بهترین مرجع مسجد قبا در مشهد

انقلاب ۱۹۲۰ عراق قیام علیه انگلیس بود. در سال ۱۹۲۰م عراق پایین قیمومیت انگلستان اعلام شد و در فصل‌تابستان به عبارتی سال، عموم عراق علیه انگلیسی‌ها مسجد قبا مشهد قیام کردند.

مقصود عراقی‌ها از قیام، استقرار یک حکومت غیر وابسته بود. روحانیون نقش عمده‌ای در صورت‌گیری این انقلاب داشتند و محمدتقی شیرازی رهبری قیام را برعهده داشت. این قیام به «ثوره العشرین» دارای آدرس مسجد قبا مشهد شهرت هست.

این قیام بعد از یکسری ماه، به وسیله انگلیسی‌ها سرکوب شد.

اشغال عراق بوسیله انگلیس
انگلستان با استارت نزاع جهانی نخستین از خلیج عجم به عراق که جزو امپراتوری عثمانی‌ بود،‌ حمله کرد. عموم و قبائل متفاوت عراقی با وجود نارضایتی از حکومت عثمانی برای دفع تجاوز انگلیسی‌ها به نیروهای شکاف پیوستند.[۱] سید محسن حکیم که ابعاد مرجع والا شیعه شد، علیه انگلیسی‌ها به نزاع رفت.[۲] بعضا علمای شیعه برای مثال محمدتقی شیرازی در سامرا به وجوب نزاع با انگلیسی‌ها فتوا دادند.[۳] بعداز مدتی بیشتر عراق به تصرف انگلستان درآمد و با نقطه پايان یافتن نزاع جهانی نخستین، انگلیس کل عراق را رزرو مسجد قبا مشهد اشغال کرد.[۴]

رفراندوم
دولت انگلستان بعد از اتفاق ها و مسائلی،‌ تصمیم گرفت رفراندومی در عراق برگزار نماید و نظرها ملت عراق را در سه مورد تحت به دست شماره تلفن مسجد قبا مشهد آورد:

آیا عموم برپایی یک دولت عربی که از مرزهای شمالی ایالت موصل تا خلیج عجم امتداد داشته و پایین الحمایه انگلستان باشد را ترجیح میدهند؟
در حالتی‌که که عموم به‌این سیستم حکومت رضایت دهند،‌ آیا قبول دارا هستند که در رأس آن یک شاهزاده یا این که شریف عربی قرار گیرد؟
در شکل قبول این اصل، چه کسی را برای قرار به دست آوردن در رأس این دولت قبول دارا هستند؟[۵]
دانشمندان معتقدند دولت انگلستان عملکرد داشت سود کلیه‌پرسی ادامه حضور انگلستان در عراق باشد.[۶]

محمدتقی شیرازی در سال ۱۹۱۹م و درخصوص تمامی‌پرسی که برگزار شد، فتوا بخشید «هیچکس جز مسلمان‌ها حق ندارد بر مسلمان ها حکومت نماید»[۷] نمایندگان اهل تسنن و تشیع عراق در ۱۹۱۹م در بیانیه‌ای خواهان کشوری از موصل تا خلیج عجم شدند که یک مرزو بوم عرب باشد. در رأس این مملکت یک کدام از فرزندان شریف حسین قرار بگیرد و فرمان روا باشد. در کنار این سلطان یک مجلس قانونگذاری نیز تشکیل گردد که راس آن در بغداد باشد.[۸] پژوهشگران معتقدند با وجود مخالفت عموم، نمایندگان انگلستان فقط آرای دوست داران انگلیس را تصویب کرده و به همین جهت به فیض حقیقی این رفراندوم اهمیتی ندادند.[۹]

قیام

اشاره به رهبری محمدتقی شیرازی در انقلاب ۱۹۲۰م بر سنگ قبرش
عموم قسمت‌هایی از عراق در فصل‌تابستان سال ۱۹۲۰م علیه حکومت انگلستان قیام کردند.[۱۰] این قیام به «ثوره العشرین» مشهور شد[۱۱] و سه ماه ادامه داشت.[۱۲]

دست اندرکاران
دانشمندان برای قیام ۱۹۲۰م کارداران متفاوت اقتصادی، اجتماعی و سیاسی را بیان کرده‌اند.[۱۳] ولی مهمترین انگیزه این قیام را دست اندرکاران سیاسی و فقهی دانسته‌اند؛ دولت انگلستان از مجال اشغال عراق تا سال ۱۹۲۰م به عراقی‌ها وعده استقلال و اعطای حاکمیت می‌اعطا کرد. این وعده‌ها با بیانیه‌ها، سخنرانی‌ها و حتی برگزاری رفراندوم به عموم رسانده شد. تا اینکه در سال ۱۹۲۰م و در کنفرانس «سان ریمو» متفقین سرپرستی و قیمومیت انگلستان بر عراق را پذیرفتند و عموم عراق از استقلال خویش تماما ناامید شدند.[۱۴]

محمود غَزْنَاو (حکومت: ۳۸۷-۴۲۱ق) مقتدرترین فرمان روا سلسله غزنوی، دارای اسم و رسم به جاری ساختن پیکار‌های مذهبی در هند و سرکوب شیعه ها و بقیه مجموعه‌های مذهبی و فکری به‌عایدی خلافت عباسی. راه و روش سرکوب‌گرانه محمود یک کدام از عامل ها زوال فرهنگ و تمدن اسلامی و دوری از پرورش تشیع مسجد قبا مشهد قلمداد گردیده است.

سیاست مذهبی محمود، در تقویت خلافت عباسی و سرکوب معارضان عقیدتی و سیاسی آن، به‌تیتر راهکاری برای استخراج اقتدار و گنج بیشتر از سوی وی تلقی گردیده است. این سیاست از سوی خلیفه وقت آیتم هواخواهی بی نقص قرار گرفت. نتایج این سیاست سرکوب تیم‌های مذهبی زیرا اسماعیلیه و امامیه و تیم‌های فکری زیرا فلاسفه و معتزله قلمداد آدرس مسجد قبا مشهد گردیده است.

حدود حکمرانی غزنویان در زمان حکومت محمود دربرگیرنده خراسان، خوارزم، سیستان، ری و بخش‌هایی از هندوستان می‌گردیده‌است. غَزْنِین، پایتخت غزنویان در زمانه محمود در نقط ی اوج آبادانی تصویر گردیده و محل اشاعه شعر و آرامش فارسی به‌شمار رفته میباشد. محمود را به صفاتی زیرا شجاعت، آمادگی نظامی و احاطه بر نظامات حکومت ستوده‌اند؛ اما در مقابل، خشونت‌خویی، تعصب مذهبی، حسادت، تملق‌طلبی و ناجوانمردی در سیاست را از رذائل اخلاقی وی رزرو مسجد قبا مشهد برشمرده‌اند.

در بعضا منابع، محمود، سلطانی فرهنگ وتمدن‌پرور خوانده شد‌ه‌است. بعضا با پشت گرمی به طریق واکنش وی با برخی عالمان مذهب‌ها دیگر و سوزاندن کتاب‌های فلسفی و شیعی در حمله به ری درین آوازه خدشه کرده‌اند. از لحاظ آن‌ها، محمود صرفا شاعران و محققان همسو با سیاست‌های مذهبی خویش را تکریم می‌نموده است. بی‌توجهی وی به فردوسی، حماسه‌سرای اهل ایران و امتناع ابن‌سینا، دانشمند عالم اسلام از رفتن به دربار وی به‌تیتر شواهدی بر این ارزیابی تیتر شماره تلفن مسجد قبا مشهد گردیده است.

رده و خصوصیت‌ها
شاه محمود غزنوی، پر اسم و رسم به سیف‌ُالدوله، یَمین‌‌ُالدوله و پادشاه غازی (فرمانروا اهل نبرد)[۱] مقتدرترین فرمانروا سلسله غزنویان[۲] و یک کدام از مشهورترین سلاطین تاریخ کشور ایران دانسته شد‌ه‌است.[۳] عامل عمده آوازه محمود، غَزَوات (مبارزه‌های مذهبی) وی در هندوستان و سیاست مذهبی متعصبانه‌اش علیه شیعه‌ها و بقیه مجموعه‌های مذهبی و فکری ضد خلافت عباسی دانسته گردیده است.[۴] برخی پژوهشگران این سیاست را یکی دست اندرکاران زوال فرهنگ اسلامی[۵] و برخی دیگر یک کدام از دست اندرکاران خودداری از پرورش تشیع در آن عصر قلمداد کرده‌اند.[۶]

حدود حکمرانی غزنویان در زمان حکومت محمود، خلال محدوده غَزْنِین پایتخت آن‌ها (در جنوب شرقی افغانستان)، مشتمل بر خراسان، خوارزم، سیستان، ری و نصیب‌هایی از هندوستان می‌گردیده‌است.[۷] غزنین در زمان محمود، در نقط ی اوج آبادانی تصویر گردیده و محل اشاعه شعر و متانت فارسی به‌شمار رفته میباشد.[۸]

به‌حیث پیامبر جعفریان، متفحص تاریخ، فتوحات محمود در هندوستان سهم قابل‌توجهی در پیشرفت اسلام در آنجا داشته میباشد؛[۹] به‌رغم این لحاظ، عبدالحسین زرین‌کوب (درگذشت: ۱۳۷۸ش)، تاریخ‌نگار، این نظر را دارد که‌این فتوحات، که با کشتار فراوان و تخریب معابد آن‌ها یار بوده، موجب رغبت غیرمسلمانان به اسلام نشده و کینه توزی آن‌ها‌را پیرو داشته میباشد.[۱۰]

علماء و روحانیون پر اسم و رسم

محمدحسن خسروی
محمدحسن خسروی: ولادت(۱۳۰۸ش/سنگ‌تخت)، فوت(۱۳۹۴/مشهد)
خسروی دروس مقدماتی حوزه را در سنگ‌تخت فرا گرفت. در ۱۳۲۵ش به مشهد، مهاجرت کرد. ادیب نیشابوری یکی‌از اساتید او بود. وی در ۱۳۳۱ش، به نجف مسافرت کرد. کامل شدن دروس رسائل، مکاسب و کفایةالاصول را از روضه خوان صدرا بادکوبه‌ای و روحانی مجتبی لنکرانی فرا گرفت.[۳۶] روضه خوان خسروی بعد از آن به درس بیرون فقه سیدمحسن حکیم و درس بیرون اصول سیدابوالقاسم خویی حاضر شد. وی به طور همزمان کتاب‌های سطح ها بهتر حوزه یعنی رسائل و مکاسب را در مسجد هندی مسجد قبا مشهد درس دادن میکرد.

[۳۷] در فصل‌تابستان ۱۳۳۸ش، خسروی درس دادن را در محل تولد خویش استارت کرد. طلاب از ولسوالی‌ها و ولایات اهالی در کلاس درس او حاضر می‌شدند.[۳۸] وی در ۱۳۵۱ش به نجف برگشت و دروس بیرون را نزد خویی، امام خمینی و سیدمحمد باقر صدر کامل شدن کرد. خسروی با دشوار‌گیری و فشار دولت عراق در ۱۳۵۴ش به افغانستان رجوع.[۳۹] در پائیز ۱۳۵۶ش، خسروی مقیم مشهد شوید و تا نقطه نهایی قدمت آدرس مسجد قبا مشهد در‌این شهر ماند.[۴۰]

بعضی شغل‌های سیاسی و اجتماعی او مشمول تامین و تاکید برای تشکیل حزب وحدت اسلامی، حفاظت از مقاومت غرب کابل و نیز تأیید مرجعیت آیت‌الله متفحص کابلی میباشد.[۴۱] از صدها طلبه او می‌اقتدار به محمدحسین صادقی نیلی، سرور علم و روضه خوان یوسف واعظی رزرو مسجد قبا مشهد اشاره نمود.

محمد یوسف واعظی: ولادت (۱۳۲۴ش/شهرستان)، فوت (۱۳۹۳ش/کابل)
واعظی در سنگ‌تخت، مشهد و نجف دروس حوزوی را فرا گرفت. وی حدود چهار سال در حوزه نجف بود.[۴۲] واعظی آن گاه به قم آمد و علم آموزی درس بیرون را استارت کرد. البته در سال ۱۳۵۴ش، بوسیله ساواک بازداشت گردیده، و از کشور‌ایران اخراج شماره تلفن مسجد قبا مشهد شوید.[۴۳]

واعظی از فعالان سیاسی شیعه در افغانستان بود. واعظی از اعضای مهم سازمان نصر و نیز حزب وحدت اسلامی افغانستان به‌شمار می رفت.[۴۴] وی در لوی‌جرگه اضطراری(۱۳۸۱ش) و لوی‌جرگه قانون اساسی کشور(۱۳۸۳ش) کمپانی داشت. واعظی هم‌اینگونه عضویت شورای علماء افغانستان، شورای علمای شیعه، شورای اخوت اسلامی و نیز سمت وزیر مشاور حامد کرزی، رییس جمهور قدیمی افغانستان را داشت.[۴۵]

محمدحسین راستگو نیلی: ولادت (۱۳۱۸ش/نیلی)، فوت (۱۳۶۹ش/نیلی)
صادقی تحصیلات حوزوی را تا لمعتین در سنگ‌تخت فراگیری مشاهده کرد و آن گاه در نیلی به کار پرداخت.[۴۶] وی در ۱۳۴۹ش به نجف رفته و سه سال بعد از آن رجوع و در نیلی مکتب علمیه احداث کرد.[۴۷]

صادقی در فروددین ماه(حمل) ۱۳۵۸ش فرماندهی مجاهدین را برای آزادسازی بخش ها دایکندی از اشخاص دولت کمونیستی پذیرفت.[۴۸] وی از مؤسسین تیم پاسداران جهاد اسلامی میباشد که در حزب وحدت اسلامی ترکیب شد و آن گاه به فرماندهی مجموع نیروهای این حزب تعیین شوید.[۴۹] صادقی در فصل پاییز ۱۳۶۹ش در نیلی به یاور فرزند خردسالش ترور شد.[۵۰]

سرور علم: میلاد (۱۳۴۰ش/اشترلی)
سرور علم شیخ، سیاست‌مدار، حقوق و دستمزد‌دان و نائب رئیس دوم کنونی سر کردگی جمهوری افغانستان میباشد. وی تحصیلات حوزوی را در سنگ‌تخت، نجف، دمشق و قم درنوردید. سرور علم ۱۵ تاثیر دربرگیرنده تألیف و ترجمه به چاپ رسیده‌میباشد که ترجمه بعضی از تالیفات آیت‌الله فیاض را نیز در برمی‌گیرد.[۵۱] وی از ۱۳۶۱ش تا ۱۳۸۰ش رئیس و مسؤولیت مجلات متفاوت را نیز به ذمه داشته‌میباشد.[۵۲]

علم سوابق کار در سازمان نصر، حزب وحدت اسلامی و سمت‌های والی دایکندی (۱۳۸۳ش)، وزیر عدلیه (۱۳۸۳ش–۱۳۸۸ش)، وزیر تحصیلات بهتر (۱۳۸۸ش–۱۳۹۰ش) را نیز در کارنامه دارااست.[۵۳]

شخصیت‌های تاریخی
دولت بیگ، از اشخاص پر اسم و رسم دای‌کندی میباشد که در حین سلطان عباس صفوی، بر نیمی از هزارستان حکومت می کرد.[۵۴]
التفات‌خان هزاره که در حین لشکرکشی احمدخان ابدالی(۱۱۴۲ش) به بخش ها هزاره، قاضی دای‌کندی و نواحی گوشه و کنار بود. وی سرسختانه به تامین از عموم برخاست.[۵۵]
سردار حسن، حکم دهنده دای‌کندی (درگذشته ۱۲۳۹ش) که با دربار کابل، ارتباط مجاورت داشت.[۵۶]
ولایت دای‌کندی

ولایت دایکندی
دایکندی در راءس افغانستان جای‌دارد. در شرق با غزنی، در شمال با بامیان، در غرب و شمال غرب با غور، در جنوب غرب با هلمند و در جنوب با ارزگان اهالی میباشد.[۵۷]

دایکندی دارنده ۹ ولسوالی میباشد: اَشتَرلَی، خِدیر، سنگ‌تخت و بندر، شهرستان، کِجران، کیتی، گیزاب، میرامور و نیلی. راءس این ولایت، نیلی میباشد.[۵۸] [یادداشت ۴]

خصوصیات طبیعی و انسانی

آزمون کنکور سراسری در نیلی،راس دایکندی
جمعیت دایکندی در ۱۳۹۶ش، حدود ۷۲۳هزار نفر برآورد گردیده است.[۶۰] دای‌کندی در پارلمان افغانستان، ۴ نماینده داراست که دستکم یک‌نفر بایستی زن باشد.[۶۱] ۸۰درصد این ولایت کوهستانی میباشد. نصفه شمالی دایکندی، دارنده دره‌های بسیار و فصل‌زمستان‌های بسیار سرد و فصل تابستان‌های گرم و کم آب میباشد. نصفه جنوبی، گرم‌خیس بوده، و زمین‌های هموار و کشاورزی بیشتر داراست.[۶۲]

اکثری از عموم دایکندی، خویش را قربانی تبعیض حکومت افغانستان میدانند.[۶۳] دایکندی در اکثری از شاخصها بخصوص بهداشت، علم آموزی و امنیت از بخشها محروم افغانستان به‌شمار می آید.[۶۴] با این وجود، در سال‌های اخیر، علم‌آموزان این ناحیه توانسته‌اند در کنکور سراسری حاصل توفیق‌آمیز بدست آورند.[۶۵]

مُستَدرَكُ الوَسائل و مُستَنبَطُ المَسائل پر اسم و رسم به مستدرک کتابی حاوی روایات شرعی، تألیف میرزا حسین نوری (درگذشت: ۱۳۲۰ق) معروف به محدث نوری. این کتاب برای کامل شدن و استدراک کتاب وسائل الشیعه نگاشته گردیده‌است و مهمترین تاثیر میرزای نوری به شمار مسجد قبا مشهد می آید.

معرفی و اعتبار کتاب
محدث نوری در مستدرک الوسائل، به گردآوری‌آوری بیشتراز ۲۳ هزار قصه که در وسائل الشیعه نیامده پرداخته میباشد.تاب مستدرک الوسائل از تیم‌های روایی دارای اعتبار شیعه به شمار می آید که در قرن چهاردهم هجری نگاشته آدرس مسجد قبا مشهد شد‌ه‌است.
برای اجتهاد و استنباط احکام فقاهتی بعداز مراجعه به کتاب وسائل الشیعه برای جستجوی بی نقص‌خیس بین احادیث، به‌این کتاب نیز مراجعه می‌گردد تا اطمینان به جستجوی بی نقص و عدم معارض نتایج خواهد شد.
محدث نوری با جستجوی عمیق خویش، به بخش اعظمی از منابع و کتاب‌های دارای اعتبار روایی دست یافته که در وسائل الشیعه روضه خوان حر عاملی نیامده‌اند؛ این منابع دربرگیرنده ۷۵ کتاب روایی شیعه میباشد که محدث نوری در خاتمه، اعتبار هرکدام از آن‌ها‌را به ثابت رزرو مسجد قبا مشهد رسانده.
مؤلف، احادیث فراوانی از کتاب‌های دارای اعتبار روایی شیعه را که در معرض بیماری آلزایمر بوده، گردآوری‌آوری کرده و بعد از بازرسی در درستی و اعتبار آن ها، به گروه‌های روایی شیعه اضافه نموده و غنای آنان را بیشتراز پیش شماره تلفن مسجد قبا مشهد نموده است.
علتٔ کتابت
محدث نوری، کتاب وسائل الشیعه را از این رو گزینش کرده که اعتقاد دارد حر عاملی، احادیث و روایات فراوانی را عده‌آوری کرده و هیچ کتابی به پای آن نمی رسد و هیچ مجتهد فقیهی برای استنباط احکام فقاهتی، بی‌نیاز از آن وجود ندارد.

نویسنده، مبنای مستدرک‌نویسی را در سه قسمت قابل تقسیم میداند:

روایاتی که در کتاب‌های روایی دارای اعتبار و سابق بوده اما به دست روضه خوان حُر عاملی نرسیده میباشد.
روایاتی که در کتاب‌هایی بوده که حر عاملی زیرا مولفان آن ها را نمی‌شناخته از آنان اعراض نموده است. و محدث نوری با پژوهش ها خویش به اسم و اسم مؤلفان و اعتبار آنها پی برده میباشد.
بعضی احادیث در کتاب‌های معتبری که در چنگ وی بوده وجود داشته، البته او از آنان اعراض کرده یا این که به دلیل غفلت و با به دلیل استحضار پیدا نکردن برآنها.
محدث نوری در تبیین علت خویش از کتابت مستدرک الوسائل، خلال تصریح به‌این که گردآوری احادیث مستدرک را براساس استخاره جاری ساختن داده میباشد؛ توده‌آوری و الحاق احادیث به کتاب وسائل را از شایسته ترین عبادات دانسته و گردآوری‌آوری روایات را دارنده فایده ها تعالی و مهمی قلمداد کرده که پایه آئین با آن بی نقص گردیده و شریعت رسول(ص) براق‌خیس و احادیث با آن سامان خواهند یافت.[۱]

طریق کتابت
سر مشق:قسمت فارغ از منبع محدث نوری کتاب مستدرک را به طریقٔ کتاب وسائل نگاشته میباشد.

او ترتیب باب‌های کتاب را مانند ترتیب باب‌های وسائل نامگذاری کرده تا مراجعه‌کننده به راحتی بتواند احادیث متبوع را پیدا نماید و در‌صورتی‌که لحاظ او با صاحب و مالک وسائل در نامگذاری برخی باب‌ها فرق می‌کرده گشوده هم رعایت هماهنگی گردیده تا دو کتاب نوشته یک نفر به لحاظ آید.[۲]
در‌حالتی که درباره‌ی خاصی احادیث جدیدی نیافته آن باب را حذف کرده است.
در‌این کتاب از مالک وسائل به «روحانی» تعبیر و تفسیر گردیده و از کتاب وسائل تحت عنوان اصل مذکور می‌گردد.
در نقطه نهایی بیشتر ابواب نکات مهمی درباره مباحث ابواب آمده، مانند احکامی که می بایست در آن باب‌ها مطرح میشد یا این که نباید مطرح میشد و دیگر مباحث مرتبط با آن.
گاهی روایتی را روضه خوان حر عاملی در امر خاصی نیاورده اما در مکان دیگری آورده میباشد. محدث نوری آن ماجرا را در آن باب خاص نیز که به لحاظ او مایحتاج بوده آورده میباشد.[۳]
محدث نوری اعتراف کرده که در کتاب مستدرک اشتباهاتی وجود دارااست که برنده به اصلاح پاره‌ای از آن ها گردیده است ونباید به‌این سبب ساز (با دقت به کثرت اشتغالات و تنهایی‌اش) او‌را شماتت کرد. [۴]

نگاهی به محتوا
اول قصه در مستدرک وسائل از امام باقر(ع) میباشد که ده چیز را منجر ورود به فردوس دانسته میباشد که عبارتند از: شهیدشدن به توحید و رسالت رسول و اقرار به آن چه از نزد پروردگار آورده میباشد، اقامه نماز، دادن زکات، روزه ماه رمضان، حج منزل خداوند، پذیرفتن ولایت اولیاءالله، بیزاری از معاندان پروردگار و خودداری از کلیه مُسکرات. [۵] اولیه ماجرا اورده شده در وسائل الشیعه از امام باقر(ع) میباشد که او اساس های اسلام را پنج چیز برشمرده میباشد: نماز، زکات، حج، روزه و ولایت. [۶] ماجرا آخری کتاب از ابوهریره به گزارش رسول(ص) درباره دو زنی میباشد که با هم ستیز کردند و یکی‌از دیگری را باسنگ کشت؛ فرستاده آفریدگار(ص) درباره جنینی که زن کشته شده داشت حکم کرد که دیه این جنین را آدم کش بپردازد. [۷]

بِیعَت نِساء، بیعت زنان با نبی آفریدگار(ص). مورد ها این بیعت، به تصریح آیه ۱۲ سوره ممتحنه، جلوگیری از بی دینی، سرقت، زنا، کشتن فرزندان، نافرمانی رسول و نسبت دادن فرزندان سایرافراد به شوهران خویش بوده میباشد. درباره شیوه ایفا این بیعت مشهورترین عهدوپیمان آن میباشد که آغاز رسول دست خویش را در تشت آبی رنگ قرار می‌بخشید و مورد ها بیعت را ذکر میکرد و بعد زنان با قرار دادن دست خویش در تشت آن را می‌پذیرفتند. این بیعت بعداز فتح مکه چهره اعطا کرد، گرچه بعضی گفته‌اند بیعت نساء اسم دیگرِ بیعت عقبه نخستین میباشد و از این رو مرتبط با واپسین روزهای اقامت نبی در مکه مسجد قبا مشهد میباشد.

پیشینه بیعت
بیعت به معنای قسم و تایید سر گروهی و حکومت کسی یا این که اعلام وفاداری و دستور‌برداری،[۱] از مهمترین سنت‌های قبل از اسلام دربین عموم عرب بود که گزینه تایید اسلام نیز قرار گرفت. زنان در زمانه نا‌آگاهی نقشی در بیعت‌ها و کارها اساسی آدرس مسجد قبا مشهد نداشتند.

به نقل از منابع تاریخی، زنان در بیعت عقبه دوم (۱۳ بعثت) حضور داشتند.[۲][یادداشت ۱] گزارش‌هایی نیز از بیعت زنان مکه در آن زمان حکایت دارا‌هستند.[۳] بعداز مسافرت پیامبر معبود به مدینه، زنان به طور گروهی[۴] و گاه انفرادی[۵] برای بیعت با وی می‌رفتند و گاه نیز در جایی گرد می‌آمدند و نبی یکی اصحاب را برای بیعت به چنگ آوردن از آن ها می‌ارسال کرد.[۶] گاهی نیز زنان در رخدادهای ویژه همدم مردان بیعت می‌کردند. در بیعت رضوان، شماری از زنان مسلمان مثلا ام سلمه همسر پیامبر خداوند، ام عماره، ام منیع، و ام عامر اشهلیه حضور رزرو مسجد قبا مشهد داشتند.[۷]

موارد بیعت نساء
طبق نقل دارای اسم و رسم، در روز فتح مکه زمانی‌که فرستاده اکرم(ص) روی کوه صفا از مردان بیعت گرفت، زنان نیز نزد حضرت امدند تا بیعت نمایند، آیه ۱۲ سوره ممتحنه نازل شد و کیفیت بیعت را تشریح کرد: یا این که أَیهَا النَّبِی إِذا جاءَكَ الْمُؤْمِناتُ یبایعْنَكَ عَلیٰ أَنْ لایشْرِکْنَ بِاللهِ شَیئاً وَ لایسْرِقْنَ وَ لایزْنینَ وَ شایستهْتُلْنَ أَوْلادَهُنَّ وَ لایأْتینَ بِبُهْتانٍ یفْتَرینَهُ بَینَ أَیدیهِنَّ وَ أَرْجُلِهِنَّ وَ لایعْصینَكَ فی مَعْرُوفٍ فَبایعْهُنَّ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللهَ إِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحیمٌ (ترجمه:ای فرستاده! زمانی که زنان مؤمن نزد تو آیند و با تو بیعت نمایند که چیزی را سهم دار پروردگار قرار ندهند، دزدی و زنا نکنند، فرزندان خویش را نکشند، بهتان و افترایی پیش دست و پای خویش نیاورند و در هیچ عمل سزاوار‌ای مخالفت امر تو نکنند، با آنان بیعت کن و برای آن‌ها از درگاه خدا آمرزش بطلب که خدا آمرزنده و کریم و مهربان شماره تلفن مسجد قبا مشهد میباشد)[ممتحنه–۱۲].[۸]

موردها بیعت نساء بر محور آیه فوق عبارت میباشد از: دوری از کفر، سرقت، زنا، کشتن فرزندان، اینکه فرزندان سایرافراد را به شوهران خویش نسبت ندهند، و در هیچ عمل سزاوار‌ای نافرمانی نبی را نکنند.

نقطه نهایی آیه (وَ لایعْصینَكَ فی مَعْرُوفٍ) دارنده مفهومی کلی میباشد که درباره آن نگرش‌هایی ارائه شد‌ه‌است. برخی معنا آن را عام میدانند که بر اطاعت از دستور‌های رسول تأکید داراست.[۹] برخی آن را به نهی از خلوت کردن زنان با مردان نامحرم تعبیر کرده‌اند.[۱۰] شماری در تعبیر آن به نهی از آداب و ترسیم‌های زنان بعدازظهر جاهلی در عزاداری‌ها اشاره کرده‌اند. زنان در زمانه نادانی با فغان ویژه خویش (نوح) به مجالس عزا پر نمک می‌دادند و به نماد عزا فیس خویش را خراشیده، موهای خود را می‌بریدند و یقه چاک می‌کردند. این امور سبب جدید شدن کدورت‌ها و تحریک عصبیت مردان می شد. برخی بر این باورند که نصیب نهایی آیه، این شغل زنان را ناپسند دانسته و از آن نهی نموده است.[۱۱]

حاضران در بیعت
درین بیعت، زنان مکه که ایمان آورده بودند برای بیعت خدمتش آمدند و همینطور بعضی همسران رسول، فاطمه(س)، فاطمه بنت اسد مامان امام علی(ع) و ام هانی دختر ابوطالب نیز حضور داشتند.[۱۲] به گفته ابن ابی الحدید، فاطمه بنت اسد اول زنی بود که با نبی(ص) بیعت کرد.[۱۳]

در‌این بیعت، هند همسر ابوسفیان فی مابین بیعت‌کنندگان بود. وی که به جهت دشمنی‌هایش با پیامبر پروردگار و مُثله کردن پیکر حمزه از انتقام وی بیم داشت، به طور ناشناس در توده زنان حضور یافت؛ ولی هنگام ارائه مورد ها بیعت از جانب رسول لهجه به اعتراض گشود و آن را تبعیض بر ضد زنان دانست. وی با عکس العمل درباره بندهای متعدد، خویش را معرفی کرد؛ ولی رسول او را اعطا کرد و از مجازاتش جلوگیری نمود.[۱۴]

طرز بیعت با زنان
بیشتر تاریخ‌نگاران بر آن‌اند که نبی خداوند(ص) هنگام بیعت زنان، ظرفی آب می‌خواست و دست خویش را در آن فرومی پیروزی و آنگاه با تلاوت مواد بیعت زنان به آن ها می‌فرمود دست خویش را در آب فروبرند و به این سیرتکامل، آنان با نبی بیعت می‌کردند.[۱۵]

درباره طریق بیعت زنان با پیامبر معبود(ص) شیوه‌های دیگری نیز گفته شده میباشد.[یادداشت ۲]

فرصت بیعت نساء
مهمترین و دارای اسم و رسم‌ترین بیعت زنان در عصر فرستاده معبود(ص)، بیعت نساء بود که بعد از فتح مکه (۸ق.) و درین شهر جاری ساختن گرفت. ولی برخی بیعت عقبه نخستین را بیعت نساء دانسته‌اند؛ البته این حیث به دلایل پایین چندان پذیرفتنی وجود ندارد؛‌ چون

آیه‌ دوازدهم سوره ممتحنه که مواد بیعت نساء را ذکر می‌نماید، بعد از فتح مکه و در روی داد بیعت زنان با پیامبر خداوند نازل گردیده است.[۱۶]
بعضا منابع تصریح کرده‌اند که بیعت نساء بعداز فتح مکه بوده میباشد.[۱۷]
ابن‌هشام در وضع سلمی دختر قیس می گوید:وی یاور فرستاده پروردگار به سوی دو قبله نماز خوانده و با وی بیعت نساء را اعمال داده میباشد.[۱۸] ولی از‌آنجا که در عقبه اولیه هیچ زنی حضور نداشته و صرفا ۱۲ مرد حضور داشتند،[۱۹] کلام ابن‌هشام نمی‌تواند به بیعت عقبه اشاره داشته باشد.
بیعت زنان بعداز فتح مکه غیروابسته از بیعت مردان شکل به عهده گرفت و حاضران در آن، صرفا زنان بودند.[۲۰] نبی خداوند پیرو منزه‌سازی کعبه از بت‌ها، ابتدا مردان و آن گاه زنان را به بیعت فراخواند. زنان هم در حالی که رسول قله کوه صفا بود برای بیعت نزد وی رفتند.[۲۱]
دلایل نامگذاری بیعت عقبه به بیعت نساء
اشخاصی که بیعت عقبه نخستین را بیعت النساء نامیده‌اند، در انگیزه این اسم‌گذاری چندین احتمال مطرح کرده‌اند:

از این رو آن را بیعت النساء نامیدند که عفراء دختر عبید بن ثعلبه، جزو بیعت کنندگان بود و وی او‌لین زنی بود که با نبی(ص) بیعت کرد.[۲۲] این وجه تسمیه بی‌شالوده میباشد؛ چون در آن توده زنی حاضر نبوده میباشد.
زیرا مضمون بیعت آنها این بود که فرستاده(ص) را مانند یکی اشخاص خانوادۀ خویش بدانند آن را بیعت النساء نامیدند.
زیرا قرار بود در میان مسلمان‌ها و کفّار جنگی شکل نگیرد و نزاع از شغل های مردان میباشد، آن را بیعت النّساء نامیدند.[۲۳]

عباس کَعبی‌نَسَب دارای شهرت به عباس کعبی (زاده ۱۳۴۱ش) عالم شیعه، عضو هیئت‌رئیسه مجلس خبرگان رهبری در عصر‌های پنجم و ششم و عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم میباشد. او جزو اعضای حقوقدان شورای پاسبان در عصر پنجم بود و عضو هیئت‌علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی مسجد قبا مشهد میباشد.

کعبی در فقه و اصول از اساتیدی همانند میرزا جواد تبریزی و وحید خراسانی‌ بهره مند شد و تعبیر و فلسفه را از جوادی‌ آملی‌ و مصباح‌ یزدی‌ یادگرفت. وی بعد خویش به درس دادن فقه، حقوق و دستمزد و معارف اسلامی در حوزه و دانشکده پرداخت. از کعبی اثراتی به گویش‌های عربی و فارسی منتشر گردیده که بیشتر در قضیه فقه مقاومت و فقه حکومتی آدرس مسجد قبا مشهد میباشد.

معاش‌طومار علمی
عباس کعبی‌نسب پر اسم و رسم به عباس کعبی[۱] در سال ۱۳۴۱ش در اهواز دیده به جهان گشود.[۲] وی در سال ۱۳۵۵ش علم آموزی دروس حوزوی را در حوزه‌ علمیه‌ اهواز شروع کرد و در سال‌ ۱۳۶۴ش وارد حوزه علمیه قم شد. کعبی پس‌ از اتمام‌ عصر‌ سطح، در درس بیرون میرزا جواد تبریزی، وحید خراسانی‌، مکارم‌ شیرازی‌، صافی‌ گلپایگانی، جعفر سبحانی، سید کاظم حائری و سید محمود هاشمی شاهرودی کمپانی‌ رزرو مسجد قبا مشهد کرد.[۳]

کعبی همینطور در تعبیر، معارف اسلامی، فلسفه و اخلاق و رفتار از محضر مشکینی‌، جوادی‌ آملی‌، مصباح‌ یزدی‌، مظاهری‌ و علی احمدی میانجی به کار گیری شماره تلفن مسجد قبا مشهد پیروزی.[۴]

کعبی دارنده مدرک لیسانس‌ارشد حقوق و دستمزد همگانی از دانشکده طهران و عضو هیئت‌علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی میباشد.[۵] درس دادن در فن‌های فقه، اصول، علم ها حدیث، دستمزد و تاریخ و طرح مباحث فقه ارتباط ها دربین‌الملل و ولایت فقید در حوزه علمیه و درس دادن در دانشکده، برای مثال کار‌های علمی اوست.[۶] تمرکز علمی او در کنار مباحث حقوقی، بیشتر در عرصه فقه مقاومت (فقه جهاد) و فقه حکومتی میباشد.[۷]

از شغل‌های علمی و اجتماعی کعبی، حضور در «کنفرانس‌ آئین‌ و پیشرفت‌» دانش کده‌ بیروت‌،[۸] سخنرانی در همایش مشترک کشور‌ایران و پاکستان با قضیه «شریعت اسلامی و ضابطه‌گذاری»[۹] و اجرا‌ گفتگو‌ و مناظره‌ با تیموتی‌ ویلیام‌ واترز مدرس دانش کده‌ هاروارد در کنفرانس‌ دستمزد‌ انسان[۱۰] را می‌اقتدار اسم موفقیت.

عمل‌ها و مسئولیت‌های سیاسی
عباس کعبی، پس‌ از انقلاب اسلامی، در جهاد سازندگی‌ درگیر به‌فعالیت شد. وی با آغاز‌ پیکار‌ کشور‌ایران و عراق وارد سپاه پاسداران انقلاب اسلامی شد و شغل‌های‌ فرهنگی‌ و نظامی‌ خویش را در نصیب‌ عربی‌ سپاه شروع کرد. وی در سال ۱۳۶۰ش به‌ لبنان رفت‌ و همدم‌ با سید عباس موسوی و سید حسن نصرالله به‌ سازماندهی‌ تشکیلات‌ حزب‌الله لبنان پرداخت‌. کعبی بازه‌ ۴۶ ماه‌ در جناح مبارزه جمهوری اسلامی ایران و عراق حضور داشته میباشد.[۱۱]

عباس کعبی در هیئت رئیسه مجلس خبرگان رهبری
کعبی از اولِ انقلاب اسلامی کشور‌ایران، مسئولیت‌های اجرایی و سیاسی زیادی داشته که بعضا از آنان عبارتند از:

عضو حقوقدان شورای پاسبان عصر پنجم (۱۳۸۳ش تا ۱۳۸۹ش).[۱۲]
عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.[۱۳]
عضو مجلس خبرگان رهبری از عصر سوم (شروع ۱۳۷۷ش) تا ششم (استارت ۱۴۰۳ش) و عضو هیئت‌رئیسه آن در عصر‌های پنجم و ششم.[۱۴].[۱۵]
نایب‌‌مدیریت‌ مجمع‌ نمایندگان‌ طلاب‌ و فضلای‌ حوزه‌ علمیه‌ قم‌.[۱۶]
رئیس مکتب‌ تخصصی‌ فقه‌ و دستمزد‌ راءس جهانی‌ علم ها‌ اسلامی.[۱۷]
عضو کمیته علمی قضا و دستمزد اسلامی راءس مدیر حوزه علمیه قم.[۱۸]
تألیفات
بیشتر اثر ها عباس کعبی در زمینه حقوق و دستمزد و فقه حکومتی میباشد، که برخی از آن ها عبارت میباشد از:

بایسته‌های حکمرانی در امر حکومتی امیرالمؤمنین(ع)، گستردن طومار امام علی(ع) به صاحب و مالک اشتر
الحَصیلةُ فِی حُمعدودِ الجَهادِ الاِبتِدائِیِ فِی عَصرِ الغَیبَه
النِّظامُ القانُونِی فِی الإِدرودِ مُقارِناً بِالنُّظُمِ الوَضعِیّه
رسیدگی تطبیقی معنی ولایت دانا
بررسی مبانی نظام کشور‌ایران (۴ جلد)
مبانی دستمزد اصلی ایران
فقه دستمزد مهم
گفتارهایی در دستمزد همگانی اسلامی
عقیده دولت اسلامی
تضمین‌های اجرای قانون اساسی کشور
حقوق و دستمزد مخاصمات مسلحانه: حقوق و دستمزد
تضمین‌های اجرای قانون اساسی کشور
رای زنی عدل و داد و توسعه در دولت[۱۹]

استنادها به روایات خاصف‌النعل
طبق پاره‌ای از گزارش‌ها، وقتی‌که عایشه تصمیم گرفت برعلیه امام علی(ع) کودتا نماید، از ام‌سلمه خواست تا او‌را ملازمت و همراهی نماید.[۵۸] ام‌سلمه او‌را نهی کرد و در ذکر فضیلت ها امام، به روایتی از نبی اکرم(ص) که جانشین خویش را خاصف‌النعل دانسته بود، استناد کرد.[۵۹] عایشه سخنان ام‌سلمه را پذیرش کرد؛[۶۰] البته حاضر نشد دست از مخالفت با امام بردارد.[۶۱] مبنی بر برخی نقل‌ها عایشه پس از شنیدن گفته‌های ام‌سلمه، تصمیم گرفت دست از کودتا بر علیه امام علی(ع) بردارد، البته عبدالله بن زبیر او‌را از این عمل پشیمان مسجد قبا مشهد تشکیل داد.[۶۲]

خویش امام علی(ع) نیز در پاره‌ای از سخنانش به روایات خاصف‌النعل استناد[۶۳] و به‌این زمینه افتخار میکرد.[۶۴] مثلا، احمد بن علی طبرسی محدث و متکلم شیعه در قرن ششم قمری، در کتابش، الاحتجاج به گزارشی پرداخته که امام برای ثابت حقانیت خویش در مبارزه جمل به‌این زمینه تمسک جسته آدرس مسجد قبا مشهد میباشد.[۶۵]

انگیزه به کارگیری از کنیه
نقل شده عامل به کار گیری رسول اسلام(ص) از تعبیر و تفسیر خاصف‌النعل برای امام علی(ع)، نماد دادن نقط ی اوج تواضع امام با وجود منزلت ویژه و رابطه مجاورت وی با رسول اسلام(ص) بود. طبق این صحبت، فرستاده به‌شکل غیرمستقیم عموم را به رهبری فردی که از خصوصیت تواضع شامل است، رهنمون ایجاد کرد.[۶۶] بعضا معتقدند که استعمال از تفسیر تازه به‌مکان اسم دارای شهرت، منجر ماندگاری آن در یادها میشود و نبی با استعمال از تعابیر مختلف برای معرفی امام علی(ع)، موضوع را برای ماندگاری بیشتر وی در ذهن ها عموم آماده نمود؛ چنان‌که استعمال نبی از تفسیر ابوتراب برای علی(ع) در همین راستا رزرو مسجد قبا مشهد بوده میباشد.[۶۷]

در نظم و شعر

کتاب علیٌ(ع) خاصفُ نَعلِ النَّبی(ص)
احادیث خاصف‌النعل در اشعار شاعران در طی تاریخ رفلکس داشته میباشد.[۶۸] به عنوان مثال سید حِمیَری، [۶۹] ابوعلویه اصفهانی، سید مهدی بحرالعلوم و بقیه افراد در اشعارشان، به حدیث خاصف‌النعل اشاره کرده‌[۷۰] یا این که از تیتر خاصف‌النعل به‌تیتر لقبی برای امام علی(ع) حافظه کرده‌اند.[۷۱] کتاب‌های گوناگونی به نقل این اشعار شماره تلفن مسجد قبا مشهد پرداخته‌اند.[۷۲]

تک‌نگاری
کتاب «علیٌ(ع) خاصفُ نَعلِ النَّبی(ص) و قراءةٌ فی رُموزِ الْحدیث و معانیه» به گویش عربی، نوشته ماجد عطیه میباشد. مولف با بیان حدیث نبوی خاصف‌النعل، به دنبال ثابت امامت و خلافت بلافصل، امام علی(ع) میباشد.[۷۳]
نقطه پایان‌طومار‌ ارشد با تیتر «ثابت امامت بلافصل امیرالمومنین(ع) در حدیث مقاتله (خاصف‌النعل)، با تأکید بر طرز علامه میر حامد حسین» نگاشته گردیده که به اعتبارسنجی و دلالت‌سنجی حدیث پرداخته میباشد.[۷۴]
نوشته ی علمی‌ای با تیتر «معناکاوی ماجرا‌های نزاع تأویل» به پژوهش معنای ظریف تأویل در قصه پیکار خاصف‌النعل برای تأویل قرآن پرداخته میباشد.[۷۵]
جستارهای متعلق
حدیث مقام
حدیث یوم الدار
حدیث وصایت
حدیث غدیر
حدیث علی مع الحق
حدیث ولایت
پانویس
بحرانی، غایة المرام، ۱۴۲۲ق، ج۶، ص۲۸۵؛ اربلی، کشف الغمة، ۱۳۸۱ق، ج۱، ص۳۳۵؛ علامه حلی، نهج الحق، ۱۹۸۲م، ص۲۲۰، ابن‌شهرآشوب مازندرانی، مناقب آل أبی طالب(ع)، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۴۴.
ابن‌خواسته، لسان العرب، بیروت، ج۹، ص۷۱.
طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۸، ص۳۵.
عطیه، علی علیه‌السلام خاصف نعل النبی صلی‌الله‌علیه‌وآله، ۱۴۳۶ق، ص۱۳.
مکارم شیرازی، پیام امام امیر المومنین(ع)، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۳۰۳.
فاضل لنکرانی، آیة التطهیر رؤیة مبتکرة، ۱۴۲۴ق، ص۱۳۸.
سبط ابن‌جوزی، تذکرة الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۱۶؛ مقدس اردبیلی، حدیقة الشیعة، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۱۶؛ شیعی سبزواری، راحة الأرواح، ۱۳۷۸ش، ص۸۶.
حلبی، تخمین المعارف، ۱۴۰۴ق، ص۲۰۲،
روحانی موثر، الإفصاح فی الإمامة، ۱۴۱۳ق، ص۱۳۶.
عده ای از نویسندگان، فی رحاب أهل البیت(ع)، ۱۴۲۶ق، ج۲۲، ص۵۲.
مظفر، دلائل الصدق، ۱۴۲۲ق، ج۵، ص۸۵،
مقدس اردبیلی، حدیقة الشیعة، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۲۳۲؛ طبری، بی نقص البهائی فی السقیفة، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۲۲۰؛ عطیه، علی علیه‌السلام خاصف نعل النبی صلی‌الله‌علیه‌وآله، ۱۴۳۶ق، ص۱۲۳.
کشف کننده الغطاء، کشف الغطاء، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۳۷؛ ابن‌ابی‌الحدید، تفصیل نهج البلاغة لابن‌أبی الحدید، ۱۳۸۳ش، ج۹، ۲۸؛ بحرانی، غایة المرام، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۶۹.
بحرانی، غایة المرام، ۱۴۲۲ق، ج۶، ص۲۸۵.
بحرانی، غایة المرام، ۱۴۲۲ق، ج۳، ص۱۶۹.
کشف کننده الغطاء، العقائد الجعفریة، ۱۴۲۵ق، ص۷۴؛ کشف الغطاء، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۳۷.
ابن‌شاذان نیشابوری، الإیضاح، ۱۳۶۳ش، ص۴۵۱.
کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۱۱؛ روحانی طوسی، تهذیب الأحکام، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۱۱۶.
قمی، تعبیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۳۲۱؛ روضه خوان موءثر، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۲۲؛ روحانی موءثر، الإختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۱۱۹؛ ابن‌حیون، تفصیل الأخبار، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۰۳؛ روحانی صدوق، الخصال، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۲۷۵؛ روحانی طوسی، الأمالی، ۱۴۱۴ق، ص۲۵۴.
برای مثال نگاه نمایید به: علامه حلی، کشف الیقین، ۱۴۱۱ق، ص۱۳۷؛ علامه حلی، نهج الحق، ۱۹۸۲م، ص۲۲۰؛ طبرسی، إعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص۱۸۹؛ ابن‌شهرآشوب مازندرانی، مناقب آل أبی طالب(ع)، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۴۴.
ترمذی، سنن ترمذی، ۱۴۱۹، ج۵، ص۴۵۲.
نسایی، سنن النسائی، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۱۲۷-۱۲۸.
ابن‌حنبل، مسند الإمام أحمد بن حنبل، ۱۴۱۶ق، ج۱۷، ص۳۹۱.
برای مثال نگاه فرمائید به: ابن‌مغازلی شافعی، مناقب ابن‌المغازلی الشافعی، ۱۴۲۴ق، ص۹۹؛ قاضی نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۱۴۹؛ متقی هندی، کنز العمال، ۱۹۸۹م، ج۱۳، ص۹۹، ۱۴۷؛ ابن‌ابی‌الحدید، تفصیل نهج البلاغة لابن‌أبی الحدید، ۱۳۸۳ش، ج۶، ۲۱۷.
برای داده ها بیشتر نگاه نمائید به: شرف الدین، المراجعات، ۱۴۲۶ق، ص۳۴۶؛ فیروزآبادی، فضائل الخمسة، ۱۳۹۲ق، ج۲، ۳۴۹-۳۵۰.
روحانی اثر گذار، الجمل، ۱۴۱۳ق، ص۸۰.
مقدس اردبیلی، حدیقة الشیعة، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۲۳۲.
عطیه، علی علیه‌السلام خاصف نعل النبی صلی‌الله‌علیه‌وآله، ۱۴۳۶ق، ص۱۹.
روضه خوان اثر گذار، الجمل، ۱۴۱۳ق، ص۸۰؛ روحانی الشریعه اصفهانی، القول الصراح فی عیب گیری الصحاح، قم، ص۲۱۷؛ عطیه، علی علیه‌السلام خاصف نعل النبی صلی‌الله‌علیه‌وآله، ۱۴۳۶ق، ص۱۲.
شرف الدین، المراجعات، ۱۴۲۶ق، ص۳۱۹؛ کشف کننده الغطاء، کشف الغطاء، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۳۷.
ترمذی، سنن ترمذی، ۱۴۱۹، ج۵، ص۴۵۲.
گنجی شافعی، کفایة الطالب، ۱۴۰۴ق، ص۹۸.
بحرانی، غایة المرام، ۱۴۲۲ق، ج۶، ص۲۸۵؛ اربلی، کشف الغمة، ۱۳۸۱ق، ج۱، ص۳۳۵؛ علامه حلی، نهج الحق، ۱۹۸۲م، ص۲۲۰.مرعشی، إحقاق الحق، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۶۰۶-۶۱۳؛ مظفر، دلائل الصدق، ۱۴۲۲ق، ج۵، ص۸۵-۹۲؛ نقوی، عبقات الأنوار، ۱۳۶۶ش، ج۱۵، ص۱۰۰؛ ابن‌شهرآشوب مازندرانی، مناقب آل أبی طالب(ع)، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۴۴.
عطیه، علی علیه‌السلام خاصف نعل النبی صلی‌الله‌علیه‌وآله، ۱۴۳۶ق، ص۱۹.
قاضی نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۴۱۱ق، ج۳، ص۱۳۲.
ابن‌حنبل، مسند الإمام أحمد بن حنبل، ۱۴۱۶ق، ج۱۷، ص۳۹۱، ج۱۸، ص۲۹۶. با پاره ای اختلاف در: ابن‌عطیه، ابهی المداد، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۳۷؛ روضه خوان اثرگذار، الإفصاح فی الإمامة، ۱۴۱۳ق، ص۱۳۵؛ میلانی، تشیید المراجعات، ۱۴۲۷ق، ج۳، ص۲۸۲؛ طبری، المسترشد فی إمامة علی بن أبی طالب(ع)، ۱۴۱۵ق، ص۳۵۷؛ سید بن طاووس، الطرائف، ۱۴۰۰ق، ج۱، ص۷۰؛ مرعشی، إحقاق الحق، ۱۴۰۹ق، ج۳۱، ص۱۴۹.
قمی، تعبیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۳۲۱؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۱۱؛ ابن‌شعبه حرانی، تحف العقول، ۱۴۰۴ق، ص۲۸۹؛ روحانی طوسی، تهذیب الأحکام، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۱۱۶.
مقدس اردبیلی، حدیقة الشیعة، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۲۳۲.
مقدس اردبیلی، حدیقة الشیعة، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۲۳۳؛ بیاضی، الصراط المستقیم، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۶۳.
مظفر، دلائل الصدق، ۱۴۲۲ق، ج۶، ص۱۵۴.
میلانی، تشیید المراجعات، ۱۴۲۷ق، ج۱، ص۴۶۹، به گزارش ابن‌تیمیه؛ مقدس اردبیلی، حدیقة الشیعة، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۲۳۲، به گزارش شافعی.
مظفر، دلائل الصدق، ۱۴۲۲ق، ج۶، ص۱۵۴؛ مقدس اردبیلی، حدیقة الشیعة،

عالَم اَمْر یا این که فقیه مجردات جهانی که با حواس پنج‌گانه ظاهری ادراک نمی شود و در مقابل عالَم خَلق قراردارد که با حواس پنج‌گانه قابل ادراک میباشد. ریشه اعتقاد و باور به فقید دستور را در فراز «أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ» در آیه ۵۴ سوره اعراف مسجد قبا مشهد دانسته‌اند.

تحقق موجودات در فقیه فرمان را آنی و سوای نیاز به آماده شدن موقعیت فرصت و جای دانسته‌اند؛ برخلاف دانا رفتار که تحقق موجودات در آن به طور تدریجی و بسته به وضعیت خاص دنیوی قابلیت و امکان‌پذیر آدرس مسجد قبا مشهد میباشد.

با وجود یقین بعضی از فلاسفه به وجود فقید فرمان، توده‌ای از مفسران معتقدند در آیاتی از قرآن از کلمه و واژه فرمان برای اشاره به فقید ماده مستعمل میباشد؛ در حالتی‌که علامه طباطبایی نیز پایین آیه ۵۴ سوره اعراف، اخلاق و دستور در آیه ذکر شده را خیر به‌معنای دو عالم غیروابسته، بلکه به‌معنای اقتدار آفرینش پروردگار و امر وی رزرو مسجد قبا مشهد می داند.

مضمون‌‌شناسی
عالَم دستور، جهانی میباشد که مغایر فقیه رفتار، از محسوسات وجود ندارد و با حواس پنجگانه ادراک نمی شود.[۱] بنابر حیث ملاصدرا، فیلسوف شیعه قرن یازدهم قمری، آفریدگار عالم‌های زیادی آفریده میباشد که تمامی آن ها در دو عالَم خلاصه می شود: فقیه خلق و خوی و فقید فرمان. وی فقید کردار را به عبارتی عالم و فقیه فرمان را دانا مُجرَّدات دانسته و گفته میباشد این فقیه صرفا با حواس باطنی فهم و شعور شماره تلفن مسجد قبا مشهد می شود.[۲]

به یقین ملاهادی سبزواری، عارفان اصطلاح فقید فرمان را از آیه ۵۴ سوره اعراف[۳] اقتباس کرده‌اند.[۴] در کتاب حجت التفاسیر، پایین آیه ۸۵ سوره اِسراء، از دو فقیه رفتار و فرمان صحبت اورده شده که براساس آن، تن آدم مثال‌ای از دانا خوی و روح وی مثال‌ای از دانا فرمان دانسته شد‌ه‌است.[۵]

خصوصیت‌ها
به‌گفته ناصر مکارم شیرازی ، برخلاف فقیه اخلاق و رفتار که تحقق موجودات در آن به‌شکل تدریجی شکل میگیرد، در دانا فرمان، موجودات به‌شکل آنی تحقق پیدا می‌نمایند.[۶] مکارم شیرازی، این حیث خویش را به آیه ۸۲ سوره یس متکی می داند که براساس آن، هرگاه پروردگار چیزی را عزم نماید، همین‌که فرمان نماید، آن چیز جانور می‌گردد.[۷]

در فقید دستور، موجودات به‌صرف عزم الهی و فرمان وی و فارغ از نیاز به آماده‌شدن وضعیت دنیوی مانند مجال و جای به‌وجود میایند؛ برخلاف دانا اخلاق و رفتار که برای تحقق موجودی در آن، بایستی وضعیت خاص دنیوی وجود داشته باشد.[۸]

نگرش‌ها
بعضی از فلاسفه مسلمان از وجود دانا فرمان ( عالَم ماوراء ماده)در مقابل دانا رفتار(عالَم ماده) صحبت گفته‌اند.[۹] نتیجه کاشانی هم در کتاب الصافی در تعبیروتفسیر عبارت «لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ»،[۱۰] تفاوت دانا خوی و دستور را ذکر کرده و فقیه خلق و خوی را فقید اجسام و فقیه دستور ارواح تعبیر نموده است. [۱۱] نتیجه کاشانی در تفسیبر سوره فلق از آیه( اینجانب شر ما رفتار) به کارگیری کرده که شرور درعالم کردار میباشد و دانا دستور نه محض میباشد. [۱۲]

با این درحال حاضر، چنان‌که در تعبیروتفسیر مثال آمده میباشد، قرآن مهربان، کلمه و واژه فرمان را برای فقید ماده نیز به‌عمل برده میباشد؛ برای مثال در آیه ۵۴ سوره اعراف که مستند اساسی فقیه رفتار میباشد، خورشید و ماه و ستارگان، ذیل فرمان خداوند دانسته گردیده‌اند.[۱۳] علامه طباطبایی هم در تعبیر و تفسیر المیزان در تعبیر و تفسیر آیه نام برده‌، از وجود اینگونه جهانی حرف نگفته و صرفا تفاوت‌های خلق و خوی، یعنی آفرینش آفریدگار و دستور، یعنی دستور آفریدگار را ذکر نموده است.[۱۴]

وکالت در غایب بودن صغرا
طبق بعضی شواهد، احمد بن اسحاق در زمان نیابت عثمان بن سعید از قم به بغداد منتقل و به همپا دو بدن دیگر، یعنی محمد بن احمد قطان قمی و حاجز بن یزید، تحت عنوان دستیار سفیر اولیه درگیر به عمل مسجد قبا مشهد شد.[۱۲]

روحانی صدوق نیز اسم او را در ستون آن مجموعه از وکلایی آورده که برنده به زیارت امام فرصت(عج) گردیده و معجزات آن حضرت را مشاهده آدرس مسجد قبا مشهد کرده‌اند.[۱۳]

شغل اجتماعی
احمد بن اسحاق، نماینده قانونی ائمه در قم و پاسخگوی مسائل دینی و اعتقادی عموم بود. وی وجوهات آنان‌را عده‌آوری میکرد و نزد امام عسکری(ع) می‌ارسال کرد. وی در زمینه‌ی موقوفات نیز اقدامات موردنیاز را اجرا می‌بخشید و دارای اسم و رسم میباشد که به امر امام عسکری(ع)، آغاز به تشکیل داد مسجدی در قم کرد که امروزه به اسم مسجد امام حسن عسکری دارای شهرت رزرو مسجد قبا مشهد میباشد.[۱۴]

بزرگداشت
در ۱۱ و ۱۲ اسفند سال ۱۳۸۹ش اولی کنگره میان‌المللی بزرگداشت احمد بن اسحاق قمی در کرمانشاه برگزار شد.[۱۵] درین مراسم از تمبر ویژه این کنگره رونمایی شماره تلفن مسجد قبا مشهد شد.[۱۶]

درگذشت
به گفته کَشّی احمد بن اسحاق تا بعداز شهیدشدن امام عسکری(ع) زنده بود. بنابر این نقل، وی طومار‌ای به منطقه مقدسه نوشت و اذن خواست که به حج برود. حضرت به او اذن بخشید و پارچه‌ای نیز برایش ارسال کرد. احمد هنگامی پارچه را روئت کرد، اعلام‌کرد: امام از مرگ اینجانب خبر داده میباشد‌. وی هنگام رجوع و برگشت از مهاجرت حج در حُلوان درگذشت.[۱۷] در دلائل الامامه آمده میباشد: احمد بن اسحاق تحت عنوان نماینده قانونی امام مجال(ع) سرگرم کار بود تا اینکه از وی اذن خواست به قم برود. امام در توقیعی علاوه بر اذن مسافرت، تصریح کرده بود که وی به قم نمیرسد و در مسیر مریض می‌گردد و از عالم می‌رود. پس وی در حلوان مریض شد و از عالم رفت و همانجا مدفون شد.[۱۸] بر این شالوده تاریخ وفات اورا نزدیک به سال‌های ۲۶۰ تا ۲۶۳‌ق گفته‌اند.[۱۹] اما طبق روایتی از صدوق[۲۰] وی در حین حیات امام عسکری(ع) از جهان رفت. حرم وی در شهر راز پل ذهاب زیارتگاه شیعه‌ها میباشد.[۲۱]

مزار احمد بن اسحاق در قم
در قم نیز بقاع‌ای در مقابل مسجد امام حسن عسکری(ع) میباشد که در طی محدّث قمی و محمدعلی کچویی قمی به مزار احمد بن اسحاق آوازه داشته میباشد.[۲۲] به گفته ناصرالشریعه (درگذشت: ۱۳۳۹ش) در طول طفولیت وی این مزار را به احمد بن اسحاق نسبت می‌دادند و آن‌گاه با به کار گیری از عمدة الطالب این مزار را به شاهزاده ناصرالدین نسبت دادند.[۲۳] پژوهشگری علامت داده میباشد که مزار ناصرالدین علی بطحانی در بم میباشد ولی نادرست در چاپ و برخی ورژن‌های خطی عمدة الطالب، «بم» به «قم» تغییر‌و تحول یافته میباشد.[۲۴]

احمد بن اسحاقِ مدفون مقابل مسجد امام حسن عسکری(ع)، غیر از احمد بن اسحاق اشعری ـ نماینده قانونی امام عسکری(ع) ـ میباشد. [۲۵] روحانی عباس قمی با احتمال و مدرسی طباطبایی فارغ از اظهار شک و تردید مالک مزار در قم را احمد بن اسحاق بن ابراهیم دانسته‌اند.[۲۶]

پانویس
نجاشی، رجال نجاشی، الناشر مؤسسة النشر الإسلامي، ص۹۱
ناصرالشريعه، تاريخ قم، ص ۱۲۶ - ۱۳۱؛ باقری بیدهندی، امین امامت، ص۱۵
نجاشی، رجال نجاشی، ص۷۳
نجاشی، رجال نجاشی، الناشر مؤسسة النشر الإسلامي، ص۹۱
کتاب ها مسائل در نگارشهای حدیثی
الشیخ الطوسی، الفهرست، ص۲۶.
ناصرالشریعه، تاریخ قم، ص۲۱۱؛ طبری، دلائل الامامة، ص۲۷۲
جباری، سازمان وکالت، ج۲، ص۵۴۹-۵۵۰
کلینی، کافی،۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۱۳
صدوق، کمال الدین، ج۲، ص۳۸۴
صدوق، کمال الدین، ج۲، ص۴۳۴
جباری، سازمان وکالت، ج۲، ص۵۵۵
صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ۴۴۲
ناصرالشریعه، تاریخ قم، ص۲۲۷؛ تاریخ جامع قم، ص۱۳۸-۱۳۹.
تجلیل از جایگاه شامخ احمد بن اسحاق قمی
تمبر احمدبن اسحاق اشعری قمی "ره" منتشر شد
رجال کشی، ص۵۵۷
طبری، دلائل الامامه، ص۵۰۳
احمد بن اسحاق نماینده ویژه امام حسن عسکری(ع)، خبر نامه مبلغان، شماره ۱۰۲، ص۲۲
صدوق، کمال الدین، ج۲، ص۴۶۴-۴۶۵
ناصر الشريعة، تاريخ قم، ص۲۵۰.
قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۱۵۵۶؛ کچویی قمی، انوار المشعشعیین، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۱۲۰.
ناصرالشریعه، مختار البلاد (تاریخ قم)، کتابفروشی اسلامیه، ص۱۴۲.
نگاه نمائید به: فاطمی، «لغزش‌ها در معرفی امام‌زادگان قم»، ص۵۰ - ۵۱
فاطمی، «لغزش‌ها در معرفی امام‌زادگان قم»، ص۵۱
قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۱۵۵۵ ـ ۱۵۵۶؛ مدرسی طباطبایی، تربت پاکان، ۱۳۵۵ش، ج۲، ص۱۰۳.
منابع
باقری بیدهندی، احمد بن اسحاق، امین امامت، طهران، تکثیر سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۶ش.
منزه‌نیا، عبدالکریم، احمد بن اسحاق نماینده ویژه امام حسن عسکری، خبرنامه مبلغان، فروددین ماه و اردیبهشت ماه ۱۳۸۷، شماره ۱۰۲ (از کاغذ ۱۱ تا ۲۲)
جباری، محمدرضا، سازمان وکالت و نقش آن در بعدازظهر ائمه، چاپ، اولیه، قم، مؤسسه یادگرفتن پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۲ش.
روضه خوان صدوق، کمال الدین، تحقیقو تصحیحک علی اکبر غفاری، چاپ کننده اسلامیه، طهران، چاپ دوم، ۱۳۹۵ق.
روحانی صدوق، کمال الدین، تصحیح علی اکبر غفاری، مؤسسه النشر الاسلامی (تابع جامعه مدرسین قم)، [بی‌تا]
روضه خوان طوسی، الفهرست، بی نا، بی جا، بی تا.

وکالت در غایب بودن صغرا
طبق بعضی شواهد، احمد بن اسحاق در زمان نیابت عثمان بن سعید از قم به بغداد منتقل و به همپا دو بدن دیگر، یعنی محمد بن احمد قطان قمی و حاجز بن یزید، تحت عنوان دستیار سفیر اولیه درگیر به عمل مسجد قبا مشهد شد.[۱۲]

روحانی صدوق نیز اسم او را در ستون آن مجموعه از وکلایی آورده که برنده به زیارت امام فرصت(عج) گردیده و معجزات آن حضرت را مشاهده آدرس مسجد قبا مشهد کرده‌اند.[۱۳]

شغل اجتماعی
احمد بن اسحاق، نماینده قانونی ائمه در قم و پاسخگوی مسائل دینی و اعتقادی عموم بود. وی وجوهات آنان‌را عده‌آوری میکرد و نزد امام عسکری(ع) می‌ارسال کرد. وی در زمینه‌ی موقوفات نیز اقدامات موردنیاز را اجرا می‌بخشید و دارای اسم و رسم میباشد که به امر امام عسکری(ع)، آغاز به تشکیل داد مسجدی در قم کرد که امروزه به اسم مسجد امام حسن عسکری دارای شهرت رزرو مسجد قبا مشهد میباشد.[۱۴]

بزرگداشت
در ۱۱ و ۱۲ اسفند سال ۱۳۸۹ش اولی کنگره میان‌المللی بزرگداشت احمد بن اسحاق قمی در کرمانشاه برگزار شد.[۱۵] درین مراسم از تمبر ویژه این کنگره رونمایی شماره تلفن مسجد قبا مشهد شد.[۱۶]

درگذشت
به گفته کَشّی احمد بن اسحاق تا بعداز شهیدشدن امام عسکری(ع) زنده بود. بنابر این نقل، وی طومار‌ای به منطقه مقدسه نوشت و اذن خواست که به حج برود. حضرت به او اذن بخشید و پارچه‌ای نیز برایش ارسال کرد. احمد هنگامی پارچه را روئت کرد، اعلام‌کرد: امام از مرگ اینجانب خبر داده میباشد‌. وی هنگام رجوع و برگشت از مهاجرت حج در حُلوان درگذشت.[۱۷] در دلائل الامامه آمده میباشد: احمد بن اسحاق تحت عنوان نماینده قانونی امام مجال(ع) سرگرم کار بود تا اینکه از وی اذن خواست به قم برود. امام در توقیعی علاوه بر اذن مسافرت، تصریح کرده بود که وی به قم نمیرسد و در مسیر مریض می‌گردد و از عالم می‌رود. پس وی در حلوان مریض شد و از عالم رفت و همانجا مدفون شد.[۱۸] بر این شالوده تاریخ وفات اورا نزدیک به سال‌های ۲۶۰ تا ۲۶۳‌ق گفته‌اند.[۱۹] اما طبق روایتی از صدوق[۲۰] وی در حین حیات امام عسکری(ع) از جهان رفت. حرم وی در شهر راز پل ذهاب زیارتگاه شیعه‌ها میباشد.[۲۱]

مزار احمد بن اسحاق در قم
در قم نیز بقاع‌ای در مقابل مسجد امام حسن عسکری(ع) میباشد که در طی محدّث قمی و محمدعلی کچویی قمی به مزار احمد بن اسحاق آوازه داشته میباشد.[۲۲] به گفته ناصرالشریعه (درگذشت: ۱۳۳۹ش) در طول طفولیت وی این مزار را به احمد بن اسحاق نسبت می‌دادند و آن‌گاه با به کار گیری از عمدة الطالب این مزار را به شاهزاده ناصرالدین نسبت دادند.[۲۳] پژوهشگری علامت داده میباشد که مزار ناصرالدین علی بطحانی در بم میباشد ولی نادرست در چاپ و برخی ورژن‌های خطی عمدة الطالب، «بم» به «قم» تغییر‌و تحول یافته میباشد.[۲۴]

احمد بن اسحاقِ مدفون مقابل مسجد امام حسن عسکری(ع)، غیر از احمد بن اسحاق اشعری ـ نماینده قانونی امام عسکری(ع) ـ میباشد. [۲۵] روحانی عباس قمی با احتمال و مدرسی طباطبایی فارغ از اظهار شک و تردید مالک مزار در قم را احمد بن اسحاق بن ابراهیم دانسته‌اند.[۲۶]

پانویس
نجاشی، رجال نجاشی، الناشر مؤسسة النشر الإسلامي، ص۹۱
ناصرالشريعه، تاريخ قم، ص ۱۲۶ - ۱۳۱؛ باقری بیدهندی، امین امامت، ص۱۵
نجاشی، رجال نجاشی، ص۷۳
نجاشی، رجال نجاشی، الناشر مؤسسة النشر الإسلامي، ص۹۱
کتاب ها مسائل در نگارشهای حدیثی
الشیخ الطوسی، الفهرست، ص۲۶.
ناصرالشریعه، تاریخ قم، ص۲۱۱؛ طبری، دلائل الامامة، ص۲۷۲
جباری، سازمان وکالت، ج۲، ص۵۴۹-۵۵۰
کلینی، کافی،۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۱۳
صدوق، کمال الدین، ج۲، ص۳۸۴
صدوق، کمال الدین، ج۲، ص۴۳۴
جباری، سازمان وکالت، ج۲، ص۵۵۵
صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ۴۴۲
ناصرالشریعه، تاریخ قم، ص۲۲۷؛ تاریخ جامع قم، ص۱۳۸-۱۳۹.
تجلیل از جایگاه شامخ احمد بن اسحاق قمی
تمبر احمدبن اسحاق اشعری قمی "ره" منتشر شد
رجال کشی، ص۵۵۷
طبری، دلائل الامامه، ص۵۰۳
احمد بن اسحاق نماینده ویژه امام حسن عسکری(ع)، خبر نامه مبلغان، شماره ۱۰۲، ص۲۲
صدوق، کمال الدین، ج۲، ص۴۶۴-۴۶۵
ناصر الشريعة، تاريخ قم، ص۲۵۰.
قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۱۵۵۶؛ کچویی قمی، انوار المشعشعیین، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۱۲۰.
ناصرالشریعه، مختار البلاد (تاریخ قم)، کتابفروشی اسلامیه، ص۱۴۲.
نگاه نمائید به: فاطمی، «لغزش‌ها در معرفی امام‌زادگان قم»، ص۵۰ - ۵۱
فاطمی، «لغزش‌ها در معرفی امام‌زادگان قم»، ص۵۱
قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۱۵۵۵ ـ ۱۵۵۶؛ مدرسی طباطبایی، تربت پاکان، ۱۳۵۵ش، ج۲، ص۱۰۳.
منابع
باقری بیدهندی، احمد بن اسحاق، امین امامت، طهران، تکثیر سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۶ش.
منزه‌نیا، عبدالکریم، احمد بن اسحاق نماینده ویژه امام حسن عسکری، خبرنامه مبلغان، فروددین ماه و اردیبهشت ماه ۱۳۸۷، شماره ۱۰۲ (از کاغذ ۱۱ تا ۲۲)
جباری، محمدرضا، سازمان وکالت و نقش آن در بعدازظهر ائمه، چاپ، اولیه، قم، مؤسسه یادگرفتن پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۲ش.
روضه خوان صدوق، کمال الدین، تحقیقو تصحیحک علی اکبر غفاری، چاپ کننده اسلامیه، طهران، چاپ دوم، ۱۳۹۵ق.
روحانی صدوق، کمال الدین، تصحیح علی اکبر غفاری، مؤسسه النشر الاسلامی (تابع جامعه مدرسین قم)، [بی‌تا]
روضه خوان طوسی، الفهرست، بی نا، بی جا، بی تا.