بهترین مرجع مسجد قبا در مشهد

حَجّاج بن یوسف ثقفی (م ۹۵ق) حکم کننده عراق و حجاز در زمانه امویان و از معاندان شیعه ها بود. او در استقرار و تحکیم حکومت اموی رده مهمی داشت. وفاداری حجاج به بستگان اموی و سرویس ها و تلاش‌های او برای نگهداری خلافت امویان، سبب ساز شد رده والایی نزد آن ها بیابد. عبدالملک بن مروان هنگام مرگ، توصیه او‌را به فرزندش، ولید کرد و یکی فرزندانش را نیز حجاج مسجد قبا مشهد نامید.

وی در تاریخ به خون‌ریزی و ستمگری معروف میباشد و در کشتن معارضان چنان زیاده‌روی کرد که حتی عبدالملک بن مروان نیز این معیار خونریزی را نپسندید. مورخان شمار عده ای را که به‌دست حجاج به قتل رسیده‌اند، ۱۲۰۰۰۰ و به قولی ۱۳۰۰۰۰ نفر تقریب آدرس مسجد قبا مشهد زده‌اند.

حجاج بن یوسف، شهر واسط را احداث کرد و در آنجا از جهان رفت.

نسب، لقب و به دنیاآمدن
حجاج در روستای بنی‌صخر به‌عالم آمد. لقب وی ابومحمد بود.[۱] درباره تاریخ به دنیاآمدن حجاج اختلاف وجود داراست؛ سال ۳۹، ۴۰ یا این که ۴۱[۲] ۴۲[۳] و به روایتی منحصربه‌فرد، سال ۴۵ هجری قمری یا این که اندکی آنگاه[۴] از آن را تاریخ به دنیا آمدن او دانسته‌اند. بعضی گفته‌اند اسم او در کودکی کُلَیب بود و بعد حجاج نامیده شد. پاره‌ای نیز گفته‌اند کلیب لقبی بود که در کودکی به او رزرو مسجد قبا مشهد داده بودند.[۵]

بابا حجاج، یوسف بن حکم ثقفی، از سران و تسلط قوم ثقیف بود[۶] ودوستی محکمی با قوم و قبیله مروان‌ بن حکم اموی داشت و در مبارزه‌های مروان و مبارزه‌های زمان عبدالملک بن مروان کمپانی کرد و در روزگار خلافت عبدالملک، حکومت برخی نواحی را ذمه ‌دار شد. او در زمان ولایت پسرش حجاج بر حجاز (مدینه)، وفات یافت.[۷] مادرش، فارعه/ فریعه، دختر هَمّام‌بن عروة شماره تلفن مسجد قبا مشهد ثقفی بود.[۸]

معاش
بنی امیه
حاکمان
تیتر عصرٔ سلطنت
معاویه بن ابی سفیان ۴۱-۶۰
یزید بن معاویه ۶۰-۶۴
معاویة بن یزید ۶۴-۶۴
مروان بن حکم ۶۴-۶۵
عبدالملک بن مروان ۶۵-۸۶
ولید بن عبدالملک ۸۶-۹۶
سلیمان بن عبدالملک ۹۶-۹۹
قدمت بن عبدالعزیز ۹۹-۱۰۱
یزید بن عبدالملک ۱۰۱-۱۰۵
هشام بن عبدالملک ۱۰۵-۱۲۵
ولید بن یزید ۱۲۵-۱۲۶
یزید بن ولید ۱۲۶-۱۲۶
ابراهیم بن الولید ۱۲۶-۱۲۷
مروان بن محمد ۱۲۷-۱۳۲
وزیر و وزرا و امرای سرشناس
مغیرة بن شعبه ثقفی • زیاد بن ابیه • عمرو عاص • مسلم بن عقبه مری • عبیدالله بن زیاد • حجاج بن یوسف ثقفی
رویدادهای اصلی
صلح امام حسن • رخداد عاشورا • حادثه حره • حریق‌زدن کعبه • قیام مختار
نبو
از شروع معاش و جوانی حجاج استحضار چندانی در چنگ وجود ندارد، فقط از برخی اشعار و گزارش‌های دور از هم تاریخی اینگونه برمی‌آید که وی، همچون نیاکانش، در طائف سنگ‌کشی و چاه‌کنی،[۹] چوپانی و دباغی[۱۰] می‌نموده است. بیان کننده حجاج در کودکی قرآن و علم ها فقاهتی مقدماتی را در مدرسه‌منزل پدرش در طائف فراگرفته[۱۱] و آن‌گاه از استادانی مانند عبدالله بن عباس و انس بن صاحب و مالک و سَمُرَةبن جُندَب و ابوبُرْدَة بن ابی‌موسی اشعری فایده گرفته میباشد.[۱۲]

حجاج در روستایی به اسم کوثر در اطراف طائف به معلمی کودک ها پرداخت.[۱۳] و ظاهراً مدتی نیز استاد فرزندان سلیمان بن عبدالملک و سلیمان‌بن نعیم حِمْیری (کاتب سلیمان بن عبدالملک) بود.[۱۴]

او تا سن بیست‌وچند سالگی در طائف بود، بعد هم پا پدرش راهی شام شد[۱۵] و همانجا رشد یافت.[۱۶]

مختصات
گفته‌اند که حجاج زشت‌رو و خرد اندام بود.[۱۷] او‌را اخفش صاحب و مالک چشمی خرد و نادر سو وصف کرده اند. [۱۸] او فصیح و بلیغ و خطیبی توانا بود.[۱۹]

با مراجعه به منابع تاریخی درمی‌یابیم که او سیاستمدار و با آگاهی بود که از دسیسه و نیرنگ نیز برای برد در نبرد‌هایش به کارگیری میکرد. برخی مورخان، به او نسبت‌هایی مانند جبار، ظالم، کافر ، گناه کار[۲۰] و کذاب و خبیث داده‌اند.[۲۱]

حجاج در جواب به طومار عبدالملک، خویش را آدمی لجوج و بخیل و کینه‌توز وصف نموده است.[۲۲]

در بعد از ظهر مروان‌بن حکم
نوشته‌علمیٔ اساسی: مروان بن حکم
در مصر و شام
حجاج و پدرش از سپاهیان مروان بن حکم بودند که در سال ۶۴ قمری عازم مصر شدند و آنجا را از دست عبدالرحمان‌بن جَحْدم فِهری، کارگزار عبدالله بن زبیر، بیرون ساختند و به‌این‌ترتیب مصر جزو قلمرو امویان شد.[۲۳] بعداز حدود دو ماه اقامت در شهر فسطاط، حجاج و پدرش به یاروهمدم مروان به شام بازگشتند.[۲۴]

در حجاز
مروان بن حکم در شعبان یا این که رمضان سال ۶۵ قمری، سپاهی به فرماندهی حُبَیش‌بن دَلَجه (دُلجه) قَینی برای سرکوبی عبدالله بن زبیر راهی حجاز کرد. در‌این لشکرکشی حجاج و پدرش، که درفش‌دار مجموعه‌ای از سپاه بود، کمپانی داشتند. لشکریان در حوالی روستای رَبَذَه در نزدیکی مدینه از عبدالله بن زبیر ناکامی خوردند و گریختند. آنگاه‌ها حجاج از این فرارو گریز ننگین به پلیدی خاطر میکرد.[۲۵]

آخِرَت عالم بعداز مرگ و عالَمی که بعد از جهان می آید. آخرت در قبال معاش جهان جای‌دارد. اعتقاد و باور به آخرت را از اصول آئین اسلام میدانند و کسی را که به آن اطمینان ندارد، مسلمان نمی‌شمارند. در قرآن بر مداقه آخرت تأکید گردیده و ایمان به آن از اصول دعوت همگی پیامبران بوده میباشد. گفته‌اند بیش تر از یک‌سوم آیه‌ها قرآن به مسجد قبا مشهد آخرت مربوط می شود.

در کتاب‌های کلامی مسلمانها از آخرت با تیتر معاد خاطر گردیده و دلایل نقلی و عقلی‌ای برای ثابت آن مطرح گردیده‌است. عالمان مسلمان بااستناد به نشانه‌ها قرآن، آخرت را جهانی تماماً مختلف با جهان می دانند و خصوصیت‌هایی برای آن ذکر می‌نمایند؛ به عنوان مثال: جاودانگی، تفکیک نیکوکاران از بدکاران، دیدن فیض انجام و فایده‌مندی از نعمت‌ها بر پایه آدرس مسجد قبا مشهد ی آمادگی.

برخی از عالمان مسلمان بر این باورند که آخرت بعد از نقطه پايان معاش مادی استارت می شود، البته گروهی نیز می گویند فقید آخرت هم‌فعلا نیز می باشد و بر جهان اشراف دارااست.

چیستی
آخِرت در لغت به‌معنای نقطه نهایی، پسین و دیگر میباشد[۱] و خواسته از آن عالَم دیگری میباشد که بعد از عالم میاید.[۲] در قرآن برای تعریف دنیا بعد از مرگ غالباً از کلمه و واژه آخرت مصرف شده (۱۰۴ توشه) و گاه تعبیرهایی زیرا «دارالآخره» (سرای دیگر= بعداز عالم) و «یوم‌الآخِر» (روز دیگر= روز قیامت ) به فعالیت رزرو مسجد قبا مشهد رفته میباشد.[۳]

عنایت اعتقاد به آخرت
اعتقادوباور به آخرت از اصول آئین و شرط مسلمانی میباشد؛ یعنی هر کس آن را نپذیرد، مسلمان به شمار نمی‌رود.[۴] از نگاه مرتضی مطهری، مهمترین آموزه‌ای که تمامی انبیا بعداز توحید، عموم را به آن دعوت کرده‌اند، ایمان به فقید آخرت شماره تلفن مسجد قبا مشهد بوده میباشد.[۵]

به‌گفته محمدتقی مصباح یزدی، بیش تر از یک‌سوم نشانه‌ها قرآن به آخرت رابطه دارااست.[۶] در قرآن اعتقاد و باور به عالم آخرت، از عنصرها دعوت تمامی پیامبران، نقل شده میباشد.[۷] طبق آیه‌ها قرآن، یقین به آخرت در کنار ایمان به آفریدگار و ایمان به نبوّت یکی سه رکن آیین اسلام میباشد.[۸] به‌اعتقاد کلیه مذهب ها اسلامی، ایمان به آخرت جزو ضروریات آیین میباشد و هر که به آن ایمان نداشته باشد مسلمان وجود ندارد.[۹]

به نقل از مرتضی مطهری، در کتاب‌های کلامی مسلمان‌ها از ایمان به فقیه آخرت با تیتر «اصل معاد» حافظه گردیده است.[۱۰] برزخ، قیامت، صراط، اکانت، شفاعت، فردوس و جهنم از کارها مرتبط با آخرت‌اند که در قرآن، روایات و نوشته‌های عالمان مسلمان از آن‌ها مشاجره میشود و طبق قرآن می بایست به آن ها باور داشت.[۱۱]

دلایل وجود آخرت
عالمان مسلمان مهمترین عامل وجود عالم آخرت را ادله نقلی ازجمله وحی میدانند؛ یعنی همین‌که پیامبرانِ معصوم‌، از وجود عالم آخرت خبر میدهند و عموم را به آن دعوت می‌نمایند، ادله وجود عالم آخرت میباشد.[۱۲] برای مثال دلایل نقلی دراین مورد آیه ۷ سوره تغابن میباشد: «قُلْ بَلَىٰ وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمَا عَمِلْتُمْ...»«بگو: آرى، قسم و سوگند به پروردگارم، قطعاً برانگيخته خواهيد شد.»[۱۳]

به‌گفته مرتضی مطهری به‌جز استدلال نقلی طرق دیگری هم برای ثابت دانا آخرت می باشد که حداقل «قرائن و علائم» وجود دنیا آخرت‌اند. وی سه رویه را دراین مورد اسم میبرد: ۱. آشنایی معبود، ۲. آشنایی عالم ۳. آشنایی روح و نفس بشر.[۱۴]

«استدلال حکمت» و «دلیل عدل و داد» از دلایل عقلی‌ای میباشد که متکلمان برای ثابت وجود آخرت مطرح می‌نمایند.[۱۵]

در عامل حکمت گفته می‌گردد با حکمت خدا سازگار وجود ندارد که حیات آدم را که قابلیت جاودانگی داراست، به معاش مادی محصور نماید؛ زیرا معبود آدم را آفریده میباشد که او‌را به بیشترین کمال ممکن برساند و وصال به بیشترین کمال در جهان پژوهشگر نمیشود؛ چراکه بها وجودی کمالات اخروی با کمالات مادی قابل‌مقایسه وجود ندارد.[۱۶]

دلیل عدل و داد هم می گوید: از آن‌جا که درین عالم نیکوکاران و بدکاران جایزه و کیفر شغل های خویش را آن‌چنان که در خور آنان میباشد، نمی‌بینند، عدل و داد پروردگار اقتضا می‌نماید که دنیا دیگری باشد که در آن هر شخص به آنچه سزاوار آن میباشد، رسد.[۱۷]

خصوصیت‌های آخرت و تفاوت آن با جهان
به‌گفته مرتضی مطهری در صدها آیه از قرآن موضوعات مربوط به دانا آخرت، همانند فقیه‌ بعداز مرگ، روز قیامت، کیفیت محشورشدن مردگان، معیار، اکانت، ضبط انجام، پردیس و دوزخ و جاودانگی فقید آخرت مطرح شد‌ه‌است.[۱۸] عالمان مسلمان برپایه آیه‌ها قرآن آخرت را عالَمی تماماً متعدد با عالم و نظام جان دار در آن میدانند.[۱۹] ملاصدرا بر این اطمینان میباشد که چنان‌چه روح، داخلِ جسد میباشد فقیهِ آخرت نیز درون فقیه دنیاست.[۲۰]حکیم سبزواری نیز در توضیح این حرف فقیه آخرت را در حین دانا جهان دانسته و آن را در مقایسه با فقید جهان مانند جوجه پرنده نسبت به تخم آن میداند.[۲۱] در آخرت کلیه آدم‌ها از شروع آفرینش تا نقطه نهایی آن، به طور همزمان معاش می‌نمایند.[۲۲] در آن، آدم‌ها یا این که‌ در خوشبختی مطلق‌اند و هرچه بخواهند برایشان مهیا میباشد یا این که در سیاه بختی مطلق‌اند که چیزی جز آنچه بد فکر میکنند، نصیبشان نمیشود؛ ولی در عالم معاش و مرگ، منفعت‌مندی و محرومیت، شقاوت و بهروزی، مشقت و ریلکس، و حزن و شور با هم آمیخته میباشد.[۲۳]

برخی دیگر از خصوصیت‌های آخرت مبنی بر نشانه‌ها قرآن و احادیث به‌تفصیل پایین میباشد:

جاودانگی: طبق آیه‌ها قرآن آخرت نقطه نهایی‌ناپذیر و ابدی میباشد. از جمله در آیه ۳۴ سوره ق آورده شده میباشد که در آخرت به بهشتیان بشارت داده می گردد: «امروز روز جاودانگی میباشد.» همینطور در غررالحکم از امام علی(ع) نقل شد‌ه‌است: «جهان مجموع‌شدنی و آخرت ابدی میباشد.»[۲۴]
تفکیک نیکوکاران از بدکاران: بر محور آیه ها قرآن، در آخرت نیکوکاران و بدکاران از هم مستقل میگردند: «و اى گناهکاران، امروز [از بی‌گناهان‏] مستقل گردید»؛[۲۵] «کسانى که بی دینی ورزیدند، به‌سوى دوزخ وجهنم گرد آورده خواهند شد، تا آفریدگار چرک آلود را از تمیز جداگانه نماید.»[۲۶] مؤمنان خرسند‌اند و به فردوس میروند و کافران اندوهگین‌اند و وارد دوزخ می شوند:[۲۷] «کسانى که از پروردگارشان پروا داشته‌اند، دسته‌مجموعه به‌سوى پردیس سوق داده میشوند»؛[۲۸] «و مجرمان را با درحال حاضر تشنگى به‌سوى دوزخ وجهنم می رانیم.»[۲۹]
دیدن سود انجام: برپایه نشانه‌ها قرآن آدم فیض ایفا خویش در عالم را در آخرت خواهد رویت کرد: «و [سود‏] تلاش وی به‌زودى چشم شود. آنگاه هرچه آحاد‌خیس به وى محرک میدهند»؛[۳۰] «پس هرکه هم‌وزن ذرّه‌‏اى نیکى نماید، [سود‏] آن را خواهد روئت کرد و هرکه هم‌وزن ذرّه‌‏اى بدى نماید [فیض‏] آن را خواهد روءیت کرد.»[۳۱]
منفعت‌مندی مطابق استعداد: برخلاف جهان، در آخرت هرکس برپایه استحقاقش، فایده‌مند می گردد. در حدیثی از امام علی(ع) آمده میباشد: «وضع و اوضاع جهان تابعِ رخداد میباشد و وضع و اوضاع آخرت از استحقاق بشر‌ها تبعیت می‌نماید.»[۳۲][یادداشت ۱]

حطیم
نوشته‌علمیٔ مهم: حطیم
حد فاصل در بین رکن حجرالاسود و درِ کعبه را حطیم گویند و در احادیث آمده که شایسته ترین جای در مسجد الحرام میباشد.[۳۷] ادله اسم‌گذاری آن به حطیم این میباشد که عموم در آن توده میشوند و به یکدیگر فشار مسجد قبا مشهد می آورند.[۳۸]
زمزم
دیرین ترین تصویر از چاه زمزم
نوشته‌ی‌علمیٔ مهم: زمزم
چاه آبی‌رنگ در بخش شرقی مسجدالحرام میباشد که آن را بئر زمزم، چاه اسماعیل، حفیرة عبدالمطلب، شفاء سُقم، عافیه، مَیمونه، طُعم، بَرکة و بَرّة میخوانند. چاه در اطراف جایگاه ابراهیم و نزدیک به هجده متری کعبه و در آدرس مسجد قبا مشهد زیرزمین جای‌دارد.

مستجار
در قبلی کعبه دو درب داشته میباشد. یکی از در دیوار شرقی در اطراف رکن حجر الاسود که امروزه نیز وجود دارااست، دو‌مین درب در دیوار غربی در اطراف رکن یمانی و مقابل در شرقی بوده که در نوسازی قریش این در بسته شد و امروزه مکان آن روی دیوار کعبه معلوم میباشد. به محل در غربی مستجار گفته می شود.[مستلزم منبع] لمس کردن کعبه درین حوزه‌ و دعا در آن در به دور هفتم طواف مستحب رزرو مسجد قبا مشهد میباشد.[۳۹]

ملتزم
ملتزم مسافت مستجار میباشد تا رکن یمانی مقابل حطیم. این محل را از آن روی ملتزم می­‌نامند که زائران و حج‌گزاران در آنجا می‌­ایستند و به دیوار ملتزم گردیده، می­ چسبند و دعا شماره تلفن مسجد قبا مشهد می­‌خوانند.[مستلزم منبع]

بنابر بعضی احادیث، فرستاده اکرم(ص) شکل و دستهای خویش را بر این بخش از دیوار می‌گذاشت. از آن حضرت نقل کرده‌اند که درین محل، دعای بندگان مستجاب میباشد. اعتراف به گناه و طلب بخشایش، از اجرا مستحب این محل میباشد.[۴۰]

درهای مسجدالحرام
مسجدالحرام بیشتراز شصت در دارااست. اسم سه در اساسی مسجد باب‌العمره، باب‌السلام و باب ملک عبدالعزیز میباشد.

اداره مسجد

این نصیب نوشتار خالی میباشد. شما می توانید با تایپ کردن به توسعه و گسترش آن امداد نمائید.
منابع مکتوب درباره مسجدالحرام
منابع تاریخی
اثرها مکتوب بخش اعظمی درباره مسجدالحرام نگاشته شد‌ه‌است. این اثرها بر دو گروه‌اند: بعضا اثر ها به طور بدون واسطه به قضیه مسجدالحرام پرداخته‌اند؛ البته بعضی دیگر به مناسبت پرداختن به شهر مکه، از مسجدالحرام نیز صحبت گفته‌اند. قدیم‌ترین تاثیر جان دار که به طور کامل مسجدالحرام را معرفی کرده، کتاب أخبار مکة و ما جاء فیها اینجانب الآثار[۴۱] نوشته ابوالولید ازرقی مرتبط با قرن سوم قمری[۴۲] و آن‌گاه خبرها مکة فی قدیم الدهر و حدیثه[۴۳]نوشته محمد بن اسحاق بن عباس فاکهی مکی از همین قرن میباشد.[۴۴]
برخی دیگر از منابع عبارتند از:

اشارة الترغیب و التشویق الی المساجد الثلاثة و الی البیت العقیق نوشته شمس‌الدین محمد بن اسحاق خوارزمی (درگذشتۀ ۸۲۷ق.).
العِقد الثَّمین، نوشته تقی الدین فاسی(درگذشتۀ ۸۳۲ق.) که از منابع بسیار اصلی در تاریخ مکه و مسجدالحرام میباشد.
تاریخ مکة و المسجد الحرام و المدینة المنورة و القبر الشریف نوشتۀ محمد بن محمد بن احمد بن الضیاء مالکی (درگذشتۀ ۸۸۵ق.).
سفرنامه‌ها
درباره شهر مکه و مسجدالحرام مطالب اکثری را می‌اقتدار دربین سفرنامه‌ها بازیافت. بیشتر این سفرنامه‌ها، گزارش مسافرت حج میباشد که به مناسبت حج، مسجدالحرام را معرفی کرده‌اند. از مهم ترین و قدیم‌ترین سفرنامه‌های حج که داده ها تاریخی ارزشمندی در خویش دارا‌هستند، دو سفرنامه، تذکیر بالاخبار عن اتفاقات الامصار نوشته ابن جبیر(۵۴۰ -۶۱۴ق‌/ ۱۱۴۵-۱۲۱۷م) و تحفةالنظار از ابن بطوطه(م.۷۷۹ق. ۱۳۶۹م.) میباشد.
[مستلزم منبع] شیعه‌ها اهل ایران نیز در سفرنامه‌های خویش، مطالب اکثری درباره مسجدالحرام نوشته‌اند. از مهم‌ترین اثر ها در این باره، سفرنامه ناصرخسرو(درگذشته ۴۸۱ ق. / ۱۰۸۸ م.)، سفرنامه فرهاد میرزا معتمدالدوله(درگذشتۀ ۱۳۰۵ قمری) و ادله الانام فی سبیل زیارة بیت الله الحرام و القدس الشریف و مدینة السلام نوشته حسام السلطنه(درگذشتۀ ۱۳۰۰ق.) میباشد.[مستلزم منبع]

پانویس
نک: راغب اصفهانی، ص۲۳۰.
ابن ضیاء، تاریخ مکه، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۳.
سوره انفال، آیه ۳۴.
صدوق، علل الشرایع، منشورات المكتبة الحيدرية ومطبعتها في النجف، ج۲، ص۳۹۸.
معجم المصطلحات والألفاظ الفقهية‌، محمود عبدالرحمان‌، ج۳، ص۲۷۹.
ابن ظهیره، الجامع اللطیف فی فضل و ادب مکة، ۱۴۲۳ق، ص۱۶۱،۱۶۲.
نک: ابن ضیاء، تاریخ مکه، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۳.
ابن ضیاء، تاریخ مکه، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۳.
ازرقی، خبر ها مکة، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۷۳.
رجوع نمایید به ازرقی، خبر‌ها مکه، ۱۴۱۶ق،ج۲، ص۶۶؛ کلینی، الکافی،۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۱۰؛ حرّعاملی، وسائل الشیعه، الناشر مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث ـ قم، ج۱۳، ص۳۵۴ ۳۵۵.
نک:ابن ضیاء، تاریخ مکه، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۴.
نک:ابن ضیاء، تاریخ مکه، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۲.
برای شرح بیشتر نک: ازرقی، خبر‌ها مکة، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۳۵۵.
نک: ازرقی، خبر‌ها مکة، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۶۲.
ازرقی، خبر ها مکة، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۳۴.
ازرقی، خبرها مکة، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۳۶.
ازرقی، خبرها مکة، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۵۹.
ابن ضیاء، تاریخ مکه، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۳.
سباعی، ص۶۵؛ جعفریان، اثر ها اسلامی مکه و مدینه، ص۴۳.
ابن ظهیره، الجامع اللطیف فی فضل و ادب مکة، ۱۴۲۳ق، ص۱۷۷.
جعفریان، اثر ها اسلامی مکه و مدینه، ص۷۲.
ازرقی، خبر‌ها مکة، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۶۹؛ ابن ظهیره، الجامع اللطیف فی فضل و ادب مکة، ۱۴۲۳ق، ص۱۷۷،۱۷۸؛ سباعی، ۸۴ و ۸۵.
جعفریان، اثرها اسلامی مکه و مدینه، ص۷۳.
جعفریان، اثر ها اسلامی مکه و مدینه، ص۷۳ و ۷۴.
sf سباعی، ص۱۵۸-۱۶۰؛ جعفریان، اثرها اسلامی مکه و مدینه، ص۷۴.
جعفریان، اثر ها اسلامی مکه و مدینه، ص۷۵.
جعفریان، اثر ها اسلامی مکه و مدینه، ص۷۵.
جعفریان، اثر ها اسلامی مکه و مدینه، ص۷۶.
جعفریان، اثرها اسلامی مکه و مدینه، ص۷۶.
جعفریان، اثر ها اسلامی مکه و مدینه، ص۷۶.
جعفریان، اثر ها اسلامی مکه و مدینه، ص۷۷.

هجرت حج
بهائی بعداز مدتی برای هجرت حج، از روحانی الاسلامی گوشه گرفت و سفر وقتگیر خویش را شروع کرد و در ۱۰۲۵ق به اصفهان برگشت و از آن پس تا انتها قدمت همپا فرمان روا عباس بود. او درین هجرت، به عراق و حلب، شام و مصر و سَراَندیب (سِیلان)، حجاز و بیت‌المقدس رفته و در مهاجرت خویش، توانست بخش اعظمی از علما و بزرگان صوفیه را مسجد قبا مشهد ببیند.[مستلزم منبع]

بهائی در سفرهای خویش، ناشناس و در کسوت فقر و درویشی سیر کرده و با ارباب ادیان و مذهب ها اسلامی به مشاجره و احتجاج پرداخته و در برخی مفاد تقیه آدرس مسجد قبا مشهد می‌نموده است.[۱۹]

وی در خط مش رجوع از حج به تبریز رفت و حدود یکسال در آنجا ماند.[۲۰] او سفری نیز به کَرْک نوح در جبل استدلال داشته و در آنجا با روضه خوان حسن صاحب و مالک معالم (متوفی ۱۰۱۱ق) دیدار نموده است.[۲۱] از اثرها او اینگونه برمی آید که او به شهرهای دیگری زیرا کاظمین، هرات، آذربایجان و قم و شیروان هجرت رزرو مسجد قبا مشهد نموده است.[۲۲]

مسافرت پیاده به مشهد
از سفرهای تاریخی روضه خوان بهائی، مسافرت پیاده وی به مشهد میباشد. توشه نخستین، در ۲۵ ذی‌الحجه ۱۰۰۸ق بود. در‌این فرصت، فرمانروا عباس به شکرانه فتح خراسان، از طوس تا مقبره امام رضا (ع) را پیاده رفت و روضه خوان بهایی نیز او‌را ملازمت کرد.[مستلزم منبع] سه سال آنگاه، پاد شاه عباس به سبب ساز نذری که داشت مجدد با پای پیاده از اصفهان به مشهد رفت و ۳ ماه در‌این شهر ماند که درین هجرت نیز روحانی بهائی یاور شماره تلفن مسجد قبا مشهد وی بود.[۲۳]

حالت اجتماعی
انتصاب به رده روحانی‌الاسلامی
روضه خوان بهائی بعداز مرگ پدرش در ۹۸۴ق، در بحرین[۲۴] به دستور پادشاه طهماسب به هرات رفت و به مکان وی به روحانی الاسلامی هرات منصوب شد. این اولی منصب قانونی او بود.[۲۵]

بعد از وفات بابا همسرش (روضه خوان علی منشار) در به عبارتی سال، روضه خوان الاسلام اصفهان شد. حکم روضه خوان الاسلامی او‌را پادشاه اسماعیل دوم (حک: ۹۸۴–۹۸۵) یا این که پادشاه محمد خدابنده (حک: ۹۸۵–۹۹۵) صادر کرد. جمع‌ای گفته‌اند سلطان عباس اولیه که در ۹۹۶ق به حکومت رسید، دستور روحانی الاسلامی او‌را صادر نموده است.[۲۶]

این منصب آیتم رضایت و عشق و علاقه وی خلا و همچنان میل به عزلت داشت و در زهدو تقوا و درویشی به راز میبرد،[۲۷] حتی پیوسته سعی بر گوشه‌گیری و استعفا از روحانی الاسلامی داشت و به نقل از برخی منابع برای مدتی از این رده گوشه گرفت.[مستلزم منبع]

نقل می‌نمایند، بهائی پیشین از روحانی الاسلامی، رده و قرب خاصی در دربار صفوی داشت و در علم، زهد و تقوا، کفایت و کاردانی گزینه متکی بودن فرمان روا عباس نخستین و طرف مشورت کردن وی قرار می‌گرفت. به نوشته اسکندر منشی،[۲۸] سلطان از محضر بهائی سود میبرد و وجود او‌را بسیار مغتنم می‌شمرد، تا آنجا که بعداز رجوع بهائی از مسافرت وقت گیر، به استقبال وی آمد و سر کردگی علمای کشور‌ایران را به وی سفارش کرد که بهائی نپذیرفت.[۲۹] فرمانروا در کارها دینی خانوادگی نیز به او بازگشت میکرد.[۳۰]

اقامه نماز آدینه
بهائی اقامه نماز آدینه اصفهان را بر ذمه داشت.[۳۱]

مذهب و مشرب روضه خوان بهائی

نگاره‌ای از روضه خوان بهایی تاثیر محمدعلی‌بیک نقاشباشی، نقاش قرن سیزدهم قمری.
شیعه بودن روضه خوان بهایی را باتوجه به وابستگی وی و خانواده‌اش به شیعه‌ها جبل استدلال و نیز نوشتن‌های بسیارش در فقه و معارف شیعی غیرقابل شک و تردید دانسته‌اند. از شاخص‌ترین این اثرها قصیده مشهور «وسیلة الفوز و الامان» وی در مدح امام فرصت(عج) و نیز صلوات مشهوری میباشد که برای ۱۴ معصوم تشکیل داد و با عبارت «اللهم صل و سلم و زد و بارک علی مالک الدعوة النبویة» آغاز میگردد و آن را خدام حرم متبرکه در مراسم اعیاد در آستان قدس رضوی و بقعه حضرت معصومه(س) و مذکّران شیعه در دیگر مجالس مذهبی می خوانند.[۳۲][یادداشت ۳] بهاءالدین عاملی در اشعار عربی خویش ضمن اظهار ارادت و اخلاص بدون نقص به ائمه شیعه و شوق واشتیاق به زیارت قبور وی،[۳۳] در مواقعی از معارضان آن‌ها تبری جسته میباشد.[۳۴]

محمدامین محبّی[۳۵] و احمد خَفاجی[۳۶] بر این باورند که بهائی تسنّن خویش را از فرمانروا عباس نخستین که شیعه بود، مخفی میکرد و اورا صرفا به منجر افراطی که در محبت ائمه شیعه داشته میباشد، شیعه شمرده‌اند.[۳۷] احتمالاً مهم ترین سبب ساز این غلط، سیاق و سلوک خویش بهائی میباشد که او در سفرهای خویش تقیه می کرد و به باعث مشرب عرفانی خویش، با هر ملتی به اقتضای مذهب وی خوی می‌نمود.

برخی علمای شیعه بر تسامح بهائی در عکس العمل با مذهب‌ها دیگر مشکل گرفته و در توثیق وی شک کرده‌اند،[۳۸][یادداشت ۴] البته مسلّم میباشد که روحانی بهائی دانا شیعی معتدلی بوده و به نحوه قدما، به اقوال و اثر ها عامّه حیث داشته میباشد؛ برای مثال، بر کشاف زمخشری کناره نوشته و لبه‌اش بر تعبیر و تفسیر بیضاوی علی‌رغم نیمه‌تمام ماندن، از شایسته ترین حاشیه ها این تعبیر و تفسیر شمرده گردیده‌است.[۳۹]

از سوی دیگر، بهائی در کسوت فقر و درویشی بوده و علی‌رغم آمد و شد به دربار صفوی، مشرب تصوف و عرفان داشته و به همین خیال و خاطر گزینه دقت منابع صوفیه قرار گرفته و گاه یک صوفی مجموع عیار معرفی گردیده است. معصوم علیشاه،[۴۰] بهائی را یاروهمدم با بخش اعظمی از بزرگان شیعه زیرا میرداماد، میرفندرسکی، ملا صدرا، مجلسی نخستین و سود کاشانی، به سلسله نوربخشیه و نعمت اللهیه منتسب نموده است. آنچه بیش تر از هر چیز تصوف بهائی را قوت بخشیده، لغات و اشعار خویش اوست. وی در اثرها خویش از محیی الدین ابن عربی با عباراتی مانند جمال العارفین، روحانی جلیل، بی نقص، عارف و واصل صمدانی تجلیل نموده است.[۴۱] از این رو، برخی علمای شیعه نیز بر وی به جهت تمایلش به تصوف و بعضا موردها دیگر اختلال گرفته‌اند.[۴۲]

بهائی بیش از دیگر علما و فقهای امامیه تصمیم به عرفان داشته میباشد. به گفته علامه مجلسی، او اهل چله‌نشینی و ریاضات دینی بوده و به طلبه خویش محمدتقی مجلسی آموختن بیان داده میباشد.[۴۳] با این همگی، در برخی منابع به بیزاری بهائی از صوفیان و دراویش فرصت خویش و آداب و عقاید وی اشاره شد‌ه‌است.[۴۴] خویش بهائی نیز در ماجراِ رمزیِ گربه و موش[۴۵] و در اشعارش، از صوفیان ریاکار نقد شدیدی نموده است. از این رو از بعضا علمای شیعه در حفاظت از بهائی و عدم انتساب وی به تصوف اصطلاحی، شواهدی نقل گردیده‌است.[۴۶]هم اینگونه از بعضی سروده‌های وی عیب گیری بدون شوخی به فیلسوفانی زیرا ارسطو و بوعلی و بسنده کردن به فقه و اصول خالی از عشق و علاقه و معرفت دیده می شود. در ابیاتی از نان وحلوایش میگوید:

یک‌سری و تعدادی از حکمت یونانیان؟
حکمت ایمانیان را هم بدان
یک سری زین فقه و حرف بی‌اصول
مغز را خالی کنی، ای بوالفضول
صرف شد عمرت به گفت و گو نحو و صرف
از اصول عشق و علاقه هم خوان یک دو صحبت
دل منوّر کن به انوار جَلیّْ
چندین باشی پیاله لیس بوعلی؟
سروَر فقید، شه عالم و آئین
سُؤْر مؤمن را شفا اظهار‌کرد ای حزین
سؤر رسطالیس و سؤر بوعلی
کی شفا گفته رسولِّ منجلی؟
سینهٔ خویش را برو صد چاک کن
دل از این آلودگی‌ها منزه کن
[۴۷]

حضرت ابراهیم دارای شهرت به ابراهیم خلیل، دومی نبی اولوالعزم میباشد. ابراهیم دربین‌النهرین به پیامبری مبعوث شد و نمرود حکم دهنده مجال خویش و عموم آن حوزه‌ را به آئین توحید دعوت کرد. گردآوری مقداری دعوت او‌را پذیرفتند و زیرا وی از ایمان‌آوردن آن‌ها مأیوس شد، به فلسطین مسجد قبا مشهد هجرت کرد.

برپایه نشانه‌ها قرآن، قوم و قبیله بت‌پرست ابراهیم، اورا به‌جهت آنکه بت‌هایشان را شکسته بود، در حریق انداختند، البته حریق به امر آفریدگار سرد شد و ابراهیم از آن سلامت آدرس مسجد قبا مشهد خارج آمد.

اسماعیل(ع) و اسحاق(ع) دو فرزند ابراهیم و جانشینان وی می‌باشند. نسب خویشاوندان بنی‌اسرائیل که پیامبران متعددی از دربین آنان ظهور کرد و همینطور حضرت مریم مامان حضرت عیسی، از روش اسحاق به ابراهیم(ع) میرسد. نبی اسلام هم به اسماعیل فرزند دیگر وی نسب رزرو مسجد قبا مشهد می‌بَرد.

قرآن بنای منزل کعبه و دعوت عموم به مناسک حج را به ابراهیم نسبت داده و او‌را خلیل‌الله (دوست خداوند) معرفی نموده است. طبق آیه ها قرآن وی بعداز آزموده‌شدن با آسیب ها ازجمله ذبح فرزندش به امر آفریدگار، خلال نبوت به منزلت امامت شماره تلفن مسجد قبا مشهد هم نائل شد‌ه‌است.

معاش‌طومار
به دنیا آمدن و وفات
بیشتر دانشمندان‌، سده ۲۰ پیش از تولد‌ را تاریخ‌ به دنیا آمدن‌ ابراهیم‌(ع) دانسته‌اند و بعضا‌ از آن‌ها رقم‌ ظریف‌خیس ۱۹۹۶ پیش از ‌به دنیا آمدن‌ را بیان کرده‌اند.[۱] در کتاب حادثه ها الایام روز به دنیا آمدن او، دهم محرم دانسته گردیده‌است.[۲] بعضی مورخین روز نخستین ذی‌الحجه را روز به دنیاآمدن او دانسته‌اند.[۳]

در منابع اسلامی چند شهر تحت عنوان محل تولد ابراهیم(ع) نام برده میباشد. به‌گفته تاریخ طبری بعضا بابل یا این که کوثا از نواحی سواد عراق را که در آن مجال نمرود در آن ها حکومت می‌کرده، محل تولد ابراهیم دانسته‌اند و بعضی دیگر محل میلاد او‌را الورکاء (اوروک‌) یا این که حرّان‌ ذکر کرده و گفته‌اند بعداً پدرش اورا به بابل یا این که کوثا منتقل کرد.[۴] در روایتی از امام درست گو(ع)، «کوثا» محل تولد ابراهیم و محل استقرار نمرود مذکور میباشد.[۵] ابن‌ بطوطه‌ جهانگرد قرن ششم قمری، از محلی‌ به‌ اسم‌ بُرص‌ در میان‌ حله‌ و بغداد در عراق خاطر کرده‌ که‌ گفته‌اند محل تولد‌ ابراهیم‌ بوده‌ میباشد‌.[۶]

مزار حضرت ابراهیم در شهر الخلیل در فلسطین
ابراهیم(ع) ۱۷۹ یا این که ۲۰۰ سال قدمت کرد و در حبرون بنا شده در فلسطین که امروزه الخلیل نامیده میشود، از عالم رفت.[۷]

بابا ابراهیم
درباره‌ اسم‌ بابا ابراهیم‌ اختلاف‌ می‌باشد. در قسم عتیق‌ این‌ اسم‌، ترح‌ ضبط گردیده‌ میباشد[۸] که در منابع تاریخی مسلمان ها، تارُخ[۹] یا این که تارَح[۱۰] مذکور میباشد. در قرآن آمده میباشد: «وَ إِذْ قالَ إِبْروشِیمُ لِأَبِیهِ آزَرَ» (وقتی که ابراهیم به پدرش آزَر بیان کرد).[۱۱] برپایه این آیه برخی از مفسران اهل‌سنت آزر را بابا حضرت ابراهیم دانسته‌اند؛[۱۲] ولی مفسران شیعه «اَب» را درین آیه در معنای بابا نمی‌دانند.[۱۳] به گفته آن ها واژه «اَب» در عربی ضمن بابا، در ارتباط عمو، جد و سرپرست و... نیز به فعالیت می‌رود. علامه طباطبایی در المیزان می گوید: بی‌شک وتردید «آزر» که در‌این آیه می باشد بابا واقعی ابراهیم وجود ندارد؛ البته به واسطه بعضا از خصوصیت‌ها و عناوینی که در وی وجود داشته، به وی بابا می‌گفته میباشد مانند این که وی عموی ابراهیم بود و از دید لغت، بابا (اَب) بر پدربزرگ و عمو و ناپدری نیز گفته میگردد.[۱۴] ابراهیم از آزر که او‌را بابا می خواند؛ البته بابا واقعی‌اش عدم وجود، بیزاری می‌جست.[۱۵]

مبنی بر گزارش منابع تاریخی، در سالی که ابراهیم(ع) دیده به جهان گشود، به فرمان نمرود هر نوزادی را که به عالم می‌آمد، به قتل می‌رساندند؛ به این دلیل‌که منجمان پیش‌بینی کرده بودند در سال جاری کودکی به جهان خواهد آمد که بنای مخالفت با آیین نمرود و پیروانش را می گذارد و بت‌ها را میشکند. برای همین مامان حضرت ابراهیم، از واهمه نمرودیان اورا باطن غاری در اطراف منزل‌اش گذاشت و پس از پانزده ماه شبانه از غار خارج آورد.[۱۶]

وصلت و فرزندان
همسر اولِ ابراهیم ساره میباشد و ابراهیم(ع) سازه به نقل تورات در اور کلدانیان با وی تزویج نمود.[۱۷] براساس گزارش دهخدا در لغتنامه اور یا این که عور یا این که در تورات اور کلدانیان شهر و حوزه‌ ٔ قدیم سومِر در جنوب بابل بوده میباشد. این شهر در جنوب عراق و از مرکزها اساسی فرهنگ و تمدن سومری و به گفته تورات زادگاه ابراهیم پیغمبر بوده میباشد . اسم این شهر تعالی که تأسیسش از فرصت‌های بسیار قدیم میباشد در قرن ۴ قبل از به دنیاآمدن از تاریخ برافتاد و بعداز آن در پایین خاک و شن مدفون شد و فراموش شوید و محلش در قرن ۱۹م. کشف شد.[۱۸] از تورات برمی‌آید که وی خواهر ناتنی ابراهیم بوده میباشد؛[۱۹] البته مبنی بر با احادیث شیعه، ساره دختر خاله ابراهیم و خواهر لوط(ع) بوده میباشد.[۲۰] برطبق یکی این احادیث، ابراهیم(ع) در کوثا با وی وصلت نمود و وی مالک محصول فراوانی (زمین و دام) بود که بعداز وصلت حضرت ابراهیم با وی، به تملک ابراهیم(ع) درآمد و حضرت ابراهیم آنان را زیادتر نمود؛ به گونه ای که در ناحیه معاش وی کسی به‌اندازه وی محصول و گنج نداشت.[۲۱]

ابراهیم از ساره فرزنددار نمیشد؛ از این رو ساره، کنیز خویش هاجر را به وی اعطا کرد و ابراهیم از وی مالک فرزندی به اسم اسماعیل شد.[۲۲] ابراهیم بعداز تعدادی سال از ساره هم مالک فرزند شد که اسم او‌را اسحاق گذاشتند. میلاد اسحاق ۵ یا این که ۱۳ سال پس از اسماعیل دانسته گردیده‌است.[۲۳] سازه به بعضا نقل‌ها، هنگام به دنیاآمدن اسحاق، ابراهیم(ع) بیشتراز ۱۰۰ سال داشته و ساره ۹۰ ساله بوده میباشد[۲۴] و طبق نقلی دیگر اسحاق سی سال بعداز اسماعیل دیده به جهان گشود و ابراهیم(ع) در آن مجال ۱۲۰ سال داشت.[۲۵]

گفته‌اند ابراهیم(ع) بعداز در سپری شد ساره با دو زن دیگر تزویج کرد که از یک کدام از صاحب و مالک ۴ پسر و از دیگری صاحب و مالک ۷ پسر شد و کل فرزندان وی به ۱۳ پسر رسید.[۲۶]ماذى، زمران، سرحج و سبق از زنی به اسم «قنطورا» و نافس، مدين، كيشان، شروخ، أميم، لوط و يقشان از زنی به اسم «حجونی».[۲۷

اُمِّ أیمَن، از صحابه و مامان اسامة بن زید که حضرت محمد(ص)، او‌را از زنان بهشتی معرفی نموده است. او به هم پا امام علی(ع) بعداز درگذشت نبی(ص)، برای بازپس‌به چنگ آوردن فدک از ابوبکر، شهیدشدن بخشید که رسول(ص)، فدک را به فاطمه زهرا(س) مسجد قبا مشهد بخشیده میباشد.

وی از اولیه افرادی بود که مسلمان شد. همینطور در نبرد احد و خیبر حضور داشت و در مبارزه احد به مجروحان آب می رساند و آن‌ها را مداوا می کرد. روایاتی به گزارش ام ایمن در منابع روایی وجود آدرس مسجد قبا مشهد دارااست.

معاش‌طومار
بَرَکة دختر ثعلبة بن عمرو، دارای اسم و رسم به‌ امّ ایمن، کنیزی حبشی[۱] و وابسته به عبدالله بن عبدالمطلب، بابا حضرت محمد(ص) بوده[۲] و بعد به رسول(ص) ارث رسیده[۳] و نبی بعد از تزویج با حضرت خدیجه،[۴] اورا رزرو مسجد قبا مشهد آزاد کرد.[۵]

ام ایمن همینطور بعداز درگذشت آمنه، مامان حضرت محمد(ص) در ابواء، وظیفه نگهداری از فرستاده(ص) را تا ورود به مکه[۶] و بعداز آن تا سنین بلوغ و پرورش، بر ذمه داشت.[۷]

ام ایمن قبل از اسلام در مکه با عبید بن عمرو تزویج کرد و از وی فرزندی به اسم أیمَن به جهان آورد که در غزوه حنین در سپاه اسلام بود و کشته شد.[۸] بعد از درگذشت عبید بن عمرو، ام ایمن با زید بن حارثه وصلت کرد.[۹] اسامة بن زید، فرزند آن دو میباشد.[۱۰] رسول(ص) قبل از وصلت ام ایمن با زید بن حارثه، خطاب به یارانش فرمود که هر که می خواهد با زنی بهشتی وصلت نماید، ام ایمن را به عقد خویش شماره تلفن مسجد قبا مشهد درآورد.[۱۱]

تاریخ درگذشت ام ایمن، پنج یا این که شش ماه بعداز وفات حضرت محمد(ص) دانسته گردیده‌است.[۱۲] با این اکنون، برخی از زنده بودن او در زمانه خلافت ابوبکر و قدمت حرف گفته‌اند.[۱۳]

ملازمت با رسول
ام ایمن از اولیه عده ای بود که مسلمان شد و ابعاد به مدینه سفر کرد.[۱۴] همینطور برخی از مورخان، او‌را از مهاجران به حبشه دانسته‌اند.[۱۵] اسم ام ایمن میان صحابه فرستاده مذکور میباشد.[۱۶]

او در نبرد احد حضور داشت و به مجروحان آب می رساند[۱۷] و آن‌ها را مداوا می کرد.[۱۸] ام ایمن در نزاع خیبر نیز به یاور ام سلمه، یکی‌از بیست زنی بود که یاروهمدم با رسول(ص) از مدینه بیرون شد.[۱۹]

نبی(ص) به ام ایمن عشق اکثری داشته و گاه او‌را مامان خطاب می‌نموده است.[۲۰] بنابر گزارش‌های تاریخی، رسول(ص) با ام ایمن در منزل‌اش دیدار می‌کرده و بعداز رسول نیز ابوبکر و قدمت به تاسی از حضرت محمد(ص)، همین فعالیت را ایفا داده‌اند.[۲۱] در بعضا منابع حدیثی، فضیلت ها ام ایمن در بخشی جدا مذکور میباشد.[۲۲]

ام ایمن به هم پا امام علی(ع)، بعداز درگذشت نبی(ص)، برای بازپس‌به چنگ آوردن فدک از ابوبکر، شهیدشدن اعطا کرد که نبی(ص) فدک را به فاطمه بخشیده میباشد.[۲۳] در منابع حدیثی اهل‌تسنن تعدادی حدیث از فرستاده(ص) به وسیله ام ایمن نقل گردیده‌است.[۲۴] اشخاصی زیرا انس بن صاحب و مالک، ابویزید مدنی و حنش بن عبدالله صنعانی نیز از وی داستان کرده‌اند.[۲۵]

پانویس
زهری، المغازی النبویة، ۱۴۰۱ق، ص۱۷۷؛ الطبرانی، المعجم الکبیر، ۱۴۰۴ق، ج۲۵، ص۸۶.
الطبرانی، المعجم الکبیر، ۱۴۰۴ق، ج۲۵، ص۸۶.
ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۰۵ق، ج۸، ص۲۲۳؛ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۹۵۹م، ج۱، ص۹۶.
حلبی، السیرة الحلبیة، ۱۴۲۷ق، ج۱، ص۷۷؛ الطبرانی، المعجم الکبیر، ۱۴۰۴ق، ج۲۵، ص۸۶.

معاش‌طومار و زیست علمی
سید علی موسوی گرمارودی در ۳۱ فروددین ماه سال ۱۳۲۰ش در قم دیده به جهان گشود.[۱۸] پدرش سید محمدعلی از روحانیان سرشناس حوزه‌ گرمارود الموت قزوین[۱۹] و مادرش اهل تنکابن مازندران بود.[۲۰] در زمانه کودکی با سید علی‌اکبر ابوترابی دوست و مسجد قبا مشهد اهالی بود.[۲۱]

تحصیلات ابتدایی را نزد پدرش استارت کرد و بعد از آن در مدرسه های قم افزود.[۲۲] در متوسطه آئین و علم با مدیر سید محمد حسینی بهشتی از محضر استادانی زیرا محمد مفتح، علی‌اصغر فقیهی و مظاهر مُصَفّا استفاده نمود.[۲۳] در سال ۱۳۳۷ش برای علم آموزی علم ها حوزوی به مشهد رفت و نزد روحانی مجتبی قزوینی[۲۴] و محمدتقی ادیب نیشابوری[۲۵] علم فراگرفت. بعد از چهار سال به قم رجوع و در مکتب فیضیه تحصیلات حوزوی خویش را افزود.[۲۶] در‌این زمان از شاگردان محمد و محمدرضا حکیمی، واعظ طبسی[۲۷] و مرتضی مطهری[۲۸] بود. بعد از اتفاق ها ۱۵ خرداد ماه ۱۳۴۲ش و دستگیری امام خمینی، پدرش به طهران هجرت کرد و وی نیز راهی پایتخت و در آنجا سکنی آدرس مسجد قبا مشهد گزید.[۲۹]

نمایی از جوانی سید علی موسوی گرمارودی در خرقه روحانیت
در سال ۱۳۴۵ش، در زمان کارشناسیِ فنٔ حقوق و دستمزد قضایی دانش گاه طهران پذیرفته شد[۳۰] و در سال ۱۳۴۸ش پیروز به دریافت مدرک لیسانس از این حرفه شوید.[۳۱] او آنگاه تحصیلات تکمیلی خویش را در حرفهٔ لهجه و ادبیات فارسی دانش گاه طهران خاطر نشان نمود و در برهه زمانی فوق لیسانس[۳۲] و دکتری[۳۳] خارج از‌التحصیل شد. برای مثال استادان وی در کالج می‌قدرت به احمد مهدوی دامغانی،[۳۴] محمدرضا حکیمی، سید جعفر شهیدی و مهدی متفحص اشاره رزرو مسجد قبا مشهد نمود.[۳۵]

موسوی گرمارودی در شب شعر
«انیستیتو گوته» در سال ۱۳۵۶ش:
«... شیعه در طی تاریخ گلرنگ خویش،
مظلوم زیسته، ولی هماره صدای خود را
به گوش تاریخ رسانده میباشد.»[۳۶]

کار‌ها
سید علی موسوی گرمارودی در سال ۱۳۵۲ش بوسیله ساواک دستگیر[۳۷] و در سال ۱۳۵۶ش از زندان آزاد شد.[۳۸] وی بعد از انقلاب، به سرپرستی انتشارات فرانکلین کهن،[یادداشت ۱] مدیرعاملی کمپانی اُفْسِت،[۴۰] مشاور فرهنگی و سخنگوی وزارت پست و تلگراف منصوب شد.[۴۱] در سال ۱۳۵۹ش به سمت مشاور مطبوعاتی و فرهنگی ابوالحسن بنی‌صدر، مدیریت جمهور وقت تعیین شوید.[۴۲] هرچند بعد از مدتی قصد استعفا داشت؛ ولی به سفارش امام خمینی درین سِمت باقی شماره تلفن مسجد قبا مشهد ماند.[۴۳]

گرمارودی نهایتاً به جهت اختلاف لحاظ با بنی‌صدر از سمت خویش استعفا اعطا کرد؛[۴۴] ولی همیاری وی با بنی‌صدر ابعاد موجب نقدها برخی محافل مطبوعاتی شد. به‌تیتر نمونه، محسن مخملباف در ماهنامه کیهان او‌را به "بنی‌صدری بودن" جنایتکار کرد که گرمارودی با ارائه طومار‌ای به خط محمد صدوقی، خویش را از این اتهام تبرئه نمود.[۴۵] بعد ها طومار‌ای از امام خمینی درباره مخالفت وی با استعفای گرمارودی منتشر شد.[۴۶] [۴۷] موسوی گرمارودی عمل‌های ادبی پهناور‌ای در حیطههای متفاوت از سرودن شعر در کل پوسته‌های شعری از قصیده و غزل تا شعر تازه،[۴۸] نویسندگی، ماجرا‌نویسی و ترجمه داشته میباشد.[۴۹] تألیف اثر ها پژوهشی، آموزشی، گفت‌و‌گو و سفرنامه برخی دیگر از عمل‌های وی درین حوزه میباشد.[۵۰] او در فصل پاییز ۱۳۵۶ش در شب شعر انستیتو گوته کمپانی کرد و شعر آیینی «در سایه‌سار نخل ولایت» را ارائه بخشید.[۵۱]

موسوی گرمارودی مشاور مطبوعاتی و فرهنگی مدیریت جمهور وقت، بنی‌صدر به همدم علامه جعفری و محمد مجتهد شبستری در سال ۱۳۵۹ش
بعد از موفقیت انقلاب اسلامی جمهوری اسلامی ایران، موسوی گرمارودی به همدم طاهره صفارزاده، «کانون فرهنگی نهضت اسلامی» را تأسیس نمود.[۵۲] از سایر عمل‌های فرهنگی او می‌اقتدار به تکثیر ماهنامه ادبی گلچرخ در فصل تابستان ۱۳۶۵ش اشاره نمود.[۵۳] او مسئولیت سالن وحدت طهران را نیز برعهده داشته میباشد.[۵۴] او همینطور از تیرماه ۱۳۷۸ تا سال ۱۳۸۲ش تحت عنوان رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در تاجیکستان سرویس کرد[۵۵] و مدتی نیز مسئولیت سالن وحدت طهران را بر ذمه داشت.[۵۶] حضور و سخنرانی در کنگره‌های داخلی و فرنگی از سایر کار‌های فرهنگی موسوی گرمارودی بوده میباشد.[۵۷]

دستاوردها و افتخارات
بعضی از مهم ترین دستاوردها و افتخارات سید علی موسوی گرمارودی به تفصیل پایین میباشد:

مرتبه اولیه شایسته ترین شعر جدید فقاهتی در سال ۱۳۴۸ش برای شعر «خاستگاه نور و روشنایی» در مسابقه شعر خبر نامه یغما که به عملکرد حسینیه ارشادوراهنمایی و به مناسبت شروع پانزدهمین قرن بعثت برگزار شد.[۵۸]
استحصال مشوق کتاب سال ایران در سال ۱۳۹۰ش برای ترجمه قرآن کریم و مهربان.[۵۹]
برگزیده قسمت شعر آئینی در دو‌مین فستیوال در میان‌المللی شعر فجر در سال ۱۳۸۶ش.[۶۰]
تقدیر در نصیب آیین و حدیث سی‌و‌چهار‌مین زمان محرک کتاب سال کشور ایران به‌پاس ترجمه نهج‌البلاغه.[۶۱]

اسماعيل‌ بن‌ جعفر (درگذشت:۱۴۳ یا این که ۱۴۵ق) فرزند تبارک امام راستگو(ع‌) میباشد که‌ اسماعیلیه وی یا این که فرزندش محمد را امام بعد از امام درست گو(ع) می دانند. البته از حیث امامیه و نیز بر پایه ی روایات رسیده از رسول(ص)، موسی بن جعفر(ع) امامِ بعداز امام درست گو(ع) میباشد. باور به امامت اسماعیل دیباچه طلاق اسماعیلیان از امامیه و صورت‌گیری فرقه مسجد قبا مشهد اسماعیلیه شد.

درباره شخصیت اسماعیل اختلاف‌حیث وجود داراست بعضی با استناد به احادیث بر این باورند که او با غالیان رابطه داشته میباشد. البته آیت‌الله خویی با توجیه این احادیث و استناد به احادیث دیگر او را فردی جلیل و آیتم عطوفت بابا آدرس مسجد قبا مشهد دانسته میباشد.

اسماعیل در طول حیات امام راستگو(ع) از عالم رفت و در بقیع دفن شد. امام راست گو(ع) خاکسپاری و خاک سپاری او را آشکارا برگزار کرد و اشخاصی را بر مرگش شاهد گرفت تا شبهه امامت و موعود بودن او از در بین برود. همینطور سازه بر احادیث درباره فرصت مرگ اسماعیل بداء چهره داده میباشد، چراکه بعضی از شیعه‌ها او‌را امام می‌پنداشتند و با مرگش پدیدار شد که او امام رزرو مسجد قبا مشهد نبوده میباشد.

معاش و خانواده
اسماعیل فرزند امام راست گو(ع) و فاطمه نوه امام سجاد(ع) میباشد.[۱] تاریخ‌ میلاد او در منابع تاریخی بیان نشده میباشد. با این درحال حاضر با استناد به میلاد امام کاظم(ع) در سال ۱۲۷ق[۲] یا این که ۱۲۸ق[۳] و اختلاف ۲۵ سال دربین امام کاظم(ع) و اسماعیل،[۴] به دنیا آمدن وی در سال‌های اول قرن دوم شماره تلفن مسجد قبا مشهد تقریب زده گردیده‌است.[۵]
علی بن محمد علوی عمری سال فوت اسماعیل را ۱۳۸ق گزارش داده.[۶] در حالی که طبری، تالیف کننده تاریخ طبری از زنده بودن وی در ۱۴۰ق خبر داده میباشد.[۷] سال‌های ۱۴۳[۸] و ۱۴۵ق[۹] به‌تیتر سال‌های مرگ اسماعیل آمده میباشد.
نسل اسماعیل از روش فرزندانش محمد و علی ادامه یافت.[۱۰] محمد دو فرزند به اسم‌های اسماعیل ثانی و جعفر اکبر داشت[۱۱] و نسل علی بن اسماعیل نیز از فرزندی به اسم محمد باقی ماند.[۱۲]
نوادگان اسماعیل در مملکت‌هایی زیرا خراسان، نیشابور، سامراء[۱۳] دمشق،[۱۴] مصر،[۱۵] اهواز، کوفه، بغداد،[۱۶] یمن،[۱۷] صور،[۱۸] حلب[۱۹] و قم[۲۰] می‌زیستند.

نبو
امام جعفر درستگو (ع)
نبی اکرم
حضرت فاطمه‌ امام علی
امام حسین
امام سجاد
امام محمد باقر
امام جعفر راست گو
حمیده بقیه همسران فاطمه
امام موسی کاظم اسحاق محمد اسماعیل عبدالله ام فروة
امام رضا علی عباس اسما فاطمه
اعتبار و شخصیت
به گفته آیت‌الله خویی رجالی شیعه (۱۲۷۸-۱۳۷۱ش) درباره اعتبار شخصیت اسماعیل دو تیم احادیث وجود دارااست. از بعضی از احادیث مدح وی و از بعضی دیگر ذمش برداشت می‌گردد.[۲۱] مبنی بر روایاتی که از آنان ذم اسماعیل‌ برداشت گردیده وی با غالیان‌ همانند مفضل بن عُمَر و بَسّام صیرَفی رابطه داشت و امام راست گو(ع) از این‌ رابطه ها ناخشنود بود.[۲۲] همینطور وی به محافلی‌ رفت‌وآمد داشت که‌ منجر‌ میشد در صلاحیت‌های اخلاقی‌ او شک وتردید خواهد شد.[۲۳] آیت‌الله خویی احادیث ذم را دارنده ضعف سندی و دلالی دانسته و احادیث مدح را ترجیح داده میباشد از این‌رو اسماعیل را فردی جلیل و گزینه عطوفت پدرش معرفی نموده است.[۲۴]
بعضا به رابطه اسماعیل‌ با خطابیه و نقش‌ آن‌ها در صورت‌گیری‌ فرقه اسماعیلیه‌ اشاره کرده‌اند. به گفته اینان ابوالخطاب و اسماعیل‌ در طول‌ حیات‌ امام‌ درستگو‌(ع‌)، به یاری یکدیگر، عقایدی را مبنا‌گذاری کردند که‌ پایه‌ اسماعیلیه شد[۲۵] اورده شده دلیلی بر این داعیه نیست.[۲۶] لویی ماسینیون‌، اسلام‌شناس فرانسوی نیز ابوالخطاب‌ را بابا معنوی اسماعیل می داند.[۲۷] ولی حکم کننده نعمان مغربی عالم اسماعیلیه (۲۸۳-۳۶۳ق) نقشی برای ابوالخطاب در صورت‌گیری اسماعیلیه قائل وجود ندارد و اورا بدعتگذار و گزینه لعن امام راست گو(ع) میداند.[۲۸]

راهبردها و خصوصیت‌ها
اعضای اساس مقاومت حول تعدادی دستور کار و خصوصیت واقعه‌حیث دارا هستند که منجر اتحاد آنان گردیده‌است. نام و نشان حیطه‌ای مشترک و تأثیرپذیری از گفت‌و‌گو اسلام سیاسی را از خصوصیت‌های اعضای این پایه دانسته‌اند. همینطور آورده شده که اعضای این اساس با تقویت قدرت نظامی خویش درپی دست‌یابی به اهدافشان مسجد قبا مشهد می باشند.

نام‌و‌نشان حوزه‌‌ای
قیمت‌ها و هنجارهای مشترک اجتماعی، فقهی و فرهنگی از عواملی میباشد که به‌گفته محققان سیاسی، سبب ساز صورت‌گیری نام و نشان مشترکی در بین اعضای پایه مقاومت شد‌ه‌است و با وجود مسافت جغرافیایی و فقدان مرز مشترک، آنان را حول یک نام و نشان ناحیه‌ای دارای انسجام نموده است.[۱۹] حوزه‌‌گرایی را نوعی نام و نشان نو دانسته‌اند که در اواسط ملی‌گرایی و عالم‌گرایی ظهور کرده و در‌پی پر رنگ کردن بها‌ها و هنجارهای مشترک اجتماعی و فرهنگی بازیگران حیطه‌ای آدرس مسجد قبا مشهد میباشد.[۲۰]

بر پایه ی عقیده حوزه‌‌گرایی، اعضای شالوده مقاومت با استناد به آموزه‌های شرعی همانند قاعده نفی سبیل و ظلم‌ستیزی و اعتماد به شعارهایی مانند وحدت عالم اسلام و استکبارستیزی، پیرو دست‌یابی به هدف ها خویش می‌باشند.[۲۱] همینطور آورده شده صورت‌گیری این نام‌و‌نشان ناحیه‌ای پایین‌تأثیر مؤلفه‌هایی زیرا فرهنگ وتمدن شهید شدن‌طلبی[۲۲] جانبداری از مظلومان، عدل و داد‌طلبی، استقلال‌خواهی، دفاع از تکان‌های آزادی‌قسمت، مهدویت، آموزه انتظار و عموم‌سالاری فقاهتی میباشد که در روند انقلاب اسلامی کشور‌ایران صورت رزرو مسجد قبا مشهد گرفت.[۲۳]

بعضا از دانشمندان صورت‌گیری این نام و نشان ناحیه‌ای را در رویا رویی با نام‌و‌نشان و ائتلاف دیگری در حوزه‌ غرب آسیا میدانند که به وسیله بعضا از کشورهای عربی صورت گرفته و در ادامه سازگاری با اسرائیل و کاهش نفوذ کشور‌ایران شماره تلفن مسجد قبا مشهد میباشد.[۲۴]

تأثیرپذیری از مصاحبه اسلام سیاسی
مصاحبه اسلام سیاسی[یادداشت ۱] را عمده‌ترین گفتگو موثر بر تحولات چندین دهه اخیر حوزه‌ غرب آسیا دانسته‌اند که کاربست فرقه‌ای آن در پوسته حرکت‌های سَلَفی و تکفیری عصر‌ای مملو از آشوب و خشونت و اختلافات مذهبی در‌این حیطه ساخت و ساز نموده است.[۲۵] در مقابلِ حرکت‌های سلفی، از ظهور مذاکره جدیدی به اسم گفت‌و‌گو مقاومت شیعی حرف اورده شده که با برد انقلاب اسلامی و تشکیل حکومت شیعی در جمهوری اسلامی ایران صورت گرفت و با پیوستن تیم‌هایی مانند حزب‌الله، دسته‌های شیعه در عراق، انصارالله یمن و همینطور همسویی دسته‌های سنی‌مذهب مانند حماس و جهاد اسلامی فلسطین، با این گفت‌و‌گو، تحولات ناحیه صورت جدیدی به خویش گرفت.[۲۶]

ارتقا توان نظامی جهت ساخت و ساز توازن اقتدار
ارتقاء توان نظامی کشورهای عضو پایه مقاومت و تجهیز نظامی دسته‌های متعلق به آن، به‌عامل وجود تهدیدهای پیش‌ِروی پایه و کاهش زخم‌پذیری آن در مقابل اقتدار‌های حریف در حیطه، از راهبردهای مهم این شالوده محسوب گردیده‌است.[۲۷] به گفته دانشمندان حوزه امنیت در میان‌الملل، ارتقاء اقتدار نظامی اعضای اساس مقاومت و همگرایی آن‌ها با بعضی از کشورهای قوی، سبب گردیده هزینه‌های ایفا مبادرت نظامی علیه اعضای اساس مقاومت برای اقتدار‌های حریف ارتقا پیدا نماید و بازدارنده از اجرا مبادرت آن‌ها خواهد شد یا این که در شکل مبادرت، متحمل خسارات متعددی شوند.[۲۸]

اقدامات و دستاوردها
پایه مقاومت از اولِ تشکیل، اقدامات و دستاوردهایی داشته که آن را به یک هنرپیشه اساسی حیطه‌ای و تا حدودی فی مابین‌اللملی تبدیل نموده است.[۲۹] ازجمله این اقدامات این اساس می‌قدرت به مبارزات تیم‌های فلسطینی و حزب‌الله لبنان در مقابل اقدامات اشغال‌گرایانه اسرائیل، نبرد کشورهای کشور‌ایران، عراق و سوریه و مجموعه‌های مقاومت در مقابل توسعه و گسترش نفوذ داعش در عراق و سوریه و در غایت، رویارویی با تهاجم کشورهای عربی به یمن، بوسیله انصارالله یمن اشاره نمود.

تقویت مقام شیعه ها در ناحیه غرب آسیا
تأثیرپذیری بالای رای زنی مقاومت از آموزه‌های شیعی، از عامل ها تقویت رده شیعه‌ها در حوزه‌ غرب آسیا تلقی شد‌ه‌است.[۳۰] به گفته محققان، اقتدار قابل انعطاف کشور ایران در تقویت و نفوذ اقتدار شیعه‌ها در کشورهایی زیرا عراق[۳۱] و یمن[۳۲] و بعضا از قسمت‌های لبنان مؤثر بوده میباشد.[۳۳] همینطور به یقین بعضا از محققان سیاسی، ارتقاء وضعیت سیاسی‌اجتماعی شیعه ها در یک ارتباطٔ متقابل، منجر تقویت مبنا مقاومت نیز شد‌ه‌است؛ به‌ویژه در عراق بعداز سقوط صدام، شیعه ها بیرون گردیده از زیر محدودیت‌های حزب بعث، توانستند حضور پررنگی در مناسبات سیاسی-اجتماعی عراق داشته باشند.[۳۴]

تقابل با اشغال‌گری اسرائیل
به اعتقادوباور دانشمندان سیاسی، نام و نشان اشغال‌گرایانه اسرائیل و عدم پایبندی آن به مرزهای گزینش‌گردیده در سال ۱۹۴۸م موجب شد فلسطینیان به نزاع علیه اسرائیل متمایل گردد و تشکل‌هایی ازجمله تکان جهاد اسلامی فلسطین و حرکت حماس صورت گرفت.[۳۵] این دو تکان که با غرض آزادسازی میهن‌های اشغال گردیده فلسطین تشکیل شد،[۳۶] تضارب‌های زیادی با رژیم صهیونیستی داشته‌اند[۳۷] که از مهم ترین آن‌ها می‌اقتدار به انتفاضه‌های اولیه و دوم فلسطین،[۳۸] نبرد ۲۲ روزه غزه[۳۹] و عملیات گردباد‌الاقصی اشاره نمود.[۴۰]

رویارویی با اقدامات رژیم صهیونیستی منحصر به فرد به تیم‌های فلسطینی خلا و حزب‌الله لبنان نیز توانست در سال ۲۰۰۰م به اشراف نظامی ۱۸ ساله اسرائیل بر مناطقی از جنوب لبنان نقطه نهایی دهد.[۴۱] مقابله دربین حزب‌الله لبنان و اسرائیل در پیکار ۳۳ روزه نیز ادامه پیدا کرد که از اواخر تیر سال ۱۳۸۵ش تا اواخر مرداد به عبارتی سال در جریان بود.[۴۲] حزب‌الله بعداز عملیات گردباد الاقصی نیز برای پشتیبانی از عموم غزه وارد مبارزه با اسرائیل شد که تبادل حریق سنگینی دربین دو طرف صورت گرفت.[۴۳] در‌این تضارب‌ها سید حسن نصرالله سومی دبیرکل حزب‌الله و تنی چند از فرماندهان آن به شهیدشدن رسیدند.[۴۴]

اشغال نصیب‌هایی از مرزوبوم سوریه، موسوم به بلندی‌های جولان، به وسیله رژیم صهیونیستی در حین نزاع‌های شش‌روزه اسرائیل و کشورهای عربی در سال ۱۳۴۶ش (۵ ژوئن ۱۹۶۷م)، ادله ساخت و ساز رابطه ها خصمانه بین سوریه و اسرائیل گردیده است.[۴۵] آورده شده رابطه ها سوریه و اسرائیل بعداز موفقیت انقلاب اسلامی کشور‌ایران و به‌ویژه با استارت سر گروهی‌جمهوری حافظ اسد و پسرش بشار در سوریه، خصمانه‌خیس شد و به صورت‌گیری اتحادی مجاورت‌خیس فی مابین جمهوری اسلامی ایران، سوریه انجامید.[۴۶] به یقین دانشمندان از مهمترین دست اندرکاران تقویت اتحاد جمهوری اسلامی ایران و سوریه، طریقه‌های مشترک دو میهن در تقابل با اسرائیل و همینطور دفاع از حزب‌الله لبنان میباشد.[۴۷]

اولی مبارزه با عثمانی‌ها
پشتیبانی‌های پاد شاه اسماعیل از کودتا‌ها در قلمرو عثمانی، به پاد شاه سلیم، جانشین بایزید عذر و بهانه اعطا کرد تا با صفویان به مبارزه برخیزد.[۲۳] به درخواست وی شمس الدین احمد درباره مذهب شیعه رساله خصمانه‌ای نوشت[۲۴] و مفتی استانبول نیز فتوای قتل شیعه ها را صادر کرد.[۲۵] اسماعیل از لحاظ سلیم خیر فقط معاند مذهبی بود، بلکه به منجر دفاع از علویان عثمانی، معاند سرزمین وی نیز به اکانت می‌آمد، و به انگیزه پناه از سلطنت احمد اخوی سلیم، مخالف فرد وی هم تلقی میشد.[۲۶] از سوی دیگر، فرمانروا عثمانی هزار بدن از شیعه ها را در مرزو بوم‌های عثمانی مسجد قبا مشهد کشت.[۲۷]

نزاع چالدران
نبرد پاد شاه سلیم و سلطان اسماعیل در دوم رجب ۹۲۰ق در دشت چالدران درگرفت و یک روز بیشتر ارتفاع نکشید و به موفقیت دولت عثمانی انجامید. برخی منابع، از دلاوری و جنگاوری پاد شاه اسماعیل و سپاهیانش در‌این پیکار و حیرت معاند از آن خاطر آدرس مسجد قبا مشهد کرده‌اند.[۲۸]

فرمان روا اسماعیل آن گاه به درگزین گریخت و فرمان روا سلیم پیروزمندانه وارد تبریز شد، اما نتوانست در آنجا بماند و بعد از ۸ روز تبریز را به سوی استانبول شکاف کرد[۲۹] و تمامی هنرمندانی را که پاد شاه اسماعیل از هرات به پایتخت آورده بود، هم پا گروهی از صنعتگران و اعیان تبریز از کشور‌ایران به عثمانی رزرو مسجد قبا مشهد پیروزی.[۳۰]

بعد از خروج سلیم از تبریز، فرمانروا اسماعیل به پایتخت مراجعت کرد.[۳۱] وی همواره به جبران باخت نبرد چالدران می‌اندیشید و برای مثال تدبیرهایش آن بود که در ۹۲۱ق /۱۵۱۵م سفرای پادشاهان مجارستان و آلمان را به حضور عهده دار شد و دول اروپایی را به اتحاد بر ضد عثمانی شماره تلفن مسجد قبا مشهد فراخواند.[۳۲]

بعد از ناکامی در چالدران
بعداز این ناکامی، سلطان اسماعیل به سوگواری پرداخت، خرقۀ سیاه می پوشید و درفش‌ها را مشکی رنگ درآورد که بر روی آنها کلمۀ «القصاص» نوشته شد. او دیگر مانند پیشین دقت خویش را مصروف کارها دولت نمیکرد.[۳۳]

پاد شاه اسماعیل برای صوفیان قزلباش که اکثراً جزء غلات شیعه بودند، خدای زنده و مظهر کمال و اقتدار بود که مدام غالب میشود، اما باخت چالدران به افسانۀ ناکامی ناپذیری و عقیدۀ خرافی الوهیت او نقطه نهایی اعطا کرد.[۳۴]

درگذشت
آخر و عاقبت "پادشاه اسماعیل" بعداز حدود ۲۳ سال پادشاهی، در سن ۳۸ سالگی در دو شنبه ۱۹ رجب سال ۹۳۰ق درگذشت و جسد او‌را دربقعه روضه خوان صفی‌الدین اردبیلی به خاک سپردند. او هنگام مرگ خیر فرزند از خویش به جا گذاشت؛ که چهار پسر به اسم‌های: "تهماسب میرزا"، "القاسب میرزا"، "سام میرزا" و "بهرام میرزا" از آن گزاره‌اند.[۳۵]

حرم-پاد شاه-اسماعیل در اردبیل

بناها و اثرها
پادشاه اسماعیل به رسوم و آئین‌های مذهبی و ملی بسیار عشق و علاقه داشت[۳۶] و به ساخت آبادانی و بناهای خاطر بود شوق واشتیاق نشانه می‌اعطا کرد.[۳۷] مهم ترین اثراتی که از او به یادگار باقی‌مانده، اینهاست: بازار بدور میدان قدیم اصفهان[۳۸] مکتب هارونیه و بقاع امام زاده هارون در اصفهان[۳۹] این دو سازه به طور کاملً ما‌نده میباشد؛ بناهای حافظه بود در اوجان عجم و شیراز[۴۰] و آخر و عاقبت آبادانی‌ها و ساختمانهای زیادی که در کردار و تبریز بنیاد کرد.[۴۱]

سرودن شعر
پادشاه اسماعیل به فارسی و ترکی شعر می‌سرود و خطایی تخلص میکرد.[۴۲]