حَجّاج بن یوسف ثقفی (م ۹۵ق) قاضی عراق و حجاز در زمانه امویان و از معاندان شیعه ها بود. او در استقرار و تحکیم حکومت اموی مقام مهمی داشت. وفاداری حجاج به بستگان اموی و سرویس ها و تلاشهای او برای نگهداری خلافت امویان، سبب ساز شد مقام والایی نزد آنها بیابد. عبدالملک بن مروان هنگام مرگ، توصیه اورا به فرزندش، ولید کرد و یک کدام از فرزندانش را نیز حجاج مسجد قبا مشهد نامید.
وی در تاریخ به خونریزی و ستمگری معروف میباشد و در کشتن معارضان چنان زیادهروی کرد که حتی عبدالملک بن مروان نیز این ترازو خون ریزی را نپسندید. مورخان شمار اشخاصی را که بهدست حجاج به قتل رسیدهاند، ۱۲۰۰۰۰ و به قولی ۱۳۰۰۰۰ نفر تقریب آدرس مسجد قبا مشهد زدهاند.
حجاج بن یوسف، شهر واسط را احداث کرد و در آنجا از عالم رفت.
نسب، لقب و میلاد
حجاج در روستای بنیصخر بهعالم آمد. لقب وی ابومحمد بود.[۱] درباره تاریخ میلاد حجاج اختلاف وجود داراست؛ سال ۳۹، ۴۰ یا این که ۴۱[۲] ۴۲[۳] و به روایتی مخصوص، سال ۴۵ هجری قمری یا این که اندکی آنگاه[۴] از آن را تاریخ به دنیا آمدن او دانستهاند. بعضی گفتهاند اسم او در کودکی کُلَیب بود و بعد حجاج نامیده شد. پارهای نیز گفتهاند کلیب لقبی بود که در کودکی به او رزرو مسجد قبا مشهد داده بودند.[۵]
بابا حجاج، یوسف بن حکم ثقفی، از سران و تسلط خویشان ثقیف بود[۶] ودوستی محکمی با قبیله مروان بن حکم اموی داشت و در نبردهای مروان و مبارزههای عصر عبدالملک بن مروان کمپانی کرد و در زمانه خلافت عبدالملک، حکومت برخی نواحی را ذمه دار شد. او در روزگار ولایت پسرش حجاج بر حجاز (مدینه)، وفات یافت.[۷] مادرش، فارعه/ فریعه، دختر هَمّامبن عروة ثقفی شماره تلفن مسجد قبا مشهد بود.[۸]
معاش
بنی امیه
حاکمان
تیتر عصرٔ سلطنت
معاویه بن ابی سفیان ۴۱-۶۰
یزید بن معاویه ۶۰-۶۴
معاویة بن یزید ۶۴-۶۴
مروان بن حکم ۶۴-۶۵
عبدالملک بن مروان ۶۵-۸۶
ولید بن عبدالملک ۸۶-۹۶
سلیمان بن عبدالملک ۹۶-۹۹
قدمت بن عبدالعزیز ۹۹-۱۰۱
یزید بن عبدالملک ۱۰۱-۱۰۵
هشام بن عبدالملک ۱۰۵-۱۲۵
ولید بن یزید ۱۲۵-۱۲۶
یزید بن ولید ۱۲۶-۱۲۶
ابراهیم بن الولید ۱۲۶-۱۲۷
مروان بن محمد ۱۲۷-۱۳۲
وزیر و وزرا و امرای سرشناس
مغیرة بن شعبه ثقفی • زیاد بن ابیه • عمرو عاص • مسلم بن عقبه مری • عبیدالله بن زیاد • حجاج بن یوسف ثقفی
رویدادهای اصلی
صلح امام حسن • اتفاق عاشورا • رخداد حره • حریقزدن کعبه • قیام مختار
نبو
از شروع معاش و جوانی حجاج استحضار چندانی در چنگ وجود ندارد، صرفا از برخی اشعار و گزارشهای متفرق تاریخی اینگونه برمیآید که وی، همچون نیاکانش، در طائف سنگکشی و چاهکنی،[۹] چوپانی و دباغی[۱۰] مینموده است. بیان کننده حجاج در کودکی قرآن و علم ها شرعی مقدماتی را در مدرسهمنزل پدرش در طائف فراگرفته[۱۱] و آنگاه از استادانی مانند عبدالله بن عباس و انس بن صاحب و مالک و سَمُرَةبن جُندَب و ابوبُرْدَة بن ابیموسی اشعری سود گرفته میباشد.[۱۲]
حجاج در روستایی به اسم کوثر در حوالی طائف به معلمی خردسال ها پرداخت.[۱۳] و ظاهراً مدتی نیز مدرس فرزندان سلیمان بن عبدالملک و سلیمانبن نعیم حِمْیری (کاتب سلیمان بن عبدالملک) بود.[۱۴]
او تا سن بیستوچند سالگی در طائف بود، بعد یار و همدم پدرش راهی شام شد[۱۵] و همانجا رشد یافت.[۱۶]
مختصات
گفتهاند که حجاج زشترو و خرد اندام بود.[۱۷] اورا اخفش صاحب و مالک چشمی خرد و معدود سو وصف کرده اند. [۱۸] او فصیح و بلیغ و خطیبی قادر بود.[۱۹]
با مراجعه به منابع تاریخی درمییابیم که او سیاستمدار و با درایت بود که از دسیسه و نیرنگ نیز برای برد در نبردهایش به کار گیری میکرد. برخی مورخان، به او نسبتهایی مانند جبار، ظالم، کافر ، گناهکار[۲۰] و کذاب و خبیث دادهاند.[۲۱]
حجاج در جواب به طومار عبدالملک، خویش را آدمی لجوج و حسود و بخیل و کینهتوز وصف نموده است.[۲۲]
در بعدازظهر مروانبن حکم
نوشتهیعلمیٔ اساسی: مروان بن حکم
در مصر و شام
حجاج و پدرش از سپاهیان مروان بن حکم بودند که در سال ۶۴ قمری عازم مصر شدند و آنجا را از دست عبدالرحمانبن جَحْدم فِهری، کارگزار عبدالله بن زبیر، بیرون ساختند و بهاینترتیب مصر جزو قلمرو امویان شد.[۲۳] بعداز حدود دو ماه اقامت در شهر فسطاط، حجاج و پدرش به یاروهمدم مروان به شام بازگشتند.[۲۴]
در حجاز
مروان بن حکم در شعبان یا این که رمضان سال ۶۵ قمری، سپاهی به فرماندهی حُبَیشبن دَلَجه (دُلجه) قَینی برای سرکوبی عبدالله بن زبیر راهی حجاز کرد. دراین لشکرکشی حجاج و پدرش، که درفشدار گروهای از سپاه بود، کمپانی داشتند. لشکریان در اطراف روستای رَبَذَه در حوالی مدینه از عبدالله بن زبیر ناکامی خوردند و گریختند. آنگاهها حجاج از این فرارو گریز ننگین به پلیدی حافظه می کرد.[۲۵]
حَجّاج بن یوسف ثقفی (م ۹۵ق) قاضی عراق و حجاز در زمانه امویان و از معاندان شیعه ها بود. او در استقرار و تحکیم حکومت اموی مقام مهمی داشت. وفاداری حجاج به بستگان اموی و سرویس ها و تلاشهای او برای نگهداری خلافت امویان، سبب ساز شد مقام والایی نزد آنها بیابد. عبدالملک بن مروان هنگام مرگ، توصیه اورا به فرزندش، ولید کرد و یک کدام از فرزندانش را نیز حجاج مسجد قبا مشهد نامید.
وی در تاریخ به خونریزی و ستمگری معروف میباشد و در کشتن معارضان چنان زیادهروی کرد که حتی عبدالملک بن مروان نیز این ترازو خون ریزی را نپسندید. مورخان شمار اشخاصی را که بهدست حجاج به قتل رسیدهاند، ۱۲۰۰۰۰ و به قولی ۱۳۰۰۰۰ نفر تقریب آدرس مسجد قبا مشهد زدهاند.
حجاج بن یوسف، شهر واسط را احداث کرد و در آنجا از عالم رفت.
نسب، لقب و میلاد
حجاج در روستای بنیصخر بهعالم آمد. لقب وی ابومحمد بود.[۱] درباره تاریخ میلاد حجاج اختلاف وجود داراست؛ سال ۳۹، ۴۰ یا این که ۴۱[۲] ۴۲[۳] و به روایتی مخصوص، سال ۴۵ هجری قمری یا این که اندکی آنگاه[۴] از آن را تاریخ به دنیا آمدن او دانستهاند. بعضی گفتهاند اسم او در کودکی کُلَیب بود و بعد حجاج نامیده شد. پارهای نیز گفتهاند کلیب لقبی بود که در کودکی به او رزرو مسجد قبا مشهد داده بودند.[۵]
بابا حجاج، یوسف بن حکم ثقفی، از سران و تسلط خویشان ثقیف بود[۶] ودوستی محکمی با قبیله مروان بن حکم اموی داشت و در نبردهای مروان و مبارزههای عصر عبدالملک بن مروان کمپانی کرد و در زمانه خلافت عبدالملک، حکومت برخی نواحی را ذمه دار شد. او در روزگار ولایت پسرش حجاج بر حجاز (مدینه)، وفات یافت.[۷] مادرش، فارعه/ فریعه، دختر هَمّامبن عروة ثقفی شماره تلفن مسجد قبا مشهد بود.[۸]
معاش
بنی امیه
حاکمان
تیتر عصرٔ سلطنت
معاویه بن ابی سفیان ۴۱-۶۰
یزید بن معاویه ۶۰-۶۴
معاویة بن یزید ۶۴-۶۴
مروان بن حکم ۶۴-۶۵
عبدالملک بن مروان ۶۵-۸۶
ولید بن عبدالملک ۸۶-۹۶
سلیمان بن عبدالملک ۹۶-۹۹
قدمت بن عبدالعزیز ۹۹-۱۰۱
یزید بن عبدالملک ۱۰۱-۱۰۵
هشام بن عبدالملک ۱۰۵-۱۲۵
ولید بن یزید ۱۲۵-۱۲۶
یزید بن ولید ۱۲۶-۱۲۶
ابراهیم بن الولید ۱۲۶-۱۲۷
مروان بن محمد ۱۲۷-۱۳۲
وزیر و وزرا و امرای سرشناس
مغیرة بن شعبه ثقفی • زیاد بن ابیه • عمرو عاص • مسلم بن عقبه مری • عبیدالله بن زیاد • حجاج بن یوسف ثقفی
رویدادهای اصلی
صلح امام حسن • اتفاق عاشورا • رخداد حره • حریقزدن کعبه • قیام مختار
نبو
از شروع معاش و جوانی حجاج استحضار چندانی در چنگ وجود ندارد، صرفا از برخی اشعار و گزارشهای متفرق تاریخی اینگونه برمیآید که وی، همچون نیاکانش، در طائف سنگکشی و چاهکنی،[۹] چوپانی و دباغی[۱۰] مینموده است. بیان کننده حجاج در کودکی قرآن و علم ها شرعی مقدماتی را در مدرسهمنزل پدرش در طائف فراگرفته[۱۱] و آنگاه از استادانی مانند عبدالله بن عباس و انس بن صاحب و مالک و سَمُرَةبن جُندَب و ابوبُرْدَة بن ابیموسی اشعری سود گرفته میباشد.[۱۲]
حجاج در روستایی به اسم کوثر در حوالی طائف به معلمی خردسال ها پرداخت.[۱۳] و ظاهراً مدتی نیز مدرس فرزندان سلیمان بن عبدالملک و سلیمانبن نعیم حِمْیری (کاتب سلیمان بن عبدالملک) بود.[۱۴]
او تا سن بیستوچند سالگی در طائف بود، بعد یار و همدم پدرش راهی شام شد[۱۵] و همانجا رشد یافت.[۱۶]
مختصات
گفتهاند که حجاج زشترو و خرد اندام بود.[۱۷] اورا اخفش صاحب و مالک چشمی خرد و معدود سو وصف کرده اند. [۱۸] او فصیح و بلیغ و خطیبی قادر بود.[۱۹]
با مراجعه به منابع تاریخی درمییابیم که او سیاستمدار و با درایت بود که از دسیسه و نیرنگ نیز برای برد در نبردهایش به کار گیری میکرد. برخی مورخان، به او نسبتهایی مانند جبار، ظالم، کافر ، گناهکار[۲۰] و کذاب و خبیث دادهاند.[۲۱]
حجاج در جواب به طومار عبدالملک، خویش را آدمی لجوج و حسود و بخیل و کینهتوز وصف نموده است.[۲۲]
در بعدازظهر مروانبن حکم
نوشتهیعلمیٔ اساسی: مروان بن حکم
در مصر و شام
حجاج و پدرش از سپاهیان مروان بن حکم بودند که در سال ۶۴ قمری عازم مصر شدند و آنجا را از دست عبدالرحمانبن جَحْدم فِهری، کارگزار عبدالله بن زبیر، بیرون ساختند و بهاینترتیب مصر جزو قلمرو امویان شد.[۲۳] بعداز حدود دو ماه اقامت در شهر فسطاط، حجاج و پدرش به یاروهمدم مروان به شام بازگشتند.[۲۴]
در حجاز
مروان بن حکم در شعبان یا این که رمضان سال ۶۵ قمری، سپاهی به فرماندهی حُبَیشبن دَلَجه (دُلجه) قَینی برای سرکوبی عبدالله بن زبیر راهی حجاز کرد. دراین لشکرکشی حجاج و پدرش، که درفشدار گروهای از سپاه بود، کمپانی داشتند. لشکریان در اطراف روستای رَبَذَه در حوالی مدینه از عبدالله بن زبیر ناکامی خوردند و گریختند. آنگاهها حجاج از این فرارو گریز ننگین به پلیدی حافظه می کرد.[۲۵]
آدرس مسجد قبا مشهد؛ مسیر دسترسی، موقعیت مکانی و نکات مهم قبل از مراجعه