۱ - قریه قبا
سازه بر منابع متقدم، قریۀ قبا در دو کیلومتری مسجد قبا مشهد جنوب یثرب (مدینه)، در سمت چپ شیوه مکه واقع، و اکثری از بناهای آن سنگی بوده میباشد. [۱][۲] اشخاصی که قصد مسافرت از مکه به سوی مدینه را داشتهاند، می بایست از این قریه عبور میکردهاند، البته امروزه بهباعث تاسیس اتوبان مکه ـ مدینه، با مسافتای از آن میگذرند. اسم این قریه برگرفته از اسم چاهی میباشد که در آنجا بوده و بنی عمرو بن عوف از انصار در آن قریه مستقر بودند. [۳][۴] آدرس مسجد قبا مشهد
قریۀ قبا از بخش ها خوش آب و هوای پیرامون یثرب بوده و نخلستانهای فراوان و چاههای آب شیرین داشت.
۲ - اقامت رسول در قبا
نبی اکرم (صلیاللهعلیهوآلهوسلم)، پیش از ورود به مدینه، یکسری روزی در آنجا شماره تلفن مسجد قبا مشهد اقامت نموده است. عموم این قریه، اولیه سخنی را که بعد از ورود حضرت، از وی شنیدند این بود: «آشکارا درود نمائید، از غذا خویش به بقیه افراد بخورانید، صله رحم نمائید و شبهنگام زمانی عموم در خوابند نماز بگزارید، پس به تندرست وارد پردیس گردید». [۵]
قبل از وارد شدن پیامبر پروردگار (صلیاللهعلیهوآلهوسلم)، شماری از مهاجران که از مکه به مدینه آمدند، به صورت موقت در قبا سکونت گزیدند. بعد از آن که نبی پروردگار (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) به قبا آمدند، یک سری روزی در آنجا توقف کرده و بعد که خانواده آن حضرت، یاروهمدم علی بن ابیطالب (علیهالسلام) به وی پیوستند، راهیِ محل مهم یثرب، یعنی جایی که امروزه مسجد النبی جایدارد، شدند.
۲.۱ - تاریخ و جای اقامت
نبی خداوند هنگام مسافرت از مکه به مدینه، در روز دوشنبه ۱۲ ربیعالاول وارد محلۀ قبا شد و به هم پا ابوبکر و عامر بن فهیره به در میان قبیلۀ بنی عمرو بن عوف رفت و مهمان کلثوم بن هدم بن امریالقیس بن حارث ــ از شیوخ خویشاوندان اوس [۶] ــ شد. [۷][۸][۹][۱۰] آنگاه خانه سعد بن خیثمه را، که در جوار آن قرار داشت، محل ملاقات و گفتمان با عموم قرار بخشید. [۱۱][۱۲][۱۳]
۲.۲ - باعث اقامت
بر طبق احادیث شیعی، منجر توقف یکسری روزۀ نبی در محلۀ قبا آن بود تا حضرت علی (علیهالسلام) به همدم فواطم به وی بپیوندد. [۱۴] منابع تاریخی نیز از پیوستن علی بن ابیطالب (علیهالسلام) به فرستاده معبود (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) در قبا و سکونت در خانۀ کلثوم بن هدم خبر دادهاند، با تأکید بر اینکه توقف چهار روزه برای تشکیل داد مسجد قبا بوده میباشد. [۱۵][۱۶]
۲.۳ - مسجد آدینه و اولین نماز آدینه
ماجرا گردیده که نبی خداوند (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) روز دو شنبه ۱۲ ربیعالاول تا آدینه شانزدهم آن ماه را در بین قبیلۀ عمرو بن عوف طی کرد و آدینه آنجا را به مقصد مدینه سوراخ کرد. زیرا ظهر هنگام به فامیل بنیتندرست بن عوف رسید، [۱۷][۱۸][۱۹] با ملازمان خویش، در مسجد آنها نماز آدینه را اقامت کرد که آن را اول نماز آدینه و اول خطبۀ آن حضرت در شهر مدینه تصویب کردهاند. [۲۰][۲۱][۲۲][۲۳][۲۴] این مسجد، که در پانصدمتری مسجد قبا قرار داشت، به مسجد آدینه آوازه یافت. [۲۵]
۳ - ایجاد کرد مسجد قبا
رسول اکرم (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) در توقف کوتاه خود در قریۀ قبا، تصمیم گرفت پایگاهی برای کارهای عبادی و سیاسی مسلمان ها آن ناحیه برپا نماید. وی، به سفارش عمار بن یاسر یا این که به تقاضای ساکنان آن قریه، با فراهم نمودن زمینی که وابسته به کلثوم بن هدم بود، سنگ بنای این مسجد را گذاشت، [۲۶][۲۷] که اولی مسجد در اولیه روزهای سفر نبی به مدینه محسوب گردیده میباشد. [۲۸]
نبی اکرم (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) مساحت مسجد را مطابق خط سیر شتر خود مشخص و معلوم نمود و خط قبله را گزینش کرد و بعد یار صحابه، به ایجاد کرد آن سرگرم شد. [۲۹] گرداگرد مسجد، دیواری از سنگهای حرّه (آتشفشانی) برافراشتند و سقف آن را بر روی سهستون ردیف قرار دادند.
محل نماز نبی، پیش از تغییر و تحول قبله، در محل دیوار شمالی مسجد قرار داشت که در توسعۀ زمانه آلسعود برداشته شد. به گفتۀ ابن شبه، ارتفاع و پهنا مسجد معادل و مساحت آن حدود ۳۴ متر بود. [۳۰] پیامبر معبود (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) به حدی در ایجاد کرد مسجد خویش را به زحمت میانداخت و آجرها را بر دوش میکشید که اصحاب متأثر میشدند و از وی تقاضا میکردند که تنها ناظر کارها باشند، البته آن حضرت نمیبه عهده گرفت [۳۱] و در طول عمل، یار با صحابه، قوافی اشعار آنهارا تکرار می کرد: «قد افلح اینجانب یعمر المساجداً و یقرأ القرآن قائماً و قاعداً».
امکانات مورد نیاز برای برگزاری مراسم در مسجد قبا مشهد