حدیث افتراق حدیث منسوب به نبی اکرم(ص) درباره انشعاب امت اسلامی به بیشتراز هفتاد فرقه. بنابر این حدیث، امت اسلامی بعداز فرستاده اکرم(ص) به بیشتراز هفتاد فرقه منشعب می شود که فقط یک فرقه از آنها نجات می یابد. درباره مصداق فرقه ناجیه دربین عالمان مذهبها اسلامی اختلافلحاظ وجود دارااست. از فرستاده(ص) بیان شده که فرقه ناجیه، شیعه هاِ علی(ع) مسجد قبا مشهد میباشند.
مضمون و گستردن حدیث
حدیث افتراق به حدیثی از فرستاده(ص) اشاره دارااست که مضمون مشترک نقلهای متفاوت آن این میباشد که «مجوس بر هفتاد فرقه، یهودیت بر هفتاد و یک فرقه و مسیحیت بر هفتاد و دو فرقه تقسیم شد و امت اینجانب بر هفتاد و سه فرقه تقسیم می گردد و صرفا یک کدام از این فرقهها، فرقه ناجیه میباشد.»[۱] ولی در بعضی از نقلها آمده میباشد که ۷۲ فرقه نجاتیافته و یک فرقه جهنمی آدرس مسجد قبا مشهد میباشد.[۲]
در نقلهای متفاوت این قصه، تعداد فرقههای اسلامی گاهی هفتاد و سه فرقه،[۳]گاهی هفتاد و دو فرقه[۴] و گاهی هفتاد و یک فرقه[۵] نام برده میباشد. در تفصیل حدیث افتراق آمده که گمراهی اکثر فرقههای اسلامی جز فرقه ناجیه، ناظر به اختلافات اعتقادی میباشد که به تکفیر و دشمنی علیه یکدیگر میانجامد و مرتبط با اختلافات شرعی فقیهان که همه با بازگشت به قرآن و سنت معذور و اهلِ نجات می باشند، نمی شود.[۶] بعضی نیز احتمال دادهاند این حدیث، دربرگیرنده اختلافاتِ دنیایی مسلمان ها در فرآورده و جان و حکومت که به دشمنی و فرقهفرقه شدن میانجامد نیز رزرو مسجد قبا مشهد میگردد.[۷]
اعتبار
حدیث افتراق در کتاب ها اربعه شیعه و صحیحین اهلسنّت نقل نشده و فرقهپژوهانی زیرا نوبختی در فرق الشیعه و نیز ابوالحسن اشعری در مقاله ها الاسلامیین به آن اشاره و استناد نکردهاند. ابن تمهید اندلسی (درگذشت ۴۵۶ق) از عالمان اهلسنت آن را غیرقابل احتجاج و ناصحیح دانستهمیباشد[۸] و به لحاظ ابن وزیر فقید زیدیمذهب (درگذشت ۸۴۰ق) نیز قسمت نهایی آن (کلیه جز یک فرقه، جهنمی می باشند) ساختگی شماره تلفن مسجد قبا مشهد میباشد.[۹]
با این هم اکنون، برخی از کتابهای حدیثی شیعه[۱۰] و اهلسنت[۱۱] و بعضی از ملل و نحلنویسان[۱۲] حدیث را نقل کرده و پذیرفتهاند و بعضا از فرقهشناسان همانند عبدالقاهر بن طاهر بغدادی،[۱۳] شهفور بن طاهر اسفراینی[۱۴] و ابن عبدالرحمن ملطی شافعی[۱۵] نیز فِرَق اسلامی را مبنی بر ۷۳ فرقه، تیمبندی کردهاند. ازاینرو، آورده شده حدیث افتراق، خیر صرفا پر اسم و رسم و مستفیض[۱۶] بلکه متوالی[۱۷] یا این که در حدود متوالی[۱۸] میباشد.
به گفته آیتالله سبحانی مستفیض بودن و نقلهای فراوان این حدیث در کتابهای شیعه و سنی، ضعف سندی آن را جبران مینماید و نقل آن با اوراق متفاوت دراین منابع موجب اعتقاد و باور و پشت گرمی به آن میگردد.[۱۹] همینطور محمد بن احمد مقدسی (درگذشت بعداز ۳۸۱ق) مولف کتاب احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، این ماجرا را مشهورتر از قصه دیگری دانسته که تعداد نجاتیافتگان را ۷۲ فرقه و هلاکشدگان را یک فرقه می داند و اما اعتقاد دارد قصه دوم درستخیس میباشد.[۲۰]
فرقه ناجیه
نوشتهی علمیٔ اساسی: فرقه ناجیه
درباره انتخاب مصداق فرقه ناجیه در میان عالمان مذهبها متفاوت اختلافلحاظ میباشد. غالبا هر یک از آن ها مذهب خود را فرقه ناجیه، و ۷۲ فرقه دیگر را هلاکگردیده دانستهاند:[۲۱] جمالالدین رازی از عالمان امامیه در کتاب تبصرة العوام فی معرفة مقاله ها الانام،[۲۲] جعفر بن منصور الیمن از عالمان اسماعیلیه در کتاب سرائر و اسرار النطقاء[۲۳] و شهرستانی از عالمان اهل سنت در کتاب الملل و النحل[۲۴] مذهب خود را مصداق فرقه ناجیه دانستهاند.
روحانی صدوق محدث دارای اسم و رسم شیعه در قرن چهارم، در کتاب کمال الدین و تک تک النعمه با استناد به حدیث ثقلین، کسی که را که به قرآن و عترت رسول(ص) تمسک نماید، جزو فرقه ناجیه دانسته میباشد.[۲۵] همینطور علامه مجلسی در بحار الانوار از امام علی(ع) نقل کرده که شیعیانم، اهلِ نجاتند.[۲۶] علامه حلی نیز با توکل بر روایات، امامان دوازدهگانه و رهروان آنانرا مصداق فرقه ناجیه معرفی نموده است.[۲۷] بعد دلایلی در ثابت حقانیت مذهب شیعه بیان نموده است.[۲۸]
با این اکنون اهلسنت با استناد به روایات دیگر، فرقه ناجیه را جماعت[۲۹] یا این که اکثریت[۳۰] و یا این که رهروان خلفای راشدین می دانند.[۳۱] گزارشی نیز از حدیث افتراق وجود داراست که بر پایه ی آن همه فرقههای اسلامی به جز زندیقان، اهل نجاتند.[۳۲]
فرق هلاکگردیده
عالمان مذهبها اسلامی ۷۲ فرقه دیگر غیر از مذهب خویش را هلاکگردیده دانستهاند:[۳۳] اما به گفته ابراهیم بن موسی شاطبی (درگذشت ۷۹۰ق) از عالمان مالکیمذهب اهلسنت انحصار فِرَق هلاکگردیده در عدد ۷۲ عامل دارای اعتبار عقلی و نقلی ندارد.[۳۴]
ابن تمهید فقید اهلسنت (درگذشت ۴۵۶ق)در کتاب فقاهتی المُحَلّی بالآثار، با استناد حدیث که «تفترق اُمتی علی بضع وسبعین فرقة اعظمهم فتنة علی امتی فامیل یقیسون الامور...» که از فرستاده(ص) گفته شده[۳۵] اهل قیاس در فقه را از فرقههای گم راه و هلاکگردیده می داند.[۳۶]
حدیث افتراق حدیث منسوب به نبی اکرم(ص) درباره انشعاب امت اسلامی به بیشتراز هفتاد فرقه. بنابر این حدیث، امت اسلامی بعداز فرستاده اکرم(ص) به بیشتراز هفتاد فرقه منشعب می شود که فقط یک فرقه از آنها نجات می یابد. درباره مصداق فرقه ناجیه دربین عالمان مذهبها اسلامی اختلافلحاظ وجود دارااست. از فرستاده(ص) بیان شده که فرقه ناجیه، شیعه هاِ علی(ع) مسجد قبا مشهد میباشند.
مضمون و گستردن حدیث
حدیث افتراق به حدیثی از فرستاده(ص) اشاره دارااست که مضمون مشترک نقلهای متفاوت آن این میباشد که «مجوس بر هفتاد فرقه، یهودیت بر هفتاد و یک فرقه و مسیحیت بر هفتاد و دو فرقه تقسیم شد و امت اینجانب بر هفتاد و سه فرقه تقسیم می گردد و صرفا یک کدام از این فرقهها، فرقه ناجیه میباشد.»[۱] ولی در بعضی از نقلها آمده میباشد که ۷۲ فرقه نجاتیافته و یک فرقه جهنمی آدرس مسجد قبا مشهد میباشد.[۲]
در نقلهای متفاوت این قصه، تعداد فرقههای اسلامی گاهی هفتاد و سه فرقه،[۳]گاهی هفتاد و دو فرقه[۴] و گاهی هفتاد و یک فرقه[۵] نام برده میباشد. در تفصیل حدیث افتراق آمده که گمراهی اکثر فرقههای اسلامی جز فرقه ناجیه، ناظر به اختلافات اعتقادی میباشد که به تکفیر و دشمنی علیه یکدیگر میانجامد و مرتبط با اختلافات شرعی فقیهان که همه با بازگشت به قرآن و سنت معذور و اهلِ نجات می باشند، نمی شود.[۶] بعضی نیز احتمال دادهاند این حدیث، دربرگیرنده اختلافاتِ دنیایی مسلمان ها در فرآورده و جان و حکومت که به دشمنی و فرقهفرقه شدن میانجامد نیز رزرو مسجد قبا مشهد میگردد.[۷]
اعتبار
حدیث افتراق در کتاب ها اربعه شیعه و صحیحین اهلسنّت نقل نشده و فرقهپژوهانی زیرا نوبختی در فرق الشیعه و نیز ابوالحسن اشعری در مقاله ها الاسلامیین به آن اشاره و استناد نکردهاند. ابن تمهید اندلسی (درگذشت ۴۵۶ق) از عالمان اهلسنت آن را غیرقابل احتجاج و ناصحیح دانستهمیباشد[۸] و به لحاظ ابن وزیر فقید زیدیمذهب (درگذشت ۸۴۰ق) نیز قسمت نهایی آن (کلیه جز یک فرقه، جهنمی می باشند) ساختگی شماره تلفن مسجد قبا مشهد میباشد.[۹]
با این هم اکنون، برخی از کتابهای حدیثی شیعه[۱۰] و اهلسنت[۱۱] و بعضی از ملل و نحلنویسان[۱۲] حدیث را نقل کرده و پذیرفتهاند و بعضا از فرقهشناسان همانند عبدالقاهر بن طاهر بغدادی،[۱۳] شهفور بن طاهر اسفراینی[۱۴] و ابن عبدالرحمن ملطی شافعی[۱۵] نیز فِرَق اسلامی را مبنی بر ۷۳ فرقه، تیمبندی کردهاند. ازاینرو، آورده شده حدیث افتراق، خیر صرفا پر اسم و رسم و مستفیض[۱۶] بلکه متوالی[۱۷] یا این که در حدود متوالی[۱۸] میباشد.
به گفته آیتالله سبحانی مستفیض بودن و نقلهای فراوان این حدیث در کتابهای شیعه و سنی، ضعف سندی آن را جبران مینماید و نقل آن با اوراق متفاوت دراین منابع موجب اعتقاد و باور و پشت گرمی به آن میگردد.[۱۹] همینطور محمد بن احمد مقدسی (درگذشت بعداز ۳۸۱ق) مولف کتاب احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، این ماجرا را مشهورتر از قصه دیگری دانسته که تعداد نجاتیافتگان را ۷۲ فرقه و هلاکشدگان را یک فرقه می داند و اما اعتقاد دارد قصه دوم درستخیس میباشد.[۲۰]
فرقه ناجیه
نوشتهی علمیٔ اساسی: فرقه ناجیه
درباره انتخاب مصداق فرقه ناجیه در میان عالمان مذهبها متفاوت اختلافلحاظ میباشد. غالبا هر یک از آن ها مذهب خود را فرقه ناجیه، و ۷۲ فرقه دیگر را هلاکگردیده دانستهاند:[۲۱] جمالالدین رازی از عالمان امامیه در کتاب تبصرة العوام فی معرفة مقاله ها الانام،[۲۲] جعفر بن منصور الیمن از عالمان اسماعیلیه در کتاب سرائر و اسرار النطقاء[۲۳] و شهرستانی از عالمان اهل سنت در کتاب الملل و النحل[۲۴] مذهب خود را مصداق فرقه ناجیه دانستهاند.
روحانی صدوق محدث دارای اسم و رسم شیعه در قرن چهارم، در کتاب کمال الدین و تک تک النعمه با استناد به حدیث ثقلین، کسی که را که به قرآن و عترت رسول(ص) تمسک نماید، جزو فرقه ناجیه دانسته میباشد.[۲۵] همینطور علامه مجلسی در بحار الانوار از امام علی(ع) نقل کرده که شیعیانم، اهلِ نجاتند.[۲۶] علامه حلی نیز با توکل بر روایات، امامان دوازدهگانه و رهروان آنانرا مصداق فرقه ناجیه معرفی نموده است.[۲۷] بعد دلایلی در ثابت حقانیت مذهب شیعه بیان نموده است.[۲۸]
با این اکنون اهلسنت با استناد به روایات دیگر، فرقه ناجیه را جماعت[۲۹] یا این که اکثریت[۳۰] و یا این که رهروان خلفای راشدین می دانند.[۳۱] گزارشی نیز از حدیث افتراق وجود داراست که بر پایه ی آن همه فرقههای اسلامی به جز زندیقان، اهل نجاتند.[۳۲]
فرق هلاکگردیده
عالمان مذهبها اسلامی ۷۲ فرقه دیگر غیر از مذهب خویش را هلاکگردیده دانستهاند:[۳۳] اما به گفته ابراهیم بن موسی شاطبی (درگذشت ۷۹۰ق) از عالمان مالکیمذهب اهلسنت انحصار فِرَق هلاکگردیده در عدد ۷۲ عامل دارای اعتبار عقلی و نقلی ندارد.[۳۴]
ابن تمهید فقید اهلسنت (درگذشت ۴۵۶ق)در کتاب فقاهتی المُحَلّی بالآثار، با استناد حدیث که «تفترق اُمتی علی بضع وسبعین فرقة اعظمهم فتنة علی امتی فامیل یقیسون الامور...» که از فرستاده(ص) گفته شده[۳۵] اهل قیاس در فقه را از فرقههای گم راه و هلاکگردیده می داند.[۳۶]
آدرس مسجد قبا مشهد؛ مسیر دسترسی، موقعیت مکانی و نکات مهم قبل از مراجعه