مسجد جامع فهرج که از جاهای جذاب فهرج شناخته میگردد، فقط شماره تلفن مسجد قبا مشهد مسجدی در عالم اسلام با عمر وقت گیر به حساب می آید که ساختمان آن از آغاز تا به امروز تغییر تحول متعددی نکرده میباشد. معماری و نقشه این سازه از ابهام چندانی بهره مند وجود ندارد و ساختمان مسجد از مال آجر و گل میباشد. در باطن مسجد هیچ اثری از گنبد، کتیبه، کاشیکاری و قسمتهای رزرو مسجد قبا مشهد مرسوم در تشکیل داد مساجد عصرهای آجل چشم نمیشود. مسجد فهرج در تاریخ ۳۰ آذر ۱۳۴۹ هجری خورشیدی در فهرست اثرها ملی کشور ایران به تصویب رسید.
مدرس پیرنیا در خبر نامه باستانشناسی و هنر در سال ۱۳۴۹ هجری خورشیدی از روش شناخت آدرس مسجد قبا مشهد خویش با این مسجد مینویسد:
سالها گذشته در رویکرد رجوع و برگشت از بافق، مناره گلین فهرج در بین دشت کم آب بیابان نظرم را به خویش جلب کرد و منش خویش را گرداندم و برای بازدید از مسجد به باطن روستا رفتم. در پای مناره گروهی از عموم روستا انباشته شده بودند مسجد قبا مشهد و برای ساختن مسجدی نو بهمکان مسجد فهرج (که به نظرشان مسجدی کهنه و فرسوده بود)، از اینجانب امداد خواستند و مرا به باطن مسجد بردند. در اولیه نگاه اثرها معماری ساسانی را با آجرهای تبارک و نمایی از سیمگل در چشمم جلوهگر شد. گچبریهای درهم و شکنجی که از تحت اندود کاهگلی عرض اندام میکرد، منرا به گمان انداخت که مگر محل پرستش یا این که کوشکی از زمان ساسانی بوده که ابعاد به مسجد تغییر تحول داده گردیدهاست؛ بهخصوص محراب آن که نوساز بود. بدین ترتیب، آغاز به عکاسی کردم و استارت تحقیقی دور از شوخی دراینباره در ذهنم اعتقاد داد و به عموم آن روستا مداقه این مسجد را توضیح دادم تا از این شغل پشیمان شوند.
استان یزد و توابع آن به عنوان مثال دیرینترین نواحی کشورایران می باشند که بهاستدلال حضور اثرها تاریخی متفاوت، خیرفقط در کشور ایران، بلکه در سراسر عالم آوازه و اهمیتی قابلدقت دارا هستند. طبق بیانات و داده ها تاریخنویسان و باستانشناسان، عمر روستای فهرج یزد را میقدرت حدود ۵۰۰۰ سال در حیث گرفت. بعضا از مورخان و باستانشناسان داخلی و فرنگی این شهر را یکیاز اول نقاط سکونت ایرانیان میدانند. با دقت به تاریخ قدیمی این ناحیه از میهن، حضور اثر ها و بناهای تاریخی با پیشینهای بیش تر از ۱۰۰۰ سال چندان به دور از تصور نخواهد بود.
تاریخ تشکیل داد مسجد جامع فهرج را به قرن نخستین هجری نسبت میدهند
مثلا بناهای اساسی و نفیس دراین مملکت میاقتدار به مسجد جامع فهرج، آبانبار حسینیه و گروه تاریخی شهدای فهرج اشاره نمود. دربارهی تاریخ ظریف تاسیس مسجد جامع فهرج یزد اختلاف نظراتی وجود دارااست و بهبرهان نظریه بعضا کارشناسان بر پایه ی عمر این عمارت تاریخی به زمانه اوایل ظهور اسلام (قرن اولیه هجری)، این مسجد را کهنترین مسجد تشکیلشده در جمهوری اسلامی ایران میدانند.
مرحوم محمد مهربان پیرنیا با دقت به آرایههای دکوری و معماری این تاثیر تاریخی، آن را مرتبط با قرن نخستین هجری میدانست. اما نباید از این نکته غافل شد که تاریخ ظریف ایجاد کرد مسجد اعظم فهرج هیچگاه به وسیله این مدرس بزرگوار اعلام نشده میباشد. این بینش به وسیله بعضا از مورخان و کارشناسان تاریخی مردود میباشد و تاریخهای دیگری به عنوان مثال قرن دوم هجری (بوسیله مهرداد شکوهی)، اواخر و اوایل قرن چهارم هجری (بوسیله باربارا فینستر) و چهارم هجری (بوسیله زیپولفی و آلفیری) را بهتیتر پیشینه تشکیل داد و تاسیس آن تیتر کردهاند.
در نگاه ابتدا، مسجد جامع فهرج یزد بهادله نداشتن گنبد، کاشیکاریهای تزئینی و کتیبههایی بر در و دیوار، شباهتی به مسجد نداشته باشد؛ اما آسانی و بیآلایشی این بنای تاریخی جلایی ستودنی بر روح و جان آدمی به یادگار خواهد گذاشت که تا مقطعها بو خاطرش در ذهن و تصور باقی خواهد ماند. نصیبهای اساسی بنای مسجد دربرگیرنده در میانسرا، شبستان مهم، شبستان زمستانی، ورودیها و مناره می شود.
از نکات دیدنیدقت در باب معماری مسجد جامع فهرج یزد، سودمندی از مدل و نحوه مستعمل در ایجاد کرد و پیاده سازی مساجد عربی میباشد که در آن زمان ترویج داشت. گرچه، آجرهای خشتی با بعدها والا، کنارهسازیها بهشکل بیضی و حضور طاقهای گهوارهای، تمامی از مدل معماری رایج در حکومت ساسانیان و روزگار ابتدایی ظهور اسلام حکایت دارا هستند.
در لحاظ داشته باشید که معماری مساجد جمهوری اسلامی ایران در امتداد معماری روزگار پیش از اسلام جمهوری اسلامی ایران بوده و اسلام مدل جدیدی را در معماری جمهوری اسلامی ایران نیاورده، بلکه بهتیتر نیایشگاهی تعریفوتمجید گردیده در آیین، الگوهای خاصی داشته که معماران سعی در تحقق آنها در پیاده سازی مساجد کرده بودند.
محراب مسجد جامع
سازندگان این مسجد دیرین، دو محراب برای آن قرار دادند. اولین محراب (محراب مهم) با استعمال از گچ، عرضی موازی با ۲٫۳۲ متر و ارتفاعی حدود ۳٫۲۴ متر دارااست که در انتهای دهانه مرکزی شبستان مشاهده می شود. دومی محراب که خردخیس ایجاد شده است، با مسافتای بسیار معدود و در نصیب غربی محراب مهم جای دارد.
معمار و طراح مسجد جامع، طرح نخستین و مهم این عمارت را بهشکل شبستان و رواقی در لحاظ گرفته بود که تراس مرکزی را در خویش تسلط میکردند. از مهم ترین بخشها مسجد فهرج میقدرت به شبستان اشاره نمود که از ارتفاعی بیشتر نسبت به بقیه نصیبهای آن شامل است. همینطور بهاستدلال پهنا بیشتر بخش شمالی ایوان در مقایسه با نصیب جنوبی نمیقدرت آن را بهشکل مربعی بدون نقص و یک پارچه در حیث گرفت.
نقشه مسجد فهرج بسیار بی آلایشخیس از تاریخانه دامغان میباشد و شبستانی با سه دهانه داراست که دهانه میانی تعالیخیس از دو دهانه چپ و راست آن میباشد. قوسها تمامی بیضی صورت بوده و آرایههای گچبری شکنجی و پیچکهای آن همچون کاخ کسری در تیسفون از بعد از ظهر ساسانی می باشند. شبستان ذکر شده از عمقی موازی با دو دهانه فرشانداز و رواق نیز از عمقی حدود یک دهانه شامل است. وجود قوس معدودخیز تیزهدار بر بالای هر دهانه شبستان در نوع خویش جذاباعتنا میباشد که پاکار آن از سطح جرزهای طرفین به ترازو پاره ای درون آمده میباشد.
همینطور سازندگان این بنای دیرین، پهنا دهانه مرکزی شبستان را با اندکی اختلاف از دید عرض تاسیس کردهاند. در واقع، میاقتدار این دستور را از نکات و خصوصیتهای بارز معماری در ایجاد کرد مساجد اهل ایران و روزگار اول اسلام در حیث گرفت که دهانه مرکزی را در جهت قبله و بهبرهان حضور محراب، با حجم بیشتری نسبت به دیگر دهانهها پیاده سازی میکردند.
مسجد جامع فهرج که از جاهای جذاب فهرج شناخته میگردد، فقط شماره تلفن مسجد قبا مشهد مسجدی در عالم اسلام با عمر وقت گیر به حساب می آید که ساختمان آن از آغاز تا به امروز تغییر تحول متعددی نکرده میباشد. معماری و نقشه این سازه از ابهام چندانی بهره مند وجود ندارد و ساختمان مسجد از مال آجر و گل میباشد. در باطن مسجد هیچ اثری از گنبد، کتیبه، کاشیکاری و قسمتهای رزرو مسجد قبا مشهد مرسوم در تشکیل داد مساجد عصرهای آجل چشم نمیشود. مسجد فهرج در تاریخ ۳۰ آذر ۱۳۴۹ هجری خورشیدی در فهرست اثرها ملی کشور ایران به تصویب رسید.
مدرس پیرنیا در خبر نامه باستانشناسی و هنر در سال ۱۳۴۹ هجری خورشیدی از روش شناخت آدرس مسجد قبا مشهد خویش با این مسجد مینویسد:
سالها گذشته در رویکرد رجوع و برگشت از بافق، مناره گلین فهرج در بین دشت کم آب بیابان نظرم را به خویش جلب کرد و منش خویش را گرداندم و برای بازدید از مسجد به باطن روستا رفتم. در پای مناره گروهی از عموم روستا انباشته شده بودند مسجد قبا مشهد و برای ساختن مسجدی نو بهمکان مسجد فهرج (که به نظرشان مسجدی کهنه و فرسوده بود)، از اینجانب امداد خواستند و مرا به باطن مسجد بردند. در اولیه نگاه اثرها معماری ساسانی را با آجرهای تبارک و نمایی از سیمگل در چشمم جلوهگر شد. گچبریهای درهم و شکنجی که از تحت اندود کاهگلی عرض اندام میکرد، منرا به گمان انداخت که مگر محل پرستش یا این که کوشکی از زمان ساسانی بوده که ابعاد به مسجد تغییر تحول داده گردیدهاست؛ بهخصوص محراب آن که نوساز بود. بدین ترتیب، آغاز به عکاسی کردم و استارت تحقیقی دور از شوخی دراینباره در ذهنم اعتقاد داد و به عموم آن روستا مداقه این مسجد را توضیح دادم تا از این شغل پشیمان شوند.
استان یزد و توابع آن به عنوان مثال دیرینترین نواحی کشورایران می باشند که بهاستدلال حضور اثرها تاریخی متفاوت، خیرفقط در کشور ایران، بلکه در سراسر عالم آوازه و اهمیتی قابلدقت دارا هستند. طبق بیانات و داده ها تاریخنویسان و باستانشناسان، عمر روستای فهرج یزد را میقدرت حدود ۵۰۰۰ سال در حیث گرفت. بعضا از مورخان و باستانشناسان داخلی و فرنگی این شهر را یکیاز اول نقاط سکونت ایرانیان میدانند. با دقت به تاریخ قدیمی این ناحیه از میهن، حضور اثر ها و بناهای تاریخی با پیشینهای بیش تر از ۱۰۰۰ سال چندان به دور از تصور نخواهد بود.
تاریخ تشکیل داد مسجد جامع فهرج را به قرن نخستین هجری نسبت میدهند
مثلا بناهای اساسی و نفیس دراین مملکت میاقتدار به مسجد جامع فهرج، آبانبار حسینیه و گروه تاریخی شهدای فهرج اشاره نمود. دربارهی تاریخ ظریف تاسیس مسجد جامع فهرج یزد اختلاف نظراتی وجود دارااست و بهبرهان نظریه بعضا کارشناسان بر پایه ی عمر این عمارت تاریخی به زمانه اوایل ظهور اسلام (قرن اولیه هجری)، این مسجد را کهنترین مسجد تشکیلشده در جمهوری اسلامی ایران میدانند.
مرحوم محمد مهربان پیرنیا با دقت به آرایههای دکوری و معماری این تاثیر تاریخی، آن را مرتبط با قرن نخستین هجری میدانست. اما نباید از این نکته غافل شد که تاریخ ظریف ایجاد کرد مسجد اعظم فهرج هیچگاه به وسیله این مدرس بزرگوار اعلام نشده میباشد. این بینش به وسیله بعضا از مورخان و کارشناسان تاریخی مردود میباشد و تاریخهای دیگری به عنوان مثال قرن دوم هجری (بوسیله مهرداد شکوهی)، اواخر و اوایل قرن چهارم هجری (بوسیله باربارا فینستر) و چهارم هجری (بوسیله زیپولفی و آلفیری) را بهتیتر پیشینه تشکیل داد و تاسیس آن تیتر کردهاند.
در نگاه ابتدا، مسجد جامع فهرج یزد بهادله نداشتن گنبد، کاشیکاریهای تزئینی و کتیبههایی بر در و دیوار، شباهتی به مسجد نداشته باشد؛ اما آسانی و بیآلایشی این بنای تاریخی جلایی ستودنی بر روح و جان آدمی به یادگار خواهد گذاشت که تا مقطعها بو خاطرش در ذهن و تصور باقی خواهد ماند. نصیبهای اساسی بنای مسجد دربرگیرنده در میانسرا، شبستان مهم، شبستان زمستانی، ورودیها و مناره می شود.
از نکات دیدنیدقت در باب معماری مسجد جامع فهرج یزد، سودمندی از مدل و نحوه مستعمل در ایجاد کرد و پیاده سازی مساجد عربی میباشد که در آن زمان ترویج داشت. گرچه، آجرهای خشتی با بعدها والا، کنارهسازیها بهشکل بیضی و حضور طاقهای گهوارهای، تمامی از مدل معماری رایج در حکومت ساسانیان و روزگار ابتدایی ظهور اسلام حکایت دارا هستند.
در لحاظ داشته باشید که معماری مساجد جمهوری اسلامی ایران در امتداد معماری روزگار پیش از اسلام جمهوری اسلامی ایران بوده و اسلام مدل جدیدی را در معماری جمهوری اسلامی ایران نیاورده، بلکه بهتیتر نیایشگاهی تعریفوتمجید گردیده در آیین، الگوهای خاصی داشته که معماران سعی در تحقق آنها در پیاده سازی مساجد کرده بودند.
محراب مسجد جامع
سازندگان این مسجد دیرین، دو محراب برای آن قرار دادند. اولین محراب (محراب مهم) با استعمال از گچ، عرضی موازی با ۲٫۳۲ متر و ارتفاعی حدود ۳٫۲۴ متر دارااست که در انتهای دهانه مرکزی شبستان مشاهده می شود. دومی محراب که خردخیس ایجاد شده است، با مسافتای بسیار معدود و در نصیب غربی محراب مهم جای دارد.
معمار و طراح مسجد جامع، طرح نخستین و مهم این عمارت را بهشکل شبستان و رواقی در لحاظ گرفته بود که تراس مرکزی را در خویش تسلط میکردند. از مهم ترین بخشها مسجد فهرج میقدرت به شبستان اشاره نمود که از ارتفاعی بیشتر نسبت به بقیه نصیبهای آن شامل است. همینطور بهاستدلال پهنا بیشتر بخش شمالی ایوان در مقایسه با نصیب جنوبی نمیقدرت آن را بهشکل مربعی بدون نقص و یک پارچه در حیث گرفت.
نقشه مسجد فهرج بسیار بی آلایشخیس از تاریخانه دامغان میباشد و شبستانی با سه دهانه داراست که دهانه میانی تعالیخیس از دو دهانه چپ و راست آن میباشد. قوسها تمامی بیضی صورت بوده و آرایههای گچبری شکنجی و پیچکهای آن همچون کاخ کسری در تیسفون از بعد از ظهر ساسانی می باشند. شبستان ذکر شده از عمقی موازی با دو دهانه فرشانداز و رواق نیز از عمقی حدود یک دهانه شامل است. وجود قوس معدودخیز تیزهدار بر بالای هر دهانه شبستان در نوع خویش جذاباعتنا میباشد که پاکار آن از سطح جرزهای طرفین به ترازو پاره ای درون آمده میباشد.
همینطور سازندگان این بنای دیرین، پهنا دهانه مرکزی شبستان را با اندکی اختلاف از دید عرض تاسیس کردهاند. در واقع، میاقتدار این دستور را از نکات و خصوصیتهای بارز معماری در ایجاد کرد مساجد اهل ایران و روزگار اول اسلام در حیث گرفت که دهانه مرکزی را در جهت قبله و بهبرهان حضور محراب، با حجم بیشتری نسبت به دیگر دهانهها پیاده سازی میکردند.
آدرس مسجد قبا مشهد؛ مسیر دسترسی، موقعیت مکانی و نکات مهم قبل از مراجعه