بهترین مرجع مسجد قبا در مشهد

تالیفات

مجمع البحرین
از مهم ترین کتاب‌های طریحی، مَگردآوری البحرین و مَطلع النیرین میباشد. این کتاب، اولیه تاثیر شیعی میباشد که به توضیح واژگان نقص‌ قرآن و حدیث، در کنار هم، پرداخته میباشد.[۲۲] او این کتاب را بعداز تألیف دو کتاب دیگرش، غریب القرآن و غریب الحدیث، نگاشت.[۲۳] ظاهراً طریحی در تألیف این کتاب، بیشترین تأثیر را از اثراتی زیرا الصحاح جوهری (درگذشت ۳۹۳ق)، معجم مقاییس اللغة و مجمل اللغة نوشته ستایش بن عجم (درگذشت۳۹۵ق)، [[النهایة فی غریب الحدیث تاثیر ابن اثیر جزری (درگذشت۶۰۶ق)، و القاموس المحیط تألیف مجدالدین فیروزآبادی (درگذشت۸۱۷ق) گرفته مسجد قبا مشهد میباشد.[۲۴]

تاثیر دیگر طریحی در ذکر معنای واژگان ایراد قرآن مهربان، کتاب غریب القرآن میباشد[۲۵] که با تیتر تعبیر و تفسیر غریب القرآن چاپ گردیده‌است. به گفتۀ آقابزرگ طهرانی[۲۶] طریحی تألیف این کتاب را قبل از مَگردآوری البحرین، در ۱۰۵۱ به نقطه پایان رسانده میباشد. ظاهراً طریحی در‌این تاثیر، کتاب نزهة القلوب و فرحة المکروب ابوبکر محمد بن عزیز سجستانی (درگذشت۳۳۰ق) را، برای استفادۀ سهل و آسان‌خیس، به ترتیب الفبایی و با اضافه کردن بعضا مطالب، تدوین نموده است.[۲۷] آقا تعالی طهرانی به تمایز کتاب غریب القرآن با دو تاثیر دیگر او، ُنزهة الخاطر و سُرور الناظر و کشف غوامض القرآن، تأکید کرده،[۲۸] ولی جعفر آل محبوبه برآن میباشد که در میان این اثر ها تفاوتی وجود ندارد و هر سه، اسم‌های متفاوتی برای یک کتاب آدرس مسجد قبا مشهد میباشد.[۲۹]

یک کدام از اثر ها دارای شهرت طریحی در دانش رجال تألیف شد‌ه‌است. از این تاثیر با عنا وین گوناگونی حافظه گردیده‌است، ازجمله جامع المقال فی تمییز المشترکة اینجانب الرجال[۳۰]، جامع المقال فیما یتعلق باحوال الحدیث و الرجال و تمییز المشترکات منهم[۳۱]، و تمییز المتشابه اینجانب أسماء الرجال.[۳۲] طریحی این کتاب را در ۱۲باب، درسال ۱۰۵۳ق تألیف کرده، که ظاهراً متن مهم کتاب میباشد. او ۱۲فایده در آشنایی مشترکات در نام و نسب و لقب و لقب ها و برخی نکات دارای اهمیت دیگر، مانند شمار روایات کتاب‌های چهارگانۀ حدیثی، تاریخ وفات برخی از مشایخ متقدم را آورده میباشد.[۳۳] شاگردش، محمدامین کاظمی صاحب و مالک کتاب هدایة المُحدّثین، بر باب دوازدهم این کتاب گستردن نوشته میباشد.[۳۴] به گفتۀ امین[۳۵]، روحانی عبدالحسین طریحی(نوۀ فخرالدین طریحی) جامع المقال را در ۱۲۶۲ با تیتر ُمتقن الرجال فی تلخیص جامع المقال خلاصه رزرو مسجد قبا مشهد نموده است.

تاثیر دیگر طریحی المُنتخب فی توده المَراثی و الخُطَب میباشد، مشمول مرثیه‌ها و خطبه‌هایی در رثای اهل بیت علیهم السلام.[۳۶] دسته‌ای از اشعار خویش طریحی در این موسسه نیز آمده میباشد.[۳۷] به نوشتۀ حر عاملی، طریحی تاثیر دیگری با اسم المَقتل نیز داشته میباشد،[۳۸] ولی افندی این دو را یک کتاب دانسته میباشد.[۳۹] این کتاب که با عناوینی همانند مجالس الطریحی و المجالس الفخریة نیز از آن خاطر گردیده‌است، اول توشه در ۱۳۰۷ش در حاشیۀ مَآدم کش الطالبین ابوالفرج اصفهانی در طهران چاپ شد. جزء اولیه و دوم آن نیز، مستقل، بارها به چاپ رسیده شماره تلفن مسجد قبا مشهد میباشد.[۴۰]

تاثیر دیگر طریحی، کتابی دینی با تیتر الفخریة الکبری میباشد که در آن فتواهای خویش را راجع‌به عصمت و طهارت و بخشی از صلاة گرد آورده و تألیف آن را در ۱۰۸۲ق به نقطه پايان رسانده میباشد[۴۱] طریحی خویش این تاثیر را با تیتر الفخریة الصغری تلخیص نموده است.[۴۲] احتمالاً اثری که حر عاملی با تیتر الفخریة فی الفقه معرفی کرده، اشاره به همین ۲ تاثیر بوده میباشد.[۴۳] صفی‌الدین طریحی فرزند فخرالدین طریحی، شرحی با تیتر الریاض الزهریة فی تفصیل الفخریة[۴۴] و برادرزادۀ فخرالدین طریحی، روضه خوان حسام الدین، نیز شرحی مزجی با تیتر منهج الشریعة الغراء فی گستردن فخریة الصغری[۴۵]

اثر ها دیگر
طریحی اثراتی نیز در تفصیل برخی کتاب‌ها نوشته، که از جملۀ آنهاست: الضیاء اللامع فی گستردن مختصر الشرائع؛[۴۶] النکت الفخریة گستردن رسالة الاثنی عشریة فی الطهارة و الصلاة، تاثیر روحانی حسن بن شهید ثانی؛[۴۷] النکتُ اللطیفة فی گستردن صحیفة السجادیة؛[۴۸] گستردن المبادئ الأصولیة علامه حلی؛[۴۹] إیضاح الحساب گستردن خلاصة الحساب روضه خوان بهایی،[۵۰] اللمع فی تفصیل الجمع.[۵۱]

پانویس

سید محمدمهدی حکیم (۱۳۱۴ش-۱۳۶۶ش) از مبارزین و علمای عراق و پسر سوم سید محسن حکیم و از مؤسسان حزب‌ الدعوة مسجد قبا مشهد الاسلامیة بود.

به دنیاآمدن و تحصیلات
سید مهدی حکیم در ۱۳۱۴ش در نجف متولد شد، پدرش سید محسن طباطبائی حکیم بود. نسبش به سادات طباطبایی میرسد که به امام حسن مجتبی(ع) منتهی آدرس مسجد قبا مشهد می شود.

او مقدمات حوزه را نزد محمد تقی الفقیه، منطق، اصول و فقه در سطح بهتر را نزد سید محمد و سید احمد حکیم، درس بیرون اصول و فقه را نزد آیت‌الله خوئی، سید محمدباقر صدر و حسین حلی رزرو مسجد قبا مشهد آموخت.[۱]

کار‌های فرهنگی سیاسی
سید محمدمهدی به هم پا شخصیت‌هایی مانند سید محمدباقر صدر، یک کدام از مؤسسان حزب‌ الدعوة الاسلامیة در ۱۳۳۷ش بود.[۲]

او در ۱۳۴۲ش، به نمایندگی بابا خویش، عازم بغداد شد. وی در تأسیس مدرسه های امام جواد(ع) در بغداد و کاظمیه و دانش گاه اصول آئین کمپانی داشت و یک کدام از مدرسان این دانش گاه بود. همینطور از مؤسسان جماعة العلماء فی النجف الاشرف بود و از شخصیت‌های محوری آن به شمار شماره تلفن مسجد قبا مشهد می‌آمد.[۳]

سید محمدمهدی حکیم در حرکت اسلامی عراق در دهه ۱۳۴۰ش و تقابل با اقدامات آیین‌ستیزانه حکومت‌های وقت نقش بسزایی انجام نمود. به همین برهان حزب بعث حکم کننده، در ۱۳۴۸ش او‌را به رابطه با کشورهای فرنگی و سعی برای براندازی دولت و همیاری با کردها در نبرد با حکومت وقت جنایتکار کرد و درصدد دستگیری او برآمد. براین اساس سیدمحمدمهدی بدون چاره شد عراق را شکاف نماید و به ایالات متحده عربی سعودی برود. وی از آنجا به اردن، کشور ایران و پاکستان مهاجرت کرد و در ۱۳۵۰ش عازم دبی شد.[۴]

شغل‌ها در دبی
راهنمایی عموم بعداز نمازهای یومیه و تبیین مسائل محوری آیین زیرا عقاید، تاریخ و احکام قرآنی
تأسیس مسجد امام علی(ع)
ساخت مسجدی در ناحیه قصص
بسط مسجد شارقه
تأسیس اوقاف جعفریه
تأسیس مکتب امام درست گو(ع) که به اطفال تخصیص داشت.
تأسیس مؤسسه اهل البیت(ع) که به کارها خدماتی مؤمنین می‌پرداخت و با ساخت و ساز صندوق خیریه‌ای زیر پوشش این مؤسسه به حل مشکلات اقتصادی محرومین اهتمام می‌ورزید.[۵]
کار‌ها در لندن
او زمان کوتاهی در سال ۱۳۵۹ش در دمشق سکنی گزید و بعداز آن به لندن رفت. در آنجا در ۱۳۶۱ش، حرکت دسته‌های اسلامی عراق (حرکة الافواج الاسلامیة العراقیة) را محور‌گذاری نمود که مقصود آن ساخت‌و‌ساز هماهنگی فی مابین دسته‌های مخالف حکومت حزب بعث در اروپا بود.

افزون بر آن، او در تأسیس انجمن اسلامی جهانی اهل‌بیت (رابطة أهل‌البیت الاسلامیة العالمیة)، کانون اهل‌بیت (راءس اهل‌البیت)، کمیته امان از آوارگان عراقی (لجنة رعایة المُهَجَّرین العراقیین)، و سازمان دستمزد آدم در عراق (منظمة دستمزد‌الانسان فی‌العراق) بسیار مؤثر بود.[۶]

انجمن اسلامی جهانی اهل‌بیت اولی همایش خویش را در ۱۳۶۲ش در لندن برگزار کرد و سید محمدمهدی حکیم به دبیرکلی آن گزینش شد. این انجمن از جمعیت‌های اسلامی نقاط متعدد دنیا تشکیل میشد.

شهید شدن
در دی ماه سال ۱۳۶۶ش جناح ملی - اسلامی سودان از سید مهدی حکیم دعوت کرد تا در کنفرانسی که برای دو‌مین توشه، در خارطوم پایتخت سودان، برگزار می‌شود، کمپانی نماید. بعثی‌های عراق نیز که از این دعوت مطلع شدند و قصد ترور او را داشتند، عاقبت در ۱۹ ژانویه سال ۱۹۸۸م/ ۲۹ دی سال ۱۳۶۶ش او را به شهید شدن رساندند.[۷] پس از جابجایی پیکرش به طهران و تشییع او، به قم منتقل شد و در مسجد بالاسر مقبره حضرت معصومه(س) دفن شد.[۸]

کردار و اخلاق و رفتار مدنی
امیرکبیر به نبرد با نادرستی و زیرمیزی‌خواری پرداخت. باج ­خواری به معنا کلی مشتمل بر پیشکش (وزیران و بزرگان می‌دادند و می‌گرفتند)، مداخل (دیوانیان و مشغولان به کار در دستگاه حکومت دولتی می‌گرفتند) و سیورسات ( تک تک غَلّه و غذا لشکریان و علوفه اسب‌ها و دیگر حیوان‌ها که لشکریان می‌گرفتند) می شد؛ که امیرکبیر کلیه را ممنوع بیان کرد. هرزگی و قمه‌کشی و لوطی­ بازی هم در شهر‌ها ترویج داشت که امیرکبیر سعی بر در اختیار گرفتن آنها کرد. مسؤلیت امنیت شهر‌ها به ذمه قراولخانه( نگهبانان پاسگاه) ودیعه شد. همینطور ا‌لقاب دیوانی را حذف مسجد قبا مشهد کرد.[۱۹]

کارها شهر و سرویس ها شهری

عکسی از سردر مکتب دارالفنون
امیرکبیر دراین مورد شغل های متعددی جاری ساختن بخشید. آبله­ کوبی (واکسن زدن) را در راز تا رمز کشور ایران مرسوم تشکیل داد و رساله‌ای درین باب از گویش انگلیسی به فارسی ترجمه و چاپ کرد و آبله­ کوبانی به نواحی مرزی (برای مسافران جدید وارد) و ولایات ارسال آدرس مسجد قبا مشهد کرد.

آفت دیگر وبا بود که غیر از نوشته‌علمی‌هایی که در اتفاق ها ­الاتفاقیه نوشته می شد، جزوه­ «قواعد درمان وبا» راجع‌به کیفیت این بیماری و خودداری از شیوع آن نوشته شد و در بین روحانیون و رمز‌شناسان محله‌های شهر پخش شد و به ­علاوه برای نگهداری ممالک محروسه (شهر‌ها و ایالات میهن) از آلودگی وبا، در مرز‌ها قاعده­ قرنطینه نهاده شد که مسافران را یکسری روز در آنجا نگاه دارا هستند و دود بدهند و آن‌گاه روانه شوند. تأسیس بیمار­منزل با توانگری معالجه ۴۰۰ مریض و مجهز به داروخانه، ارسال دکتر معالج به ولایات، دادن تصدیق طبابت به پزشکان، عده‌آوری گدایان، رفع بی آبی طهران از روش سرازیر کردن رودخانه کرج به شهر، تأسیس چاپارخانه برای طومار‌های پستی، ساخت‌و‌ساز تذکره­ چاپی برای مهاجرت ایرانیان، ضابطه بلیط دروازه برای سفر از طهران برای نگهداری امنیت، ساختن بنای تیمچه (سرای اتابکیه)، بازار امیر، میدان توپخانه، عمارت توپخانه و سبزه‌میدان در طهران و اثر ها دیگر در اصفهان از سایر اقدامات رزرو مسجد قبا مشهد بود.[۲۰]

علم و تمدن نو
تأسیس دارالفنون:
با دقت به نتیجه ها و خلق بد زعمای دولت انگلیس نسبت به شاگردانی که در طی عباس­ میرزا و آن گاه در زمان­ محمدشاه برای علم آموزی به انگلیس اعزام گردیده بودند، امیرکبیر اینگونه تشخیص بخشید که تأسیس مکتب‌ای در خویش مملکت و استخدام استاد از بیرون بهینه‌خیس و اثرگذار‌خیس خواهد بود. به ­همین خواسته در سال ۱۲۶۶ق مقدمات بهره‌برداری مکتب‌ای که در آن جوان ها اهل ایران بتوانند با علم ها تازه و صنعت های اروپایی شناخت پیدا نمایند مهیا ایجاد کرد تا در آنجا مانند مدرسه ها پُلی­‌تکنیک آن فرصت مجموع علم ها و صنعت های و فوت و فن نظامی درس دادن خواهد شد. به ­همین مناسبت نام مکتب را دارالفنون گذاشت. در سال نخستین تأسیس مکتب بر طبق گستردن اتفاق ها ­اتفاقیه ۹۵ نفر محصل داشته و در هفت حرفه به قرار تحت درگیر علم آموزی بودند. ۲۶ نفر توپخانه، ۲۰ نفر طب، ۲۰ نفر پیاده نظام، ۵ نفر سواره نظام، ۱۲ نفر مهندسی، ۷ نفر داروسازی، ۵ نفر معدن­‌ شماره تلفن مسجد قبا مشهد شناسی.[۲۱]

پرونده:تصویری از مجله اتفاق ها اتفاقیه.jpg
تصویری از خبر نامه اتفاق ها اتفاقیه.
خبرنامه­ اتفاق ها­ اتفاقیه:
امیرکبیر برای بیداری اذهان و استحضار عموم از جریان کارها مملکتی تصمیم گرفت خبر نامه‌ای در طهران دایر کند. به­ فرمان امیر خبرنامه اتفاق ها ­اتفاقیه تأسیس یافت. او‌لین شماره­‌ی آن در آدینه ۵ ربیع‌الثانی ۱۲۶۷ق در طهران به نام روزنامچه­ خبر‌ها دارالخلافه طهران منتشر شد اما شماره­ دوم بنام خبرنامه­ اتفاق ها ­اتفاقیه نشر یافت و سپس‌ها پایین عنا وین مجله­ دولت علیه­ کشور ایران، خبر نامه­ کشور‌ایران، مجله­ قانونی دولت کشور ایران طبع و توزیع شوید.[۲۲]

اَلصَّحیح مِنْ سیرَةِ النّبیِّ الْاَعْظَم(ص) کتابی به گویش عربی در سیره رسول اکرم(ص) و تاریخ اسلام، تاثیر سید جعفر مرتضی عاملی فقیه شرعی، کارشناس تاریخ اسلام و تشیع و سیره نگار شیعی حوزه علمیه قم مسجد قبا مشهد و لبنان.

تالیف کننده با به کار گیری از قرآن و منابع متفاوت شیعه و اهل سنت احادیث ضعیف درباره سیره فرستاده(ص) را عیب گیری و پژوهش می‌نماید و سیره صحیحی از حضرت فرستاده(ص) نشانه می دهد. کتاب مجموع اتفاق ها مکه و مدینه را به ترتیب تاریخ و سال شمار، بیان آدرس مسجد قبا مشهد نموده است.

کتاب آغاز در قسمت‌های مختلفی در زمان ۱۱ جلدی تا نقطه پايان نبرد احزاب تدوین شد و بعد ها در عصر ۳۵ جلدی تا نقطه پايان اتفاق افتاد سقیفه به چاپ رسید و در دو جلد به لهجه فارسی نیز خلاصه گردیده است. این تاثیر تیتر کتاب سال کشور‌ایران و در هشتیمن زمان کتاب سال ولایت رزرو مسجد قبا مشهد برگزیده شد.

درباره مؤلف
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: سید جعفر مرتضی عاملی
سید جعفر مرتضی عاملی(۱۳۶۴-۱۴۴۱ق) فقید شرعی، کارشناس تاریخ اسلام و تشیع، سیره‌نگار شیعی و از عالمان حوزه علمیه قم و لبنان. وی در حوزه نجف و حوزه قم علم آموزی کرد و کتاب‌هایی در مورد سیره اهل‌بیت(ع) نوشتن شماره تلفن مسجد قبا مشهد نموده است.

مقام
اهل سنت کتاب‌های مختلفی مانند سبل الهدی و سیره ابن هشام درباره سیره و زندگانی نبی پروردگار دارا هستند، البته دربین شیعه‌ها اینگونه اثری وجود نداشت. این کتاب به نظر نقادی خبرها و روایاتی که در سیره فرستاده اورده شده‌اند، قابل توجه میباشد. چنان که از اسم کتاب پیدا میباشد، مولف در‌این تاثیر کوشیده میباشد سیره مکتوب رسول اکرم(ص) را از خبر ها ضعیف برهاند و با انتقاد و تحقیق خبرها منابع قبلی، تاریخی مطابق خبرها درست بنویسد. جعفر مرتضی عاملی با نگاه خاص و شیعی خویش به سیره و تاریخ نبی(ص) و با سود‌گیری از (۱۶۸۳) کتاب از فریقین به مرمت سیره نبوی پرداخته میباشد.[۱]

خصوصیت‌ها و نحوه تألیف
به گفته ترجمه کننده کتاب، مولف ضمن مدل ویژه در سیره‌نگاری، طریقه‌های ابتکاری ارزشمندی در شماری از حادثه ها و اتفاق ها اساسی و عاقبت‌ساز تاریخ اسلام داراست که به خواننده ارائه میدهد. او می‌نویسد این تاثیر دارنده خصوصیت‌های مخصوص به فردیست که «الصحیح» را از سایر کتاب‌های قدیم و تازه سیره ممتاز نموده است.[۲]

طرز مؤلف اینگونه میباشد که احادیث و نقل‌های فراوانی از یک رخداد یا این که اتفاق تاریخی را از منابع متعدد نقل نموده، آنگاه با معیارهای آشنایی خبر ها به انتقاد و بررسی آن از وجوه و جنبه‌های گوناگون میپردازد. او آن‌گاه با منفعت‌گیری از قرآن، که آن را درست‌ترین کتاب می داند که فسخ در آن را ندارد تلاش می‌نماید از آن برای تشخیص روایات و نقل‌های درست از ضعیف به کار گیری نماید. او جمعاً در ۵۰۰ گزینه به آیه ها قرآن برای تشخیص نقل درست استناد می‌نماید.[۳] کتاب، مجموع مباحث زمان مکه و مدینه را به ترتیب تاریخی و به نحوه سال‌شمار، دربردارد. به این ترتیب از خصوصیت‌های آن، پرداختن به کلیه موضوعات حتی جزئیات رویدادهاست. در عین هم اکنون تفاوت اساسی آن با دیگر اثر ها تفصیلی آن میباشد که با نگاهی نقادانه به پژوهش و بررسی یکایک گزارش‌های مورخان و سیره نویسان میپردازد. هر تعدادی در مواقعی مؤلف، با به کار گیری از باورهای کلامی به نظارت داده‌های تاریخی روی آورده میباشد، ولی کلاً همت کرده با دقت به تمام احادیث تاریخ اسلام و همینطور احادیثی که جنبه تاریخی ندارند، اثری عالمانه و بر طبق نحوه‌های محققانه ارائه دهد.[۴]

کتاب سیرت جاودانه
ترجمه و تلخیص
ترجمه و تلخیص کتاب الصحیح اینجانب سیرة النبی الاعظم(ص) با تیتر «سیرت جاودانه» بوسیله محمد سپهری در دو جلد به فارسی برگردانده گردیده و پژوهشگاه فرهنگ و تمدن و تفکر اسلامی آن را منتشر نموده است. فهرست قسمت‌هایی از ترجمه کتاب از این قرار میباشد:

قسمت نخستین: مباحث مقدماتی
قسمت دوم: قبل از بعثت
قسمت سوم: از بعثت تا مسافرت به حبشه
قسمت چهارم: از مسلمانی حمزه تا بیعت عقبه
قسمت پنجم: از مکه تا مدینه
نصیب ششم: از ورود به مدینه تا نقطه نهایی نبرد بدر
نصیب هفتم: از بدر تا احد
نصیب هشتم: نزاع احد و پیامدهای آن
قسمت نهم: شخصیت‌ها و حادثه ها
نصیب دهم: از احد تا بنی نضیر
نصیب یازدهم: نزاع بنی نضیر
قسمت دوازدهم: از اخراج بنی نضیر تا نزاع خندق
نصیب سیزدهم: پیکار احزاب.[۵]

فرایض فقهی و اخلاق و رفتار
باور دروزیان به تأویل سبب ساز برداشت‌های مختلفی از فرایض شرعی گردیده است که از نقض فرایض در رسائل الحکمة تا ثابت آنان در آرای معاصران را در برمی‌گیرد. در کلمه ها زیادی از رسائل الحکمة تربیت شیخ از اعمال فرایض اصلی‌خیس تلقی گردیده و در بعضی موردها مؤمنانی که خویش را وقف علم ها و حقایق توحیدی کرده‌اند از اعمال دادن جاری ساختن واجب مذهبی معاف مسجد قبا مشهد گردیده‌اند.[۵۳]

هفت خصلت توحیدی

الحاکم بامرالله هفت تکلیف دینی را از دروزیان برداشت و به مکان آن هفت خصلت توحیدی بر آن ها مقرر کرد.[۵۴][۵۵]که آدرس مسجد قبا مشهد عبارتند از:

صحت اللسان به مکان نماز، که عبارت میباشد از ایمان و توحید و دلیلی بر توحید الحاکم.[۵۶] از تایم ها پنج گانۀ نماز هم به حدود پنج گانه تعبیروتفسیر رزرو مسجد قبا مشهد شد‌ه‌است.[۵۷]
محافظت الاخوان به مکان زکات، که عبارت میباشد از کمک رساندن به برادران شرعی و ملاحظه آنها از هر حیث.[۵۸]
سوراخ عبادت عدم و افترا به مکان روزه. هر مذهبی سوا مذهب توحید، به عنوان مثال عقاید تنزیل و تأویل و فروع آن‌ها، عدم به شمار می‌رود.[۵۹]
برائت از ابلیس‌ها و سرکشی به مکان حج. از ناطقان و شالوده‌ها و ائمه و حجج شرایع ظاهری و باطنی به ابلیس تفسیر شد‌ه‌است.[۶۰]
توحید و پرستش الحاکم در هر بعد از ظهر و مجال به مکان شماره تلفن مسجد قبا مشهد شهادتین.[۶۱]
رضا به مکان جهاد.
تسلیم فرمان الحاکم شدن به مکان ولایت، که‌این دو رکن اخیر نتیجۀ موادسازنده قبل میباشد و با این دو موحدان از باقی عموم گشوده شناخته میشوند.[۶۲]
ولی عبدالله نجار بر آن میباشد که اصول شریعت دروزیان به عبارتی هفت اصل دارای شهرت اسلامی، یعنی شهادتین، نماز، زکات، روزه، حج، جهاد و ولایت میباشد.[۶۳]

اصول اخلاقی دروزیان

راستگویی مهم ترین اصل میباشد و لاف صرفا در مواقعی مانند تقیه روا دانسته گردیده‌است.[۶۴]
به موجب محافظت الاخوان، امداد و امان متقابل دربین دروزیان منزلت والایی دارااست و می بایست به برآوردن همۀ نیازهای دنیوی و معنوی برادران شرعی اهتمام ورزید.[۶۵]
بر طبق اصول رضا و تسلسم، بایستی مستجیب در طاعات خاضع باشد و با ترک سپردن و ارادۀ خود، تسلیم امرها الحاکم خواهد شد و در همۀ مشقت‌ها شکیبا باشد و به آن ها رضا دهد، به دلیل آن که هیچ عملی سوای داشتن رضایت پذیرفته وجود ندارد.[۶۶]
با وجود اذعان به نقض فرایض شرعی در رسائل الحکمة[۶۷]، هر سیرتکامل اباحه گری رد گردیده و پاکدامنی، عفت، آرامش و آرامش به مردان و زنان تأکید گردیده و زنا، شرب خمر و دورویی حرام اعلام شد‌ه‌است.[۶۸]
احکام، آداب و شعائر
مرسل نصر فرق در بین مذهب دروزیان را با دیگر مذهبها اسلامی در سه آیتم می داند:

باور به عدم تعدد زوجات،
عدم بازگشت به مطلّقه
وصیت.[۶۹]
احکام وصلت
تأکید بر تساوی زوجین در حقوق و دستمزد.[۷۰]
روا بودن جدایی،
رجوع و برگشت به زن مطلقه روا وجود ندارد، حتی با پادرمیانی محللّ.[۷۱]
در شکل وقوع جدایی، هرمورد از طرفین که خطاکار باشد دیگری در نصف جنس وی ذی حق خواهد بود.[۷۲]
تعدد همسری روا وجود ندارد و تأکید بر ساخت نسل و محافظت و بقای آن.[۷۳]
روا نبودن وصلت با غیر دروزی.[۷۴]
این احکام بر پایۀ آرای سید عبدالله تنوخی (۸۲۰-۸۸۴ ه‍.ق) صورت گرفته و همچنان پابر جاست.[۷۵]

احکام ارث
احکام ارث دروزیان، همچون دیگر احکام فقاهتی آن‌ها، با فقه حنفی هم خوانی داراست[۷۶]، با این تفاوت که بابا قادر است ورثه را از ارث محروم نماید و اموال خویش را برای وارثان فقهی یا این که غیر وارثان وصیت نماید.[۷۷]ولی این درصورتی که میباشد که او این اموال را استخراج کرد‌ه باشد، ولی در صورتیکه آن را به ارث برده باشد حق وصیت ندارد.[۷۸]

روزه

دروزیان روز ها خاصی از سال را روزه میگیرند، که مهم‌ترین آن ها خیر روز ابتدا ذیحجه میباشد. حالت و آداب و مبطلات این روزه به عبارتی میباشد که در روزۀ مسلمان ها معمول میباشد.

عید قربان

بلندمرتبه‌ترین عید دروزیان عید قربان میباشد.[۷۹]

کتاب‌ها

کتاب رسائل الحکمة مهم‌ترین کتاب دروزیان
رسائل الحکمة: این تاثیر که مهم ترین کتاب دروزیان میباشد، متشکل از۱۱۱رساله و در ۶بخش تهیه گردیده‌است. ترتیب رساله‌ها و محتوای آن ها در کل ورژن‌های خطی و چاپی یکسان میباشد. برخی از این رساله‌ها مشمول سجلاتی میباشد که در دورۀ الحاکم صادر گردیده و بعضی از سوی حمزة بن علی خطاب به افراد متفاوت و برخی هم در تبیین عقاید مندرج‌اند. قسمتی از این رساله‌ها از محمد بن اسماعیل تمیمی و قسمتی دیگر هم از تألیفات سموقی میباشد. نویسندۀ برخی از رساله‌ها نیز نامعلوم میباشد.[۸۰]
کتاب النُقَط و الدوایر،که در۱۹۰۲ میلادی به سعی کریستیان فریدریش زیبولد چاپ شد و نویسندۀ آن نامعلوم میباشد.[۸۱]
الشریعة الروحانیة فی علم ها البسیط والکثیف، که دسته رسائل میباشد.
رسائل إلجام الجاحدین که مولف همت نموده است آن را به روال قرآن بنویسد.
گستردن میثاق اما الزمان، که مؤلف آن خویش را حقیر محمد حسین نامیده میباشد.[۸۲]
تشکیلات شرعی
امروزه دروزیان به دو نصیب عقّال و جهّال تقسیم میشوند.

عقال

روحانیون پرهیزکاری‌ که به حقایق فقهی واقف بوده و قدرتمند به قرائت و تعبیر نوشته‌های رازّی و نیز رسائل الحکمة‌ می باشند. آن‌ها راهنمای شیخ جهالند و بر مراسم و فرایض جامعه رسیدگی می‌نمایند.

دانشمندترین اشخاص طبقۀ عقال مرجعیت خاصی در جامعه دارا هستند و روحانی خوانده میشوند.[۸۳]

جهال

بقیه افراد که بر هوای نفس خویش اشراف ندارند از جرگۀ جهالند.[۸۴]

ورود یک جاهل به جرگۀ عقال موکول به توفیق او در امتحانات وقت گیر درخصوص تطبیق دادن عقاید و خوی مذهبی‌اش با الگوی رفتاری متبوع میباشد و بعد از آن او دقیقاً بایستی بر اساس ضوابط آئین معاش نماید.[۸۵]اینگونه کسی در حالتی‌که معیارهای پذیرفته گردیده را نادیده بگیرد، از حضورش در مجامع شرعی و از اشتغال وی به قرائت رسائل پرهیز میگردد. این وضعیت اِبعاد رد خوانده می شود.[۸۶]

واقفی‌گری‏
اول درنگ توقف در اسلام به مجال وفات فرستاده آفریدگار(ص) بازمی‌‏شود. وقتی که فرستاده(ص) درگذشت، قدمت بن خطاب که بر رمز لاشه حضرتش حاضر گردیده بود بانگ زد: «‌به آفریدگار محمد نمرده میباشد بلکه همانند موسی از بین قومش غائب شده و به زودی گشوده خواهد گشت‌» و پیوسته این کلام را تکرار می کرد چنان که عموم گمان کردند عقلش را از دست داده میباشد.[۷]هم اینگونه قدمت ارعاب به جدا دست و پا و شکنجه برای عده ای کرد که به اطمینان این که نبی مرده بخواهند مبادرت به بیعت با دیگری کنند. او آنچنان با شدت و حرارت این قضیه را پشت سرهم تکرار کرد، که طبق گزارشات رسیده دهانش مسجد قبا مشهد به کف جلسه. [۸]

توقف بر امام علی(ع)
او‌لین هر که در بین مسلمان ها، واقفی خوانده گردیده، عبدالله بن سبا بوده میباشد. عبداللَّه بن سبا چنان که اشعری می گوید، ذهن ها غلوآمیز و افراطی داشت و امام علی(ع)، وی و پیروانش را مجازات کرد.[۹] امّا زمانی خبر شهید شدن علی‏(ع) را به وی دادند بانگ برداشت: «‌لاف می‌‏گویی ای معاند آفریدگار، به آفریدگار قسم و سوگند در صورتی‌که مغز رمز او‌را در پیاله‌‏ای نزد اینجانب بیاوری و هفتاد نفر عادل بر مرگ وی مدرک دهند سخنت را نمی‌‏پذیریم و اعتقادوباور داریم که وی نمرده و کشته نشده و نمی‌‏میرد تا بر آحاد زمین مسلط خواهد شد‌». بعد یار اصحابش به در منزل امیرالمؤمنین‏(ع) رفته و از وی اذن ورود خواست و زمانی که اهل منزل اظهار داشتند آن حضرت از عالم رفته، به عبارتی سخنان را تکرار آدرس مسجد قبا مشهد کرد.[۱۰]

نوبختی همین مطالب را با اندکی اختصار بیان می‌‏نماید.[۱۱] به نوشته صاحب و مالک مقاله ها الاسلامیین، سبائیه می‌‏پنداشتند علی(ع) نمرده و قبل از قیام گشوده خواهد گشت و زمین را از عدالت مالامال خواهد کرد. در واقعیت به نوعی رجعت یقین رزرو مسجد قبا مشهد داشته‌اند.[۱۲]

توقف بر امام باقر(ع)
جمع‌ای از شیعه ها، بعد از وفات امام باقر(ع)، با باور به اینکه وی به عبارتی قائم درانتظار میباشد، در امامت امام پنجم توقف کردند و در‌این باب به روایاتی استناد می‌‏کردند.[۱۳] چنانکه شهرستانی نوشته، آنها بر امامت حضرت باقر(ع) توقف کرده و قایل به رجعت او شماره تلفن مسجد قبا مشهد شدند.[۱۴]

توقف بر امام راست گو‏(ع)
گروهی از شیعه‌ها، بر امامت امام درستگو(ع) توقف کردند. آنان نظریه داشتند او زنده میباشد و از عالم نرفته و نخواهد رفت تا ظواهر شود و وی به عبارتی مهدی موعود میباشد. این فرقه به عبارتی‏‌هایی میباشند که به ناووسیه مشهور شدند؛ چون مدیر آن‌ها فردی به اسم ناووسی از عموم بصره بود.[۱۵] روضه خوان اثرگذار درباره اعتقادات آن‌ها توضیح بیشتری میدهد و به روایاتی که‌این دسته به آن عامل می‌کردند اشاره کرده و آنان‌را فسخ می‌‏شمرد.[۱۶]

توقف بر امام حسن عسکری(ع)
درباره امامان پس از موسی بن جعفر(ع) هم واقفی‌‏گری گزارش شد‌ه‌است؛ برای مثال درباره امام حسن عسکری(ع) که جمع‏‌ای قایل به غایب بودن او شدند و روضه خوان صدوق میگوید: «‌توقف‌کنندگان بر حسن بن علی بن محمد، داعیه می‌‏کردند که غیبتی بر وی واقع گردیده، چون به غایب بودن ایمان داشتند اما مصداق و قضیه آن را نمی‌دانستند و معتقد بودند که او به عبارتی مهدی قائم میباشد.»[۱۷] نوبختی می‌‏گوید: «‌اصحاب او ـ امام عسکری(ع) ـ پس از وی به ۱۴ فرقه تقسیم شدند؛ یک فرقه گفتند: حسن بن علی نمرده و زنده میباشد، بلکه غایب گردیده و وی به عبارتی قائم میباشد که نمی‌میرد، زیرا فرزندی ندارد و زمین هم از وجود امام و حجت خداوند خالی نمی‌‏گردد. آنها اکثری از اقوال واقفیه موسی بن جعفر را می‌گفتند و زیرا از آن ها می‌پرسیدند چه فرقی بین شما و واقفیه میباشد، می‌‏گفتند آن ها در توقف بر موسی بن جعفر نادرست کردند، چون وی به هنگام وفاتش فرزندی داشت که به وی وصیت کرد: «‌یعنی امام رضا(ع)...‌». دسته‌‏های دیگری هم از واقفیه امام عسکری قایل به رجعت او شدند.[۱۸]

توقف بر فرزندان ائمه‏(ع)
ضمن توقف‌کنندگان بر ائمه(ع)، فرقه‌‏های دیگری بر امامت یک کدام از فرزندان ائمه توقف کردند. اولیه تیم از این واقفیان، کیسانیه بودند که قایل به امامت محمد بن حنفیه و مهدویت و قائمیت وی شدند. گروهی از آن ها بعداز درگذشت محمد بن حنفیه، بر امامت وی توقف کرده و بر این اعتقادوباور بودند که وی غائب گردیده و به زودی خروج خواهد کرد.[۱۹] گروهی از همین کیسانیه که رهروان فردی به اسم ابن کَرْب بودند به اسم کربیّه مشهور شدند.[۲۰]

گروهی دیگر از قائلین به امامت محمد حنفیه، امامت پسرش ابوهاشم را پذیرفتند و بعد از مرگ وی به دسته‏‌های متعدد تقسیم شدند که یک مجموعه بر امامت ابوهاشم توقف کرده و قائل به مهدویت، قائمیت و رجعت او شدند.[۲۱] فرقه دیگری از کیسانیه بر امامت و مهدویت عبدالله بن معاویه ـ بن عبدالله بن جعفر ـ توقف کردند. آن‌ها می‌‏گفتند وی زنده و در کوهی در اصفهان مقیم میباشد، او به عبارتی مهدی میباشد که زمین را از عدالت لبریز خواهد کرد.[۲۲]

از اساسی‏ترین فرقه‌‏های توقف‌کننده، گروهی از زیدیه بودند که بر امامت محمد بن عبدالله بن حسن دارای شهرت به نفس زکیه توقف کردند و او‌را امام زنده و غایب می‌‏دانستند.[۲۳] ضمن این‏ها گروهی از شیعه‌ها نیز بعداز درگذشت امام باقر(ع)، بدین نظریه گرویدند؛ از آن گزاره اصحاب مغیرة بن سعید بودند که قائل به امامت محمد نفس زکیه شدند و زیرا وی کشته شد بر امامتش توقف کردند.[۲۴]

اسماعیلیه، فرقه‏‌ای که قایل به امامت اسماعیل پسر امام راست گو‏(ع) بودند، به دو دسته تقسیم شدند؛ گروهی امامت محمد پسر اسماعیل را پذیرفتند، امّا دسته دیگر بر امامت اسماعیل توقف کرده و قایل به مهدویت وی شدند. آن‌ها نظریه داشتند اسماعیل نمرده بود، بلکه پدرش امام راستگو(ع) او را از دیدگان عموم غایب تشکیل داد تا گزندی به او نرسد. و وی زنده خواهد ماند تا روزی که بر کلیه زمین اشراف یابد. این دسته اسماعیلیه خالصه میباشند.[۲۵] ولی از رهروان محمد بن اسماعیل نیز گروهی قایل به مهدویت او شدند و بر امامت وی توقف کردند.[۲۶]

فُضَیل بن یَسار از اصحاب اجماع که از امام باقر(ع) و امام راست گو(ع) قصه نموده است. اسم وی در گواهی بیش تر از ۲۵۴ حدیث آمده و رجالیان، اورا توثیق کرده‌اند. امام درست گو درباره او از تفسیر «منا اهل‌البیت»؛ (از ما اهل بیت میباشد) استعمال مسجد قبا مشهد نموده است.

نسب و محل تولد
فضیل بن یسار نهدی بصری نسبش به بستگان بنی‌نهد از قبایل یمن می رسد که از فرزندان نهد بن لیث یمنی میباشند.[۱] تاریخ به دنیا آمدن فضیل دقیقا مشخص وجود ندارد اما بنابر گزارش‌های تاریخی در اواخر قرن نخستین قمری در کوفه متولد آدرس مسجد قبا مشهد شد‌ه‌است.[۲]

وی روزگار اول معاش را در کوفه سپری کرد و آن‌گاه به بصره سفر کرد و از همین رو به بصری جهانی شد.[۳]

لقب و کنیه
زیرا فرزند تبارک فضیل قاسم اسم داشت، لقب پر اسم و رسم او، ابوالقاسم میباشد. اما در بعضی از منابع، لقب ابومِسْوَر نیز برایش مذکور میباشد. کنیه معروف او نیز «نَهْدی» رزرو مسجد قبا مشهد میباشد.[۴]

منزلت علمی
رجالیان فضیل را از اصحاب امام باقر(ع) و امام راستگو(ع)[۵] و اصحاب اجماع می‎دانند.[۶] بر پایه ی منابع، رجال‌شناسان شیعه بر وثاقت و علم فضیل تاکید دارا هستند؛ کشّی اورا در زمره اشخاصی قرار داده که آحاد عالمان و فقیهان شیعه بر عدل و داد و وثاقتشان اتّفاق دارا‌هستند و روایاتشان را درست میدانند و آن‌ها‌را عالم‌ترین اصحاب امام باقر و امام درستگو (ع) به شمار آورده‌اند.[۷] روضه خوان اثرگذار، فضیل را در تیم فقیهان والا شیعه قرار داده میباشد که شیعه‌ها برای فراگرفتن احکام آئین به آن‌ها بازگشت می‌کردند و هیچکس آن ها را مذمت شماره تلفن مسجد قبا مشهد نکرده میباشد.[۸]

اصحاب اجماع
یاران امام باقر(ع)
۱ زُرارَة بن اَعین
۲ مَعروفِ بنِ خَرَّبوذ
۳ بُرَید بن معاویه
۴ ابوبصیر اَسَدی یا این که (ابوبصیر مرادی)
۵ فُضَیل بن یسار
۶ محمد بن مُسلِم
یاران امام درست گو(ع)
۱ جَرغبت بن دَرّاج
۲ عبدالله بن مُسکان
۳ عبدالله بن بُکَیر
۴ حَمّاد بن عثمان
۵ حماد بن عیسی جهنی
۶ اَبان بن عثمان
یاران امام کاظم(ع) و امام رضا(ع)
۱ یونس بن عبدالرحمن
۲ صَفوان بن یحیی
۳ اِبن اَبی عُمَیر
۴ عبدالله بن مُغَیرِه
۵ حسن بن دوستداشتنی یا این که (حسن بن علی بن فَضّال، فَضالَة بن ایوب و عثمان بن عیسی)
۶ احمد بن ابی نصر بزنطی
نبو
نزد امامان شیعه
بنابر گزارش منابع رجالی، فضیل بن یسار از رده ویژه‌ای نزد اهل بیت و به‌ویژه امام درستگو (ع) منتفع بود؛ آن حضرت در مواقعی به عنوان مثال علی بن سعید بصری را به فضیل ارجاع داده و رده علمی او‌را تأیید نموده است.[۹][یادداشت ۱]

بنابر روایتی هرگاه حضرت درستگو(ع) به فضیل می نگریست، می‎فرمود: «مژده بده بشر‌های خاشع را. هرکس دوست داراست مردی از اهل پردیس را ببیند، بدین مرد نگاه نماید.» و یا این که می‌فرمود: «زمین به فضیل بن یسار، ادب و اُنس می گیرد.»[۱۰]

همینطور به هنگام غسل فضیل اتفاقاتی افتاده میباشد که با وصال خبرها آن به امام درست گو(ع)، وی برای فضیل از پروردگار طلب عفو وبخشش کرد و فرمود.

...هو منا أهل البيت. (وی از ما اهل بیت میباشد.)[۱۱]
نقل ماجرا
اسم فضیل بن یسار در مدرک بیشتراز ۲۵۴ داستان آمده میباشد، او در نقل روایات به صورت بدون واسطه از امام باقر(ع) و امام درستگو(ع) داستان می‌نماید و ضمن این او از زکریا بن عبداللّه نقّاض و عبدالواحد مختار انصاری نیز ماجرا نقل نموده است. اشخاص اکثری نیز از فضیل داستان نقل کرده‌اند که بعضی از آن‌ها عبارتند از:

ابان بن عثمان
جمیل بن دراج
حسن بن دوست داستنی
حماد بن عثمان
یونس بن عبدالرحمن
علی بن رئاب
حریز بن عبداللّه سجستانی
علاء بن رزین
عبداللّه بن سنان
جمیل بن با تقوا [۱۲]
قضیه احادیث
رغبت روایی فضیل بیشتر متمایل به فقه میباشد؛ گرچه بین خبر ها وی، روایاتی در حوزه توحید، ولایت و پاکی اهل بیت و رفتار نیز وجود داراست. البته بیشتر دیدگاه وی، متمرکز در احکام فقاهتی میباشد. از همین رو یکی لقب ها فضیل بن یسار، «دانا شیعه» میباشد.[۱۳]

وفات
فضیل در بعدازظهر امام راستگو(ع) درگذشت[۱۴] هر چندین تاریخ ظریف آن مشخص و معلوم وجود ندارد. درباره محل وفات وی نیز استحضار دقیقی در دسترس وجود ندارد اما از آن‎جا که در تاریخ سخنی درباره رجوع و برگشت او از بصره نیست به احتمال در به عبارتی شهر وفات یافته میباشد.[۱۵]

پانویس

بقاع شهید روضه خوان شهاب‌الدّین سهروردی
نوشته‌ی‌علمیٔ مهم: شهاب‌الدین سهروردی
شَهاب‌‌الدین یحیی سُهرَوَردی(۵۴۹ق-۵۸۷ق) مشهور به روحانی‌ اِشْراق، از فیلسوفان نام دار مسلمان و مؤسس فلسفه اشراق. او در مسئله فلسفه و حکمت اسلامی اثر ها زیادی دارااست که مهم‌ترین آن‌ها، کتاب حکمة الاشراق میباشد. او بعداز سفرهای بسیار و استحصال و تکثیر دانش، عازم حلب شد و آنجا به باعث بدخواهی گروهی از عالمان اهل سنت، بوسیله ملک‌ظواهر پسر صلاح‌الدین ایوبی، در سال ۵۸۷ق در زندان مسجد قبا مشهد وفات یافت.

سهروردی در عصر نهایی معاش خویش، با دقت به علم و نبوغش ، به دربار حکم کننده حلب، ملک ظواهر شیوه یافت. اما بی پردگی و بی احتیاطی سهروردی در ذکر اعتقاداتش، معاندان فراوانی را برای وی صحیح کرد؛ و شهاب‌الدین را ملحد و استدلال انحراف ملک‌ظواهر می‌‌دانستند. ملک‌ظواهر به امر پدرش صلاح الدین ایوبی، سهروردی را به زندان انداخت و از غذا محروم کرد. بالاخره روز آدینه انتها ماه ذی‌الحجة سال ۵۸۷ق جسد سهروردی را از زندان خارج آوردند. در حال حاضر بقاع این شهید در سمت شمال غربی میدان باب الفَرَج درون جامع سهروردی قراردارد. این جامع بسیار خرد بوده و کمتر در معرض رویت کرد میباشد. در درون شبستان و سمت چپ آن بقاع سهروردی میباشد که سنگ قبر کوچکی داراست. بر بالای این قبر شرحی مختصر از معاش این فیلسوف اهل ایران و جای به دنیاآمدن و رویش وی در جمهوری اسلامی ایران به کتابت در آدرس مسجد قبا مشهد آمده میباشد.

آرامگاه حضرت زکریای فرستاده (ع)
نوشته ی علمیٔ مهم: زکریا (رسول)
حضرت زکریای فرستاده (ع) یکی پیامبران الهی و واپسین نبی از انبیای عهد و پیمان قدیم بود. حیات وی هم زمان با حیات مریم مقدس و حضرت عیسی بود و گویند در زمان ترمیم هیکل اورشلیم که توسط نبوکدنصر سلطان بابل تخریب گردیده بود می‌زیسته میباشد. زکریا و همسرش که هر دو در پیری و کبَر سن قرار داشتند به توان الهی صاحب و مالک فرزندی به اسم یحیی شدند. خدا در قرآن مهربان از این مورد اینگونه حافظه می‌نماید. «یا این که زَکرِیا این که إِنَّا نُبَشِّرُک بِغُلامٍ اسْمُهُ یحْیی ...» (ای زکریا ما تورا به فرزندی به اسم یحیی بشارت می دهیم...) [۷] مرقد این نبی الهی در درون شبستان جامع اموی حلب و در سمت چپ محراب جای دارد. قبر وی باطن ایوانی میباشد که با ضریحی محدود گردیده و در آن تابوتی چوبین با پوشش سبز چشم می گردد. آغاز در این جا صندوقی بوده که اسم زکریا نیز بر آن چشم می‌گردیده‌است و بعد ها در جای آن، حرم نام برده را ساخته‌اند. قبر حضرت زکریا امروزه از سوی عموم حلب و زائران زینب کبری(س) زیارت رزرو مسجد قبا مشهد میشود.[مستلزم منبع]

قبر مشهور بن جمر
قبر دارای اسم و رسم بن جمر از نوادگان امام درستگو علیه‌السلام
پر اسم و رسم بن جَمر یکی‌از نوادگان اسماعیل بن جعفر الصادق (ع) میباشد که در ۵۵۵ق متولد شد. او شخصی شجاع، متهور و از فرماندهان سپاه «ملک ظواهر بَیبرَس» و از مجاهدین فی سبیل الله بود که سال‌هایی از قدمت خود را در میدان جهاد علیه صلیبی‌ها طی کرد. وی در ۶۴۰ق در مبارزه انطاکیه به شهید شدن شماره تلفن مسجد قبا مشهد رسید.

قبر مشهور بن جُمر در باطن «سوق الزَّرب» که بازاری بسیار زمانبر میباشد جای دارد. بازار خاطر گردیده از پاره ای فراتر از درب قلعه حلب استارت و به «جامع وسیع» حلب ختم می گردد. قبر وی نزدیک به دویست متری درون بازار و سمت چپ آن که پنجره‌هایی از مرقد وی به خارج گشوده گردیده‌است. مکتب‌ای که امروزه این قبر درون آن میباشد بوسیله ملک ظواهر بیبرس به سال ۵۹۰ق تاسیس شده است. در کنار قبر وی کلاه خویش و اثاثیه و ابزارهای جنگی وی محافظت میشود.

پانویس
ابن بطوطه، الرحله، ص ۵۳؛ ابن عدیم، زبدة الحلب اینجانب تاریخ الحلب، ص ۱۵- ۱.
نک: گذشته، ص ۱۰- ۷؛ عفیف البهنسی، الشام الحضاره، صص ۱۵۳- ۱۵۲.
نک: ابن عدیم، بُغیة الطلب فی تاریخ الحلب، استیناف سهیل زکار، ص ۱۱ به آنگاه.
محمد راغب الطباخ الحلبی، اعلام النبلاء بتاریخ حلب الشهباء جلد دوم و سوم؛ تیودور بیشوف به عبارتی کتاب، ص ۱۷ به آن‌گاه.
روحانی ابراهیم نصراللَّه، حلب و التشیع، ۱۴۰۳ق، ص ۱۵۰ به آن گاه.
عبداللَّه حجاز، معالم حلب الاثریه، ص۱۳۶؛ بی نقص غزی، نهرالذهب فی تاریخ الحلب، ج۲،ص۲۰۹؛ خیرالدین اسدی، احیاء حلب و اسواقها، ص۱۷۶.
مریم: ۷
لینک به خارج
دائرة المعارف بلندمرتبه اسلامی
دانشنامه دنیا اسلام
نبو
سوریه و شام
بخش ها
دمشق • حلب • حمص • مرج عذراء • صفین • عین‌الوردة • نبل • الزهراء (شهر)
زیارتگاه
بقعه حضرت زینب • بقاع حضرت سکینه • بقعه حضرت رقیه • مشهد السقط • گورستان باب‌الصغیر • مشهد النقطة • رأس‌الحسین
امامزادگان
حضرت زینب • حضرت رقیه • ام‌کلثوم • سکینه • عبدالله بن علی بن حسین
مدفونان
صحابه و تابعان
عمار بن یاسر • بلال حبشی • فضه نوبیه • ابودرداء • اویس قرنی • حجر بن عدی
حاکمان
معاویة بن ابی‌سفیان • یزید بن معاویه • معاویة بن یزید • عبدالملک بن مروان • خالد بن ولید
بقیه
بهلول • ابن شهرآشوب • ابن زهره • ابن منیر • ابن تیمیه • سید محسن امین • عبدالمسیح انطاکی
بناهای تاریخی
مسجد جامع اموی • بازار شام • باب الساعات
اتفاق ها تاریخی
مبارزه صفین • اسارت در شام • خرابه شام • خطبه امام سجاد • متن خطبه امام سجاد • خطبه حضرت زینب • قیام توابین • مناظره امام باقر با اسقف مسیحیان • کشتار حطله
مرتبط
سوریه • شام • نصیریه • داعش • هیئت تحریر الشام • مدافعان بقعه • مدیحه مجلس یزید • لبیب بیضون • مدفونان در گورستان باب الصغیر • سید عبدالله نظام • کشتار حطله • کشتار علویان سوریه
عراق
نبو
مسیر کاروان امام حسین از مدینه تا دمشق
از مدینه تا مکه
ذوالحلیفه • سیاله • عرج • ابواء • جحفه • قدید • خلیص • عسفان • مرظهران • مکه
از مکه تا کربلا
تنعیم • صفاح • وادی عقیق • ذات عرق • حاجر • اجفر • خزیمیه • زرود • ثعلبیه • شقوق • آشغال • بطن العقبة • شراف • ذو حسم • بیضه (منزلگاه) • عذیب‌الهجانات • قصر بنی‌مقاتل • نینوا • غاضریه • کربلا
از کربلا تا دمشق
کوفه • مسکن • سامرا • تکریت • وادی نخله • موصل • سنجار • نصیبین • دعوات • رقه • حلب • شیرز • حماه • حمص • بعلبک • صومعه راهبه • دمشق
تکان امام حسین از مدینه تا کربلا / اسیران کربلا
نبو
اسیران اتفاق کربلا
مسیر جنبش
کربلا • کوفه • شام • دمشق • بازار شام • باب الساعات • مسجد جامع اموی • خرابه شام • بعلبک • حلب
خطبه‌ها
خطبه امام سجاد(ع) در کوفه • خطبه حضرت زینب در کوفه • خطبه فاطمه صغری در کوفه • مناظره حضرت زینب با ابن‌زیاد • خطبه امام سجاد در شام • خطبه حضرت زینب در شام
اسیران
مردان
امام سجاد(ع) • امام باقر(ع) • قدمت بن حسن بن علی
زنان
زینب(س) • رباب • فاطمه دختر امام حسین • رقیه دختر امام علی(ع) • سکینه دختر امام حسین • رقیه دختر امام حسین • ام‌کلثوم دختر امام علی(ع) • فاطمه دختر امام علی • فاطمه دختر امام حسن
ملازمان (مأموران)
شمر بن ذی‌الجوشن • طارق بن مُحَفِّز بن ثَعلبه • زحر بن قیس
مدیحه‌های مرتبط
مدیحه دیر راهب • نوحه شتربان • نوحه تنور خولی • نوحه مجلس یزید • نوحه اربعین
متعلق‌ها
شام غریبان • تابلو شام غریبان • رخداد کربلا • آسوده ساعدی • منهال بن عمرو • مناظره زینب با ابن زیاد • اربعین • عقبة بن سمعان • بشیر بن جذلم • مشهد السقط • مشهد النقطة • مرقد خوله دختر امام حسین • مسلم جصاص

امام رضا(ع)
علی بن موسی الرضا، امام هشتم شیعه‌ها، حدود ۲۰ سال امامت کرد که ۱۰ سال با حکومت هارون، پنج سال با محمد امین و پنج سال با مأمون طی شد.[۳۵] بعداز شهید شدن موسی بن کاظم و استارت امامت و دعوت امام رضا، برخی از اصحاب، او‌را به تقیه دعوت کردند. حضرت رضا آنها‌را اعتقاد اعطا کرد که هارون به وی آسیبی نمی‌زند.[۳۶] بعضی از دور و بری ها هارون نیز، او‌را علیه امام هشتم تحریک کردند.[۳۷] اباصلت هروی نقل کرده که هارون یک‌توشه قصد جان امام را کرد اما صرف نظر مسجد قبا مشهد کرد.[۳۸]

در طی امین، واقعه خاصی برای امام رضا(ع) از جانب حکومت وی چهره نداد. چون امین گاهی به لهو و لعب می‌پرداخت و اکثرا سرگرم اختلاف داخلی و مناقشه با مأمون بود و فرصتی برای اعتنا به علویان نیافت.[۳۹] امسال‌ها نیز آزادی نسبی امام و زمان برای شغل‌های فرهنگی او را به هم پا آدرس مسجد قبا مشهد داشت.[۴۰]

بعد از توفیق مامون بر امین (۱۹۸ق)، علویان انذار بزرگی برای خلافت عباسی بود. در آن مجال در نقاط متعدد قلمروی عباسی، علویان راز به کودتا و مخالفت زده بودند.[۴۱] مامون آغاز راس حکومت را به مرو، از شهرهای گرانقدر خراسان منتقل کرد و امام رضا را از مدینه احضار نمود. وی در ۲۰۱ق به زور امام هشتم را البته‌عهد و پیمان خویش کرد و الرضا نامید[۴۲] و به نامش سکه زد و رنگ سبز را نشان دولت عباسی گرداند.[۴۳] حضرت رضا علیه السلام با علمای اسلام و علمای دیگر مذهب ها حرف ذکر کرد و به سوالاتشان جواب بخشید.[۴۴] مامون دو سال آن‌گاه، بعد از خموشی شدن قیام علویان، در جنبش به سمت بغداد، بنابر برخی منابع، امام رضا(ع) را رزرو مسجد قبا مشهد مسموم کرد.[۴۵]

امام جواد(ع)
محمد بن علی(ع)، بعد از شهیدشدن پدرش، امام رضا(ع) در سال ۲۰۳ قمری به امامت رسید. روزگار ۱۷ ساله امامت وی با خلافت مامون (۱۵سال)و برادرش، معتصم (۲سال) هم زمان بود.[۴۶] مأمون عباسی در سال ۲۰۲ قمری دخترش را به عقد امام درآورد[۴۷] و در ۲۱۵ق اذن اعطا کرد دخترش به منزل امام برود.[۴۸] وی عشق و علاقه داشت نوه‌ای از نسل نبی داشته باشد.[۴۹] خلفای عباسی دو توشه امام محمد تقی(ع) را به بغداد احضار کردند. حضرت جواد توشه دوم، در ۲۸ محرم سال ۲۲۰ق، به امر معتصم وارد بغداد شد و چندین ماه سپس در بغداد به شهیدشدن رسید.[۵۰] پس‌ از پیشرفت قیام‌های ‌علویان ‌علیه بنی‌عباس، معتصم‌، امام جواد و محمدبن‌قاسم‌، از نوادگان ‌امام‌زین‌العابدین‌علیه‌السلام‌، را به‌ بغداد فراخواند تا نقش ‌آن‌ها ‌را در قیام‌های‌ پنهانی‌ شیعی شماره تلفن مسجد قبا مشهد ‌دریابد.‌[۵۱]

امام هادی(ع)
امام هادی(ع)، امام دهم شیعه‌ها، ۳۳ سال (۲۲۰ق-۲۵۴ق) امامت را بر ذمه داشت.[۵۲] این دوران همزمان با عصر یک سری خلیفه عباسی بود: معتصم، واثق، متوکل، مستنصر، مستکین و معتز.[۵۳] معتصم، در طی امام هادی، در مقایسه با زمان امام جواد، محدودیت و فشار کمتری به شیعه‌ها جایز می‌داشت؛ این تغییر‌و تحول خط مش، ناشی از بهبود وضع اقتصادی و کاهش یافتن قیام‌ها از سوی علویان دانسته گردیده‌است.[۵۴] متوکل عباسی در سال ۲۳۳ق تصمیم گرفت امام هادی را وادار نماید از مدینه به سامرا برود. در زمان مستنصر، فشار حکومت بر بستگان علوی به عنوان مثال امام هادی(ع) کاستی گرفت.[۵۵] امام دهم در حین حکومت معتز عباسی مسموم گردیده و به شهیدشدن رسید.[۵۶]

امام حسن عسکری(ع)
امام عسکری(ع) به بازه زمانی ۶ سال (از ۲۵۴ تا ۲۶۰ق) امامت کرد.[۵۷] عصر امامت وی هم زمان با سه خلیفه عباسی بود: معتز عباسی(۲۵۲-۲۵۵ق)، مهتدی (۲۵۵-۲۵۶ق) و معتمد (۲۵۶-۲۷۹ق). در زمان معاش امام عسکری(ع)، دستگاه عباسی به ابزار دستی برای امیران حریف تبدیل گردیده بود و بخصوص فرماندهان نظامی تُرک نقش مؤثری در نظام حکومتی داشتند. معتز در سال ۲۵۵ق امام عسکری را زندانی کرد.[۵۸] وی در عصر یک ساله خلیفه آتی (مهتدی) نیز همچنان در زندان بود.[۵۹] با استارت خلافت معتمد (۲۵۶ق) که با قیام‌های شیعی رو به رو بود، امام از زندان آزاد شد و توشه دیگر به سازماندهی اجتماعی و مالی امامیه اهتمام ورزید. در صفر سال ۲۶۰ق امام به امر معتمد به زندان زمین‌خورد و فرد خلیفه روزمره خبرها مرتبط با امام را پیگیری می کرد. بعد از مدتی امام عسکری به منزل حسن بن آسوده (وزیر مامون) در حوالی شهر واسط منتقل شد.[۶۰] درین فرصت، فی مابین شیعه‌ها داخل شدن امام منتظَر ترویج یافته، و خلیفه عباسی در جستجوی فرزند امام عسکری (ع) بود.[۶۱]

امام مهدی(عج)
حضرت مهدی (عج)، دواز‌دهمی و واپسین امام شیعه‌ها میباشد که در ۲۵۵ق، در طول حکومت معتمد عباسی دیده به جهان گشود. زادگاه وی در سامرا، در منزل پدرش بود که به فرمان خلیفه درین شهر ذیل حیث قرار داشت. معتمد عباسی به قابله‌ها دستور کرده بود تا وقت و بی‌وقت، سرزده وارد منزل سادات شوند - به‌ویژه منزل امام حسن عسکری(ع) - و داخل منزل را بگردند و از اکنون همسر وی با خبر شوند و گزارش دهند.[۶۲] نخست خلافت «معتضد» عباسی، در سال ۲۷۹ق، دو توشه منزل امام عسکری(ع) از سوی حکومت تفتیش شد.[۶۳] حضرت مهدی، در ۲۶۰ق بعداز شهید شدن پدرش، غایب بودن صغری خویش را با تعیین نماینده قانونی یا این که نائب خاص آغاز کرد.[۶۴]

تعلیم گویش عربی
در منابع‌ عربی‌اسلامی‌ نکته‌ای‌ که‌ عاقبت‌ اسماعیل‌ را با سرانجام‌ عموم‌ عرب‌ لینک زده‌ میباشد‌، همدم‌ شدن‌ با قبیلۀ جرهم‌ از اعراب‌ بائده‌ و «مستعرب‌» شدن‌ اوست‌ که‌ شخصیت‌ اسماعیل‌ را به‌ تیتر‌ یک‌ «مهاجرِ عربی‌ گردیده» مطرح‌ مسجد قبا مشهد می‌سازد.

مبتنی بر‌ احادیث‌ با سپری شد‌ مدتی از مسافرت‌ اسماعیل‌ به‌ مکه‌، از برکت وجود چشمۀ زمزم‌، آن‌ منطقۀ کم آب‌، قابل‌ زیست‌ شد و جرهمیان‌ که‌ در مسیر کوچ‌ خویش، از آن‌ حوالی‌ می‌گذشتند، یا این که به‌ روایتی‌ در آن‌ زمانه در حوالی‌ مکه‌ مستقر بودند، پس‌ از باخبر شدن از وجود آب‌، با دستیابی‌ اذن‌ در آن‌ جای ‌ آدرس مسجد قبا مشهد مقیم شدند.[۱۹]

در احادیث‌ اینگونه‌ آمده‌ میباشد‌ که‌ اسماعیل‌ در مجاورت جرهمیان‌، گویش‌ عربی‌ را فراگرفت‌[۲۰] و حتی‌ زمانی که‌ در هنگام‌ بنای‌ کعبه‌ با بابا خویش حرف‌ می‌اظهار کرد‌، ابراهیم‌ به‌ لهجه‌ خود‌ خطاب‌ می کرد و اسماعیل‌ به‌ عربی‌ جواب‌ می‌اعطا کرد و تفاهم‌ نتیجه ها‌ رزرو مسجد قبا مشهد می شد.[۲۱]

عرب‌ زبانی‌ِ اسماعیل‌ در احادیث‌ به‌اندازه‌ای‌ گزینه اعتنا‌ بوده‌ که‌ گاهی اورا اولیه‌ کسی‌ دانسته‌اند که‌ به‌ لهجه‌ عربی‌ سخن نموده است‌.[۲۲] در بعضا‌ احادیث‌ حتی‌ اولیه‌ نگارش‌ عربی‌ را نیز به‌ وی نسبت‌ شماره تلفن مسجد قبا مشهد داده‌اند.[۲۳]

ساختن‌ منزل کعبه‌
از حادثه ها‌ اساسی‌ در قصه‌ معاش‌ اسماعیل‌، ملازمت وی با ابراهیم‌(ع) در ساختن‌ منزل کعبه میباشد‌. درباره نشانه‌ها‌ ۱۲۵ تا ۱۲۷ از سوره بقره که‌ به‌ برپایی‌ بیت‌ پروردگار و پیراستن‌ آن‌ از زشتی‌ها بوسیله ابراهیم‌ و اسماعیل‌(ع) اشاره‌ داراست، احادیث‌ اسلامی‌ به‌ شرح‌ این‌ روایت‌ پرداخته‌اند. در منابع‌ آمده‌ میباشد‌ که‌ ابراهیم‌(ع) برای‌ به‌ مکان‌آوردن‌ امر‌ الهی‌ درباره برپایی‌ کعبه‌ به‌ مکه آمد و اسماعیل‌ به‌ هم پا‌ بابا دست‌ به‌ عمل بنای‌ کعبه‌ شد.[۲۴]

درباره این‌ مسئله‌ احادیث‌ مختلفی‌ وجود داراست که‌ گاهی در جزئیات‌ به‌ روایت‌پردازی‌ گراییده‌میباشد‌.[۲۵] در برخی‌ از احادیث‌، جنبش‌ ابراهیم‌، هاجر و اسماعیل‌ از شام‌ به‌ مکه‌ اصولاً به‌ علت بنای‌ کعبه‌ دانسته‌ گردیده‌ میباشد‌.[۲۶]

بر اساس آیاتی‌ از سوره بقره،[۲۷] در جریان‌ ساختن‌ منزل کعبه‌، اسماعیل‌ یار و همدم‌ بابا دست‌ به‌ دعا برداشته‌، در طلب‌ هدایت‌ ذریه خویش و درخواست‌ برانگیختن‌ پیامبر‌ اکرم‌(ص) از در بین‌ آن‌ها‌، شرکت کردن‌ داشته‌ میباشد‌.[۲۸]

قربانی کردن اسماعیل(ع)
نوشته ی علمیٔ مهم: ذبح اسماعیل
حدیثی‌ پر اسم و رسم از نبی‌ اکرم‌(ص) میباشد‌ که‌ در آن‌، حضرت‌ خویش را «ابن‌ الذبیحین» (اشاره‌ به‌ اسماعیل‌ و عبدالله بن عبدالمطلب) خوانده‌اند.[۲۹]

در شرح‌ روایی‌ قصه‌ ذبح‌ اینگونه‌ می یابیم‌ که‌ پس‌ از بنای‌ کعبه‌، ابراهیم‌(ع) پس‌ از اخذ‌ دستور‌ الهی‌ به‌ ذبح‌ در رؤیا، آن‌ را با فرزند مطرح‌ می‌سازد و وی نیز به‌ دستور الهی‌ گردن‌ می‌نهد.[۳۰] در پرداخت‌ روایت‌ در احادیث‌ آمده‌ میباشد‌ که‌ ابلیس زیرا‌ مطلع‌ شد که‌ ابراهیم‌، همدم‌ فرزند برای‌ اجرا‌ دادن‌ دستور‌ روش‌ کوه‌ ثبیر را در پیش‌ گرفته‌اند، کارایی‌ در فریفتن‌ اسماعیل‌ کرد و زیرا‌ توفیقی‌ نیافت‌، نزد هاجر رفت‌ و تلاشی‌ متعددی کرد تا او‌را فریب‌ دهد اما غالب نشد.

ابراهیم‌ و اسماعیل‌(ع) به نوک کوه‌ رسیدند و آن گاه‌ که‌ اسماعیل‌ بابا را در آن‌ فعالیت نگران‌ مشاهده کرد، نگرانی‌ را از دل‌ وی پیروزی و رضایت خویش به‌ اطاعت‌ امر‌ الهی‌ را گوشزد کرد. پس‌ وقتی‌ که‌ ابراهیم‌ کارد را بر گلوی‌ اسماعیل‌ بنیان، آوای‌ غیبی‌ اورا از ادامۀ عمل دستگیر‌. امر‌ آمد که‌ خدا در مقابل‌ طاقت و صحت‌ وی‌، گوسفندی‌ را فدیه گذارده‌ میباشد‌ و ابراهیم‌ را مأمور تشکیل داد‌ تا گوسفند را به‌ مکان‌ اسماعیل‌، قربانی‌ نماید.[۳۱]

قصه قربانی کردن اسماعیل در نشانه‌ها ۱۰۰ تا ۱۰۷ سوره صافات مذکور میباشد.[۳۲]

وفات و محل دفن

حجر اسماعیل، مدفن هاجر(س) و اسماعیل(ع)
منابع‌ روایی‌، قدمتِ اسماعیل‌ را ۱۳۰ سال‌ و حتی‌ بیشتر نوشته‌اند که‌ پس‌ از مرگ‌، پیکر وی در منطقه حِجر در کنار مدفن‌ مادرش‌ هاجر به‌ خاک‌ ودیعه‌ شد.[۳۳]

نبوت اسماعیل‌(ع)
اسماعیل‌(ع) به‌ تصریح‌ قرآن کریم ومهربان در زمرۀ انبیای‌ الهی‌ بود و آئین‌ او‌را در راستای‌ دعوت‌ توحیدی‌ ابراهیم‌(ع) و در مقابل‌ کفر و بت‌پرستی قرار داده‌اند.[۳۴] اسم‌ وی بارها به‌ تیتر‌ یکی‌از‌ از پیامبران‌ در قرآن‌ مذکور‌ میباشد‌.[۳۵]

بر اساس‌ احادیث‌، نبوت وی به دلیل هدایت‌ جرهمیان‌، و نیز قبایل‌ یمانی‌ و عمالیق‌ بود. وی در مقطع‌ ۵۰ سال‌، فی مابین‌ وی‌ به‌ اجرا رسالت‌ الهی‌ پرداخت‌ و آنها‌ را به‌ نماز و زکات فراخواند و از پرستش‌ بتان‌ بر حذر داشت‌؛ البته آنها به جز گروهی‌ اندک‌، در بی دینی خویش پا برجای ماندند.[۳۶]

اسحاق جانشین اسماعیل(ع)
اسماعیل‌ پیش‌ از مرگ‌ وصیت‌ کرد تا دخترش‌ با پسر عمویش عیصو (عیص‌) فرزند اسحاق‌ وصلت‌ نماید و نیز نبوت‌ را به‌ برادرش‌ اسحاق‌ سپرد.[۳۷] اسماعیل‌ که‌ در طول‌ سال‌ها ذمه ‌دار کارها منزل کعبه‌ بود، سرپرستی کعبه‌ را به‌ فرزندش‌ نابت‌ سپرد.[۳۸]

نوادگان اسماعیل(ع)
براساس نقل‌های تاریخی، اسماعیل دوازده پسر داشت که از در بین آنها، قیدار، مدین‌ و ادبیل‌ مشهورترند. مدین‌ به‌ سرزمینی‌ در شمال‌ که‌ به‌ اسم‌ خویش وی به‌ مرزو بوم‌ مدین‌ شناخته‌ شد، کوچ کرد و از فرزندان‌ وی شعیب به‌ پیامبری‌ برگزیده‌ شد.[۳۹]

در منابع‌ خاطر گردیده‌، همینطور‌ اسماعیل‌ به‌ تیتر‌ یکی‌از‌ از اجداد اساسی‌ عرب‌ به‌ شمار آمده‌ میباشد‌ و نسب‌ عدنان‌، نیای‌ قسمت‌ وسیعی‌ از قبایل‌ عرب‌، به وی گشوده می گردد؛ در حالی‌ که‌ اقلیتی‌ از منابع‌ دیرین‌ نسب‌شناسی‌، نسب‌ کلیه‌ قبایل‌، حتی‌ اعراب‌ قحطانی‌ را بدو رسانیده‌اند و اسماعیل‌ را ابوالعرب‌ خوانده‌اند.[۴۰]

بر طبق یک سری قصه، اسماعیل‌ در کنار هود، با تقوا، شعیب‌ و حضرت محمد صلی الله علیه و آله یکی از‌ از ۵ نبی عرب‌ معرفی‌ گردیده‌[۴۱] و پیامبر‌ اکرم‌(ص) به‌ تیتر‌ شخص برگزیده‌ از ذریۀ وی شناخته‌ گردیده‌ میباشد‌.[۴۲]

پانویس
قاموس معانی الاسماء، پایین کلمه اسماعیل، مقر اینترنتی المعانی، تاریخ بازدید: ۲۷-۰۱-۱۳۹۶ش.
نک: بغوی‌، ج۱، ص۱۵۳.
ص‌ ۶۴ ؛ نیز نک: گزنیوس‌،ص ۱۰۳۵ ؛ برایت‌، ص۹۰.
بقره‌، آیه ۱۲۷.
بقره‌، آیه۱۳۳، ۱۳۶، ۱۴۰؛ آل‌ عمران‌، آیه ۸۴؛ نساء، آیه ۱۶۳؛ انعام‌، آیه۸۶.
ابراهیم‌، آیه ۳۹.
انبیاء، آیه۸۵؛ ص‌، آیه ۴۸.
نک: فخرالدین‌ رازی‌،، ج۲۲، ص۲۱۰.
مریم‌، آیه۵۴