای شهرتترین و معتبرترین کتاب ها حدیث شیعه و سنی[۱۹] عبارتاند از:
۱. کافی: تألیف ابوجعفر محمد بن یعقوب کلینی رازی. این مرد گران قدر از روستایی به اسم «کلین» در مجاورت شهر ری میباشد. [۲۰]
۲. «اینجانب لا یحضره الفقیه»: تألیف ابوجعفر محمد بن علی بن بابویه قمی دارای اسم و رسم به روحانی صدوق.[۲۱]
۳. «تهذیب الاحکام»: تألیف روضه خوان الطائفه ابوجعفر محمد بن حسن طوسی.
۴. «بحارالانوار»: تألیف علامه محمدباقر بن محمدتقی مجلسی. که اهل اصفهان بود.[۲۲] [۲۳]
۵. «درست بخاری»: تألیف محمد بن اسماعیل بخاری. این کتاب معتبرترین کتاب حدیث فی مابین اهل تسنن به شمار میرود. بخاری اصلًا اهل بخارا یک کدام از شهرهای اصلی خراسان قدیم میباشد. [۲۴] [۲۵] که امروز جزو شهرهای تاجیکستان میباشد.
۶. «درست مسلم»: مؤلف این کتاب مسلم بن حجاج نیشابوری میباشد.[۲۶] محل تولد مسلم نیشابور میباشد؛ بهاین جهت به وی نیشابوری آورده شده میباشد.
۶.۳ - فقه و فقاهت
ابن ندیم در «الفهرست» جمعای از کتابهای دینی شیعه و مؤلفان آنهارا در بعد از ظهر ائمه اطهار (علیهمالسلام) به عنوان «فقهاء الشیعه» اسم می برد که جمعای از فقهای بعدازظهر ائمه اهل ایران بودهاند، [۲۷] هرچند نسبت به فقهای غیر اهل ایران آن بعدازظهر در اقلیتاند
ایرانیان بیش از هر ملت دیگر، نیروهای خود را در اختیار اسلام قرار دادند و بیش از هر ملت دیگر در این شیوه صمیمیت و اخلاص نماد دادند. در حقیقت این اسلام بود که استعداد ایرانی را تحریک کرد و در او روح جدیدای دمید و او را به هیجان آورد. به همان نسبت که اسلام یک دین همهجانبه است و بر جنبههای مختلف حیات بشری سیطره دارااست، خدمات ایرانیان به اسلام نیز پهناور و عظیم و تمامی جانبه است و در صحنهها و جبهههای متعدد صورت گرفته است.
یک کدام از کتابهای مهمی که به مشاجره خدمات ایرانیان به اسلام و نقش آنها در رویش معارف اسلامی میپردازد، کتاب «خدمات متقابل اسلام و جمهوری اسلامی ایران» مدرس شهید مرتضی مطهری (رحمةاللهعلیه) میباشد.
در این نوشته، با به کارگیری از کتاب «خدمات متقابل اسلام و کشورایران» و برخی کتابهای دیگر، به طور مختصر و فهرستوار به بعضی خدمات ایرانیان در پرورش و توسعه اسلام اشاره میکنیم.
۲ - تمدن جمهوری اسلامی ایران
[ویرایش]
کشور ایران قبل از اسلام، خود دارای تمدنی درخشان و باسابقه بود و این تمدن، سابقه طولانی داشته هست که فرهنگ وتمدن در بعدازظهر اسلامی آیتم استفاده واقع شد. [۱]
براساس گفته جاحظ در کتاب «المحاسن و الاضداد»، کشور ایران ساسانی بیش تر از هر چیز دیگر به ساختمان دقت داشت و این امر از سنگنبشتههایی که از آن بعدازظهر باقیمانده، پیداست؛ اما به کتاب اعتنا نداشت؛ برعکس مجال اسلامی که هم به ساختمان دقت گردیده است و هم به کتاب.[۲]
۳ - دانش گاه جندی شاپور
[بازنویسی]
ویل دورانت در تاریخ فرهنگ میگوید: «پهلوی ـ زبان هند و اروپایی ایران در سلطنت اشکانیان ـ در طی ساسانیان نیز معمول بود ... ما میدانیم که آن ادبیات پهناور بوده میباشد؛ ولی چون موبدان حافظ و ناقل آن بودند، بیشتر آثار غیر فقاهتی را میگذاشتند تا از دربین برود. شاهان ساسانی حامیان روشنگر ادبیات و فلسفه بودند.
خسرو انوشیروان در این کار رفیعتر از همگی آن ها بود مسجد قبا مشهد . به فرمان او آثار افلاطون و ارسطو به گویش پهلوی ترجمه، و در دانشکده جندی شاپور تدریس شد». [۳]
دانشگاه جندی شاپور که تاسیس شد، آن را مسیحیان ایرانی اداره میکردند و یکی از مراکز بلندمرتبه فرهنگی فقید شد. این راس گران قدر در بعدازظهر اسلام ادامه یافت. بعدها که بغداد به صورت راس ثقل دانش فقید درآمد، جندی شاپور تحت الشعاع قرار گرفت و تدریجاً منقرض شد. دانش کده جندی شاپور یکی مراکزی بود که به تمدن اسلامی کمک کرد و به آن خدمت نمود.[۴]
مسلمانها، نظامات اداری خود را از کشور ایران اقتباس کردند؛ دفتر ها و دواوین دستگاه خلافت به سبک دفتر ها و دواوین سابق ایران تنظیم میشد و احیاناً گویش اداری و دفتری لهجه فارسی بود. بعد ها خود آدرس مسجد قبا مشهد ایرانیان مسلمان ترجیح دادند که به عربی برگردانند.
۴ - تاریخ ترجمه
[ویرایش]
ابن ندیم در «الفهرست» مینویسد: «اولین نقل از لهجه دیگر به لهجه عربی به امر خالد بن یزید بن معاویه صورت گرفت. وی علم دوست بود و به صنعت کم یاب عشق داشت. جمعی از فلاسفه یونانی را که در شماره تلفن مسجد قبا مشهد مصر میزیستند و با لهجه عربی آشنا بودند، احضار کرد و دستور بخشید گردآوریای از کتب آن فن را از گویش یونانی و قبطی به زبان عربی ترجمه کنند و این، اولین ترجمه به لهجه عربی هست».
بعد میگوید: «دومین ترجمه به زبان عربی نقل دیوان و دفاتر دولتی هست که در طول حجاج به وسیله پارسا بن عبدالرحمن که از نژاد ایرانی بود، از زبان فارسی به لهجه عربی برگردانده شد».
ابن ندیم میگوید: «ولی دواوین دولتی شام را به زبان رومی مینوشتند نه زبان فارسی و در زمان هشام بن عبدالملک آن را نیز به گویش عربی برگرداندند». [۵]
این جریان به دربار خلفا و حکام آن ها مربوط بوده میباشد. سلاطین ایرانی بعد از استقلال، دفترها و دواوین را به زبان فارسی مینوشتهاند. بار دیگر در طول غزنویان به زبان عربی برگردانده شد که آن نیز تاریخچهای دارااست.
خلاصه اینکه از مسلمات تاریخ میباشد که:
۱. جمهوری اسلامی ایران قبل از اسلام از تمدنی منتفع بوده می باشد و این فرهنگ وتمدن یکی مایههای فرهنگ اسلامی می باشد.
۲. اسلام به ایران حیاتی نو بخشید و تمدن در حالا انحطاط ایران به واسطه اسلام جانی جدید گرفت و شکلی تازه یافت.[۶]
۵ - شغلهای اسلامی ایرانیان
[ویرایش]
ایرانیان از استارت ظهور اسلام، به این آیین مقدس رو آوردند و حتی پیش از آنکه شریعت اسلام به دست اعراب مسلمان بدین مرزو بوم شیوه یابد، ایرانیانی که در یمن بومی بودند، به اسلام گرویدند و با جان و دل در توسعه آن کوشیدند.
مسلمانها کشورهای شرقی و جنوب شرقی مانند شبه مجموعه کشورها هند و پاکستان، ترکستان شرقی، چین، مالزی، اندونزی و جزیرهها اقیانوس هند، مدیون همتهای ایرانیان مسلماناند که از طریق دریانوردی و بازرگانی، اسلام را به دورترین نقاط آسیا رسانیدند. ایرانیان در کشورهای غربی، شمال آفریقا، مجموعه کشور ها اروپا و آسیای صغیر نیز، در ترویج دین اسلام سهمی بسزا داراهستند. [۷][۸]
۶ - علم و فرهنگ و تمدن
[بازنویسی]
صحنه علم و فرهنگ وتمدن وسیعترین و پرشورترین میدانهای خدمات ایرانیان به اسلام هست. ایرانیان افزون بر نقش مهمی که در سیاست و کشورداری در فقید اسلام داشتند، در صحنه علم و فرهنگ وتمدن نیز بس کوشاو سخت کوش بودند. هرچند بیشتر اثر ها علمی که از خارج دنیای اسلام نقل و ترجمه گردید، غیر ایرانی بود، بی شک بیشترین آثار اسلامی ـ چه در علوم دینی و دیگر رشتهها ـ به دست مسلمانها ایرانی نگاشته شد.[۹]
یکی از خدمات ایرانیان در مورد علم و تمدن، ایجاد مدارس دولتی نظامیه بود که موجب نهضت بلندمرتبه یادگرفتن در دانا اسلام شد. این مدارس را خواجه نظامالملک طوسی، وزیر دانشمند سلجوقیان بنیان نهاد.[۱۰] او اول فردی بود که تاسیس مدارس را جزو نرم افزارها و وظایف دولت قرار بخشید و همگی دولتهای اسلامی نیز که بعداز او در قلمرو اسلام به قدرت رسیدند، این اساسی را پی گرفتند.
این روی داد اساسی فرهنگی زمان قابل قبولی برای مدرسه ها اسلامی بود تا با فراغت خیال و برخورداری از هزینههای مکفی و همیشگی، به حیات علمی خویش ادامه دهند.[۱۱]
در کنار این مدرسه های، کتابخانههایی احداث شد تا کلیه عشقمندان از آن استعمال نمایند. هماینگونه تهیه اپلیکیشن شبانهروزی برای این مدرسه ها، پیش گویی مسکن و نیز تأمین زندگی و مستمری تحصیلی برای استادان و دانشجوها، موجب شد آنها با آسودگی خیال به یاددادن و درس دادن بپردازند.[۱۲]
هماینگونه دقت امرروایان اهل ایران به دانش و علمپروری، کشور ایران را به مقر علمی شرق مبدل نمود. ترجمه کتاب ها پر رنگ هندی، سریانی و یونانی به گویش پهلوی حاصل قابل توجهی را پیرو داشت؛ به عنوان مثال نتیجه ها دارای اهمیت نهضت تمدن در جمهوری اسلامی ایران، پیشرفت دانش پزشکی و بالندگی دانش نجوم و پُرباری ادبیات مذهبی و حماسی در کشورایران بود.[۱۳]
۶.۱ - تلاوت و تعبیروتفسیر
بین علم ها اسلامی، اولین علمی که رویش یافت دانش خواندن و بعد از آن دانش تعبیروتفسیر بود. از بین تابعین و شاگردان تابعین که در قرن اولیه و دوم میزیستهاند، ده نفرند که تحت عنوان کارشناس رشته خواندن شناخته گردیدهاند. هفت نفر از آن ده نفر پر اسم و رسمخیس و مشهورتر و معتبرترند که به آنان «قرّاء سبعه» گفته میگردد.
آنها عبارتاند از: نافع بن عبدالرحمن (اهل ایران)، عبدالله بن کثیر (اهل ایران)، ابوعمرو بن العلاء (اهل ایران)، عبدالله بن عامر، عاصم بن ابیالنجود، حمزة بن حبیب (اهل ایران)، علی کسائی (اهل ایران) که بعضا از این هفت نفر اهل ایراناند.
ایرانیان به عبارتیطور که به حرفه تلاوت قرآن اهتمام ورزیدند به رشته تعبیروتفسیر نیز اهتمام ورزیدند؛ مانند این مفسران: مقاتل بن سلیمان بن بشیر ازدی بلخی (متوفای ۱۵۰ق) از خراسان، [۱۴] [۱۵]علی بن ابراهیم قمی (نصف نخستین از قرن چهار هجری)، [۱۶] محمد بن مسعود سمرقندی (قرن چهارم هجری)؛ مالک تعبیروتفسیر عیاشی، [۱۷] روحانی الطائفه ابوجعفر محمد بن حسن بن علی طوسی (متوفای ۴۶۰ق)؛ مولف «التبیان فی تعبیروتفسیر القرآن» و مفسران اهل ایران دیگر.[۱۸]
۶.۲ - حدیث
یک کدام از میدانهای سرویس ایرانیان به اسلام در صحنه دانش و فرهنگ و تمدن، حرفه حدیث میباشد.
بعضی از دارای شهرتترین و معتبرترین کتاب ها حدیث شیعه و سنی[۱۹] عبارتاند از:
۱. کافی: تألیف ابوجعفر محمد بن یعقوب کلینی رازی. این مرد گران قدر از روستایی به اسم «کلین» در مجاورت شهر ری میباشد. [۲۰]
۲. «اینجانب لا یحضره الفقیه»: تألیف ابوجعفر محمد بن علی بن بابویه قمی دارای اسم و رسم به روحانی صدوق.[۲۱]
۳. «تهذیب الاحکام»: تألیف روضه خوان الطائفه ابوجعفر محمد بن حسن طوسی.
۴. «بحارالانوار»: تألیف علامه محمدباقر بن محمدتقی مجلسی. که اهل اصفهان بود.[۲۲] [۲۳]
۵. «درست بخاری»: تألیف محمد بن اسماعیل بخاری. این کتاب معتبرترین کتاب حدیث فی مابین اهل تسنن به شمار میرود. بخاری اصلًا اهل بخارا یک کدام از شهرهای اصلی خراسان قدیم میباشد. [۲۴] [۲۵] که امروز جزو شهرهای تاجیکستان میباشد.
۶. «درست مسلم»: مؤلف این کتاب مسلم بن حجاج نیشابوری میباشد.[۲۶] محل تولد مسلم نیشابور میباشد؛ بهاین جهت به وی نیشابوری آورده شده میباشد.
۶.۳ - فقه و فقاهت
ابن ندیم در «الفهرست» جمعای از کتابهای دینی شیعه و مؤلفان آنهارا در بعد از ظهر ائمه اطهار (علیهمالسلام) به عنوان «فقهاء الشیعه» اسم می برد که جمعای از فقهای بعدازظهر ائمه اهل ایران بودهاند، [۲۷] هرچند نسبت به فقهای غیر اهل ایران آن بعدازظهر در اقلیتاند
آدرس مسجد قبا مشهد؛ مسیر دسترسی، موقعیت مکانی و نکات مهم قبل از مراجعه