فَخْرُالدّین بن محمدعلی طُریحی (۹۷۹-۱۰۸۵ یا این که ۱۰۸۷ق)، از مفسران قرآن مهربان و عالمان فقهی امامیه در قرن یازدهم و مؤلف کتاب مجمع البحرین. وی اول فقیه شیعی میباشد که واژگان نقص قرآن و حدیث را به طور همزمان در یک کتاب تفصیل مسجد قبا مشهد نموده است.
معاشطومار
طریحی در سال ۹۷۹ق در نجف دیده به جهان گشود و ازاینرو به نجفی آوازه یافت.[۱] وی هرچند بابا خویش را محمدعلی معرفی کرده،[۲] البته در برخی منابع اسم بابا وی محمد نام برده میباشد.[۳] آقابزرگ تهرانی، گزارش اسم «محمد» برای بابا طریحی را -که مُبْدِع آن حر عاملی بوده میباشد و سایرافراد از وی تاسی کردهاند- خطا دانسته و اسم محمدعلی را تأیید آدرس مسجد قبا مشهد نموده است.[۴]
ظاهراً سبب ساز این اختلاف، افزوده شدن واژۀ بن میباشد که موجب شدهاست برخی اسم پدرش را محمد بن علی گزارش نمایند. به گفته عبدالله سماهیجی بحرانی، مامان او از همسایه مشه رزرو مسجد قبا مشهد بوده میباشد.[۵]
نسب
خانوادۀ طریحی از خویشانهای پر اسم و رسم نجف بودند که سازه بر اسم جدّ اعلایشان، طُریح، به طُریحی آوازه یافتند.[۶] نسب این بستگان به حَبیب بن مُظواهر اسدی، صحابی دارای اسم و رسم امام علی(ع) و امام حسین(ع) میرسد.[۷] ظاهراً این بستگان بعد از تخریب کوفه، و در قرن ششم قمری به نجف اشرف شماره تلفن مسجد قبا مشهد رفتهاند.[۸]
وفات
به گفتۀ بعضی، طریحی در ۱۰۸۵ق در شهر رَمّاحیه درگذشت و بعداز جابجایی جسدش به نجف، مجاورت مسجدش در محلۀ بُراق -که امروزه به «الجامع الطریحی» شناخته میگردد، دفن شد.[۹] ولی بعضا تاریخ وفات طریحی را ۱۰۸۷ق گزارش کردهاند و برآنند که تاریخ ابتدا را حر عاملی، به غلط بهشغل برده و دیگرافراد از وی تقلید کردهاند.[۱۰]
مهاجرتها
طریحی زمانه جوانی را در نجف نزد پدرش و عمویش، محمدحسین طریحی، طی کرد.[۱۱] در ۱۰۶۲ق از عراق به مکه رفت و شماری از اثر ها خویش را در اثنای این مهاجرت نگاشت. بعد از آن به کشور ایران مهاجرت کرد.[۱۲]
فخرالدین، بنابر فرصت تألیف آثارش، در ۱۰۷۹ق به مشهد رفته میباشد.[۱۳] او تألیف ایضاح الحساب را در ۱۰۸۳ق در اصفهان به نقطه پایان رسانده که نماد می دهد مدتی نیز در اصفهان اقامت داشته میباشد. [۱۴] وی بعداز مسافرت به یک سری شهر دیگر، به نجف برگشت.[۱۵]
اساتید و شاگردان
محمد بن جابر نجفی، امیر شرفالدین علی شولستانی و روضه خوان محمود بن حسامالدین بن درویش از استادان طریحی بودهاند.[۱۶]
صفیالدین بن فخرالدین طریحی، محمدباقر مجلسی، سید هاشم بحرانی و سید هاشم بن سلیمان کتکانی، مثلا شاگردان طریحی بودهاند.[۱۷]
آقا تعالی طهرانی طریحی را -با فرض اینکه کتکانی مستقیماً از او داستان کردهباشد، جزو معمرین دانسته میباشد؛ یعنی افرادی که عمری دراز داشتهاند.[۱۸]
شخصیت حدیثی
اسم طریحی در مدرک اذنطومارهای روایتی آمده[۱۹] و خویش وی نیز دارنده اجازۀ ماجرا و سماع بوده[۲۰] و به برخی از شاگردانش اجازۀ داستان داده میباشد.[۲۱]
تالیفات
مجمع البحرین
از مهم ترین کتابهای طریحی، مَتوده البحرین و مَطلع النیرین میباشد. این کتاب، اولیه تاثیر شیعی میباشد که به توضیح واژگان خلل قرآن و حدیث، در کنار هم، پرداخته میباشد.[۲۲] او این کتاب را بعداز تألیف دو کتاب دیگرش، غریب القرآن و غریب الحدیث، نگاشت.[۲۳] ظاهراً طریحی در تألیف این کتاب، بیشترین تأثیر را از اثراتی زیرا الصحاح جوهری (درگذشت ۳۹۳ق)، معجم مقاییس اللغة و مجمل اللغة نوشته ستایش بن عجم (درگذشت۳۹۵ق)، [[النهایة فی غریب الحدیث تاثیر ابن اثیر جزری (درگذشت۶۰۶ق)، و القاموس المحیط تألیف مجدالدین فیروزآبادی (درگذشت۸۱۷ق) گرفته میباشد.[۲۴]
تاثیر دیگر طریحی در ذکر معنای واژگان نقص قرآن مهربان، کتاب غریب القرآن میباشد[۲۵] که با تیتر تعبیر غریب القرآن چاپ گردیده است. به گفتۀ آقابزرگ طهرانی[۲۶] طریحی تألیف این کتاب را قبل از مَعده البحرین، در ۱۰۵۱ به نقطه نهایی رسانده میباشد. ظاهراً طریحی درین تاثیر، کتاب نزهة القلوب و فرحة المکروب ابوبکر محمد بن عزیز سجستانی (درگذشت۳۳۰ق) را، برای استفادۀ سهل وآسانخیس، به ترتیب الفبایی و با اضافه کردن برخی مطالب، تدوین نموده است.[۲۷] آقا والا طهرانی به تمایز کتاب غریب القرآن با دو تاثیر دیگر او، ُنزهة الخاطر و سُرور الناظر و کشف غوامض القرآن، تأکید کرده،[۲۸] البته جعفر آل محبوبه برآن میباشد که بین این اثر ها تفاوتی وجود ندارد و هر سه، اسمهای متفاوتی برای یک کتاب میباشد.[۲۹]
یک کدام از اثرها پر اسم و رسم طریحی در دانش رجال تألیف شدهاست. از این تاثیر با عنا وین گوناگونی حافظه گردیده است، ازجمله جامع المقال فی تمییز المشترکة اینجانب الرجال[۳۰]، جامع المقال فیما یتعلق باحوال الحدیث و الرجال و تمییز المشترکات منهم[۳۱]، و تمییز المتشابه اینجانب أسماء الرجال.[۳۲] طریحی این کتاب را در ۱۲باب، درسال ۱۰۵۳ق تألیف کرده، که ظاهراً متن اساسی کتاب میباشد. او ۱۲فایده در آشنایی مشترکات در نام و نسب و لقب و القاب و برخی نکات دارای اهمیت دیگر، مانند شمار روایات کتابهای چهارگانۀ حدیثی، تاریخ وفات بعضی از مشایخ متقدم را آورده میباشد.[۳۳] شاگردش، محمدامین کاظمی مالک کتاب هدایة المُحدّثین، بر باب دوازدهم این کتاب تفصیل نوشته میباشد.[۳۴] به گفتۀ امین[۳۵]، روضه خوان عبدالحسین طریحی(نوۀ فخرالدین طریحی) جامع المقال را در ۱۲۶۲ با تیتر ُمتقن الرجال فی تلخیص جامع المقال خلاصه نموده است.
تاثیر دیگر طریحی المُنتخب فی گردآوری المَراثی و الخُطَب میباشد، مشمول مرثیهها و خطبههایی در رثای اهل بیت علیهم السلام.[۳۶] دستهای از اشعار خویش طریحی در این موسسه نیز آمده میباشد.[۳۷] به نوشتۀ حر عاملی، طریحی تاثیر دیگری با اسم المَقتل نیز داشته میباشد،[۳۸] البته افندی این دو را یک کتاب دانسته میباشد.[۳۹] این کتاب که با عناوینی همانند مجالس الطریحی و المجالس الفخریة نیز از آن حافظه گردیدهاست، اول توشه در ۱۳۰۷ش در حاشیۀ مَآدم کش الطالبین ابوالفرج اصفهانی در طهران چاپ شد. جزء نخستین و دوم آن نیز، غیروابسته، بارها به چاپ رسیده میباشد.[۴۰]
تاثیر دیگر طریحی، کتابی شرعی با تیتر الفخریة الکبری میباشد که در آن فتواهای خویش را دربارهی عصمت و بخشی از صلاة گرد آورده و تألیف آن را در ۱۰۸۲ق به نقطه نهایی رسانده میباشد[۴۱] طریحی خویش این تاثیر را با تیتر الفخریة الصغری تلخیص نموده است.[۴۲] احتمالاً اثری که حر عاملی با تیتر الفخریة فی الفقه معرفی کرده، اشاره به همین ۲ تاثیر بوده میباشد.[۴۳] صفیالدین طریحی فرزند فخرالدین طریحی، شرحی با تیتر الریاض الزهریة فی گستردن الفخریة[۴۴] و برادرزادۀ فخرالدین طریحی، روحانی حسام الدین، نیز شرحی مزجی با تیتر منهج الشریعة الغراء فی تفصیل فخریة الصغری[۴۵]
اثر ها دیگر
طریحی اثراتی نیز در تفصیل بعضی کتابها نوشته، که از جملۀ آنهاست: الضیاء اللامع فی تفصیل مختصر الشرائع؛[۴۶] النکت الفخریة گستردن رسالة الاثنی عشریة فی الطهارة و الصلاة، تاثیر روحانی حسن بن شهید ثانی؛[۴۷] النکتُ اللطیفة فی گستردن صحیفة السجادیة؛[۴۸] تفصیل المبادئ الأصولیة علامه حلی؛[۴۹] إیضاح الحساب گستردن خلاصة الحساب روحانی بهایی،[۵۰] اللمع فی تفصیل الجمع.[۵۱]
فَخْرُالدّین بن محمدعلی طُریحی (۹۷۹-۱۰۸۵ یا این که ۱۰۸۷ق)، از مفسران قرآن مهربان و عالمان فقهی امامیه در قرن یازدهم و مؤلف کتاب مجمع البحرین. وی اول فقیه شیعی میباشد که واژگان نقص قرآن و حدیث را به طور همزمان در یک کتاب تفصیل مسجد قبا مشهد نموده است.
معاشطومار
طریحی در سال ۹۷۹ق در نجف دیده به جهان گشود و ازاینرو به نجفی آوازه یافت.[۱] وی هرچند بابا خویش را محمدعلی معرفی کرده،[۲] البته در برخی منابع اسم بابا وی محمد نام برده میباشد.[۳] آقابزرگ تهرانی، گزارش اسم «محمد» برای بابا طریحی را -که مُبْدِع آن حر عاملی بوده میباشد و سایرافراد از وی تاسی کردهاند- خطا دانسته و اسم محمدعلی را تأیید آدرس مسجد قبا مشهد نموده است.[۴]
ظاهراً سبب ساز این اختلاف، افزوده شدن واژۀ بن میباشد که موجب شدهاست برخی اسم پدرش را محمد بن علی گزارش نمایند. به گفته عبدالله سماهیجی بحرانی، مامان او از همسایه مشه رزرو مسجد قبا مشهد بوده میباشد.[۵]
نسب
خانوادۀ طریحی از خویشانهای پر اسم و رسم نجف بودند که سازه بر اسم جدّ اعلایشان، طُریح، به طُریحی آوازه یافتند.[۶] نسب این بستگان به حَبیب بن مُظواهر اسدی، صحابی دارای اسم و رسم امام علی(ع) و امام حسین(ع) میرسد.[۷] ظاهراً این بستگان بعد از تخریب کوفه، و در قرن ششم قمری به نجف اشرف شماره تلفن مسجد قبا مشهد رفتهاند.[۸]
وفات
به گفتۀ بعضی، طریحی در ۱۰۸۵ق در شهر رَمّاحیه درگذشت و بعداز جابجایی جسدش به نجف، مجاورت مسجدش در محلۀ بُراق -که امروزه به «الجامع الطریحی» شناخته میگردد، دفن شد.[۹] ولی بعضا تاریخ وفات طریحی را ۱۰۸۷ق گزارش کردهاند و برآنند که تاریخ ابتدا را حر عاملی، به غلط بهشغل برده و دیگرافراد از وی تقلید کردهاند.[۱۰]
مهاجرتها
طریحی زمانه جوانی را در نجف نزد پدرش و عمویش، محمدحسین طریحی، طی کرد.[۱۱] در ۱۰۶۲ق از عراق به مکه رفت و شماری از اثر ها خویش را در اثنای این مهاجرت نگاشت. بعد از آن به کشور ایران مهاجرت کرد.[۱۲]
فخرالدین، بنابر فرصت تألیف آثارش، در ۱۰۷۹ق به مشهد رفته میباشد.[۱۳] او تألیف ایضاح الحساب را در ۱۰۸۳ق در اصفهان به نقطه پایان رسانده که نماد می دهد مدتی نیز در اصفهان اقامت داشته میباشد. [۱۴] وی بعداز مسافرت به یک سری شهر دیگر، به نجف برگشت.[۱۵]
اساتید و شاگردان
محمد بن جابر نجفی، امیر شرفالدین علی شولستانی و روضه خوان محمود بن حسامالدین بن درویش از استادان طریحی بودهاند.[۱۶]
صفیالدین بن فخرالدین طریحی، محمدباقر مجلسی، سید هاشم بحرانی و سید هاشم بن سلیمان کتکانی، مثلا شاگردان طریحی بودهاند.[۱۷]
آقا تعالی طهرانی طریحی را -با فرض اینکه کتکانی مستقیماً از او داستان کردهباشد، جزو معمرین دانسته میباشد؛ یعنی افرادی که عمری دراز داشتهاند.[۱۸]
شخصیت حدیثی
اسم طریحی در مدرک اذنطومارهای روایتی آمده[۱۹] و خویش وی نیز دارنده اجازۀ ماجرا و سماع بوده[۲۰] و به برخی از شاگردانش اجازۀ داستان داده میباشد.[۲۱]
تالیفات
مجمع البحرین
از مهم ترین کتابهای طریحی، مَتوده البحرین و مَطلع النیرین میباشد. این کتاب، اولیه تاثیر شیعی میباشد که به توضیح واژگان خلل قرآن و حدیث، در کنار هم، پرداخته میباشد.[۲۲] او این کتاب را بعداز تألیف دو کتاب دیگرش، غریب القرآن و غریب الحدیث، نگاشت.[۲۳] ظاهراً طریحی در تألیف این کتاب، بیشترین تأثیر را از اثراتی زیرا الصحاح جوهری (درگذشت ۳۹۳ق)، معجم مقاییس اللغة و مجمل اللغة نوشته ستایش بن عجم (درگذشت۳۹۵ق)، [[النهایة فی غریب الحدیث تاثیر ابن اثیر جزری (درگذشت۶۰۶ق)، و القاموس المحیط تألیف مجدالدین فیروزآبادی (درگذشت۸۱۷ق) گرفته میباشد.[۲۴]
تاثیر دیگر طریحی در ذکر معنای واژگان نقص قرآن مهربان، کتاب غریب القرآن میباشد[۲۵] که با تیتر تعبیر غریب القرآن چاپ گردیده است. به گفتۀ آقابزرگ طهرانی[۲۶] طریحی تألیف این کتاب را قبل از مَعده البحرین، در ۱۰۵۱ به نقطه نهایی رسانده میباشد. ظاهراً طریحی درین تاثیر، کتاب نزهة القلوب و فرحة المکروب ابوبکر محمد بن عزیز سجستانی (درگذشت۳۳۰ق) را، برای استفادۀ سهل وآسانخیس، به ترتیب الفبایی و با اضافه کردن برخی مطالب، تدوین نموده است.[۲۷] آقا والا طهرانی به تمایز کتاب غریب القرآن با دو تاثیر دیگر او، ُنزهة الخاطر و سُرور الناظر و کشف غوامض القرآن، تأکید کرده،[۲۸] البته جعفر آل محبوبه برآن میباشد که بین این اثر ها تفاوتی وجود ندارد و هر سه، اسمهای متفاوتی برای یک کتاب میباشد.[۲۹]
یک کدام از اثرها پر اسم و رسم طریحی در دانش رجال تألیف شدهاست. از این تاثیر با عنا وین گوناگونی حافظه گردیده است، ازجمله جامع المقال فی تمییز المشترکة اینجانب الرجال[۳۰]، جامع المقال فیما یتعلق باحوال الحدیث و الرجال و تمییز المشترکات منهم[۳۱]، و تمییز المتشابه اینجانب أسماء الرجال.[۳۲] طریحی این کتاب را در ۱۲باب، درسال ۱۰۵۳ق تألیف کرده، که ظاهراً متن اساسی کتاب میباشد. او ۱۲فایده در آشنایی مشترکات در نام و نسب و لقب و القاب و برخی نکات دارای اهمیت دیگر، مانند شمار روایات کتابهای چهارگانۀ حدیثی، تاریخ وفات بعضی از مشایخ متقدم را آورده میباشد.[۳۳] شاگردش، محمدامین کاظمی مالک کتاب هدایة المُحدّثین، بر باب دوازدهم این کتاب تفصیل نوشته میباشد.[۳۴] به گفتۀ امین[۳۵]، روضه خوان عبدالحسین طریحی(نوۀ فخرالدین طریحی) جامع المقال را در ۱۲۶۲ با تیتر ُمتقن الرجال فی تلخیص جامع المقال خلاصه نموده است.
تاثیر دیگر طریحی المُنتخب فی گردآوری المَراثی و الخُطَب میباشد، مشمول مرثیهها و خطبههایی در رثای اهل بیت علیهم السلام.[۳۶] دستهای از اشعار خویش طریحی در این موسسه نیز آمده میباشد.[۳۷] به نوشتۀ حر عاملی، طریحی تاثیر دیگری با اسم المَقتل نیز داشته میباشد،[۳۸] البته افندی این دو را یک کتاب دانسته میباشد.[۳۹] این کتاب که با عناوینی همانند مجالس الطریحی و المجالس الفخریة نیز از آن حافظه گردیدهاست، اول توشه در ۱۳۰۷ش در حاشیۀ مَآدم کش الطالبین ابوالفرج اصفهانی در طهران چاپ شد. جزء نخستین و دوم آن نیز، غیروابسته، بارها به چاپ رسیده میباشد.[۴۰]
تاثیر دیگر طریحی، کتابی شرعی با تیتر الفخریة الکبری میباشد که در آن فتواهای خویش را دربارهی عصمت و بخشی از صلاة گرد آورده و تألیف آن را در ۱۰۸۲ق به نقطه نهایی رسانده میباشد[۴۱] طریحی خویش این تاثیر را با تیتر الفخریة الصغری تلخیص نموده است.[۴۲] احتمالاً اثری که حر عاملی با تیتر الفخریة فی الفقه معرفی کرده، اشاره به همین ۲ تاثیر بوده میباشد.[۴۳] صفیالدین طریحی فرزند فخرالدین طریحی، شرحی با تیتر الریاض الزهریة فی گستردن الفخریة[۴۴] و برادرزادۀ فخرالدین طریحی، روحانی حسام الدین، نیز شرحی مزجی با تیتر منهج الشریعة الغراء فی تفصیل فخریة الصغری[۴۵]
اثر ها دیگر
طریحی اثراتی نیز در تفصیل بعضی کتابها نوشته، که از جملۀ آنهاست: الضیاء اللامع فی تفصیل مختصر الشرائع؛[۴۶] النکت الفخریة گستردن رسالة الاثنی عشریة فی الطهارة و الصلاة، تاثیر روحانی حسن بن شهید ثانی؛[۴۷] النکتُ اللطیفة فی گستردن صحیفة السجادیة؛[۴۸] تفصیل المبادئ الأصولیة علامه حلی؛[۴۹] إیضاح الحساب گستردن خلاصة الحساب روحانی بهایی،[۵۰] اللمع فی تفصیل الجمع.[۵۱]
آدرس مسجد قبا مشهد؛ مسیر دسترسی، موقعیت مکانی و نکات مهم قبل از مراجعه