اَبوالفَرَجِ اِصفَهانی (۲۸۴-۳۵۶ق) از عالمان و نویسندگان قرن سوم و چهارم هجری میباشد. کتاب مقاتل الطالبیین، مشهورترین تاثیر اوست که دربردارنده سرگذشت فرزندان و نوادگان ابوطالب از فرصت پیامبراکرم (ص) تا نصفه قرن چهارم قمری میباشد. کتاب پر اسم و رسم دیگر او، الأغانی، مطرح ترین دائرة المعارف موسیقی و فرهنگ و تمدن و نیز جامعترین دیوان نظم و نثر و احادیث عرب جاهلی و صدر مسجد قبا مشهد اسلام دانسته شدهاست.
رجالشناسان شیعه و سنی، ابوالفرج اصفهانی را شیعه زیدی دانستهاند؛ ولی برخی با پشت گرمی به مروانی بودن او، در شیعه بودنش شک وتردید کرده و مقصود او از اتخاذ موضعها شیعی را مجاورت شدن به حاکمان شیعه آدرس مسجد قبا مشهد آنالیز کردهاند.
معاشطومار
علی بن حسین بن محمد بن احمد بن هیثم مروانی، ملقب به ابوالفرج اصفهانی، از نوادگان مروان بن محمد دارای اسم و رسم به مروان حمار، واپسین خلیفه اموی میباشد.[۱] او را از بزرگان در علم ها متفاوت به عنوان مثال آرامش، فقه، تاریخ، سیره، لغت، مغازی و انسابشناسی در زمان خویش به شمار آوردهاند.[۲] او در سال ۲۸۴ق[۳] نقل شده به طور همزمان با حکومت معتضد، خلیفه عباسی در اصفهان دیده به جهان گشود؛[۴] درباره ولادت او در اصفهان و انتسابش به شهر نام برده، اختلافاتی رزرو مسجد قبا مشهد وجود دارااست.[۵]
ابوالفرج اصفهانی در کودکی در بغداد به علم آموزی علم ها گوناگون پرداخته[۶] و از جوانی به موسیقی، تاریخ، ضبط روایات و اشعار عشق داشت. بخش اعظمی از تاریخنگاران، مثلا یاقوت حموی، ابن خلکان، ثعالبی و ابن ندیم درباره رده وی در علم ها متفاوت، صحبت گفتهاند.[۷] تنوخی بعداز بیان علومی که او در آن تبحر داشته، تصریح نموده است که مجموع احاطه علما و نازکی شعرا در وی گردآوری شماره تلفن مسجد قبا مشهد میباشد.[۸]
او به وسیله مهلبی، وزیر عزالدوله دیلمی به بغداد فراخوانده شد و مشاور و ندیم خاص او شوید.[۹] چنانکه ابوحیان توحیدی نوشته، ابوالفرج کاتب رکن الدوله نیز بوده میباشد.[۱۰]
او ۱۴ ذیالحجه سال ۳۵۶ق[۱۱] یا این که ۳۵۷ق در بغداد درگذشت و در به عبارتی جا به خاک ودیعت شد.[۱۲]
مذهب
بخش اعظمی از رجالشناسان شیعه، به عنوان مثال روضه خوان طوسی و سید ابوالقاسم خویی، معتقدند که ابوالفرج اصفهانی شیعه بوده میباشد.[۱۳] بعضی از علمای اهل سنت به عنوان مثال ذهبی و ابن جوزی هم به تشیع او اذعان کردهاند.[۱۴] برخی زیرا ذهبی، این دستور را با اعتنا به انتساب وی به مروانیان، خیره کننده دانستهاند[۱۵] و ابن حجر عسقلانی در کتاب لسان المیزان، شیعه بودن او را با پشت گرمی به مروانی بودنش، از نوادر دانسته میباشد.[۱۶] ابن جوزی، شیعه بودن او را موجب ضعف روایاتش قلمداد نموده است.[۱۷] همینطور خطیب بغدادی، با اشاره به شیعه بودن ابوالفرج، اورا دروغگوترین عموم معرفی کرده است.[۱۸]
روضه خوان طوسی و علامه حلی با توکل بر گفتگوها ابوالفرج در تألیفاتش، اورا در زمره شیعه ها زیدی دانستهاند،[۱۹] البته محمدباقر خوانساری (۱۲۲۶-۱۳۱۳ق) در کتاب روضات الجنات، گرچه در شیعه زیدی بودن او شک نمینماید، البته اورا اهل تظاهر به تشیع معرفی کرده و ثنا وی از ائمه را به مقصود مجاورت شدن به پادشاهان بعد از ظهر خویش دانسته میباشد؛ چنانکه مروانی بودن او را نیز ادله دیگری بر غیر امامی بودن وی قلمداد نموده است.[۲۰]
ابوالفرج در اثر ها خویش بهویژه الاغانی و مقاتل الطالبیین با احترام متعددی از امام علی(ع) و فرزندانش حافظه کرده و در همگی مفاد، امام علی(ع) را با تیتر امیرالمومنین خوانده[۲۱] و به مکان الفاظی زیرا «رضی الله عنه» و «کرم الله وجه»، از «علیهالسلام» برای ائمه(ع)، به کار گیری نموده است[۲۲] کهاین خویش می تواند یکی نمادهای تشیع وی باشد و چه بسا بههمین عامل میباشد که بعضی از اهلسنت اورا شیعه دانسته و روایات و کتابهای اورا تضعیف کردهاند.[۲۳]
آدرس مسجد قبا مشهد؛ مسیر دسترسی، موقعیت مکانی و نکات مهم قبل از مراجعه