کافر شدن یا این که کافر بودن؟
بعضی مفسران همزیرا طبرسی و ابوالفتوح رازی مبنی بر ظواهر عبارت «کان اینجانب الکافرین» گفتهاند ابلیس قبل از تمرّد از امر سجده نیز کافر بوده میباشد. براساس این طریقه، عبادت وقت گیر ابلیس، خیر از رازِ ایمان و اخلاص، بلکه از روی ریا و دورویی، نفاق و همرنگ شدن با جماعت ملائکه بوده میباشد.[۴۷] چنان که طباطبائی از حرف ابلیس در آیه ۳۳ سوره حجر، «لَم أَکنْ لِاَسجُدَ...» به کارگیری کرده میباشد که او قبل از صدور دستور سجده نیز کافر بوده میباشد.[۴۸] افزون بر ظاهر نشانهها، اظهارکردوگوی پر اسم و رسم ابلیس با ملائکه را که در آن شبهاتی در حکمت آفرینش، منفعت تکلیف و... از سوی وی مطرح می گردد، تأییدی بر شرک او قبل از قانون شکنی از دستور خداوند مسجد قبا مشهد دانستهاند.[۴۹][مستلزم منبع]
گروهی دیگر از مفسران معتقدند ابلیس، ابتدا مؤمن بود؛ اما به بی دینی گرایید. بر این محور بعضی گفتهاند گرچه ابلیس ایمان داشت، البته آفریدگار از ازل میدانست که وی به حتم کافر گردد؛ به همین جهت بی دینی او در قرآن کریم و مهربان به صیغه ماضی گزارش گردیده است.[۵۰] گروهی نیز این تعبیر و تفسیر را بعداز سپری شد وقتی از شرک ابلیس امری مُجاز و متداول دانستهاند.[مستلزم منبع] تودهای نیز بر این باورند که گزاره «کَانَ مِن الکَفرینَ» به معنای صار اینجانب الکفرین میباشد یعنی جزو آدرس مسجد قبا مشهد کافرین شد.[۵۱]
فلسفه آفرینش و امهال ابلیس
در اثرها تفسیری شیعه، با استناد به اینکه از ابلیس جز شرارت برنمیخیزد، این سوال مطرح گردیده که چرا معبود با شناختی که از ابلیس داشت، اورا آفرید و افزون بر آن، مهلتخواهی اورا بعداز رانده شدن عهده دار شد.[۵۲] ملاصدرا در تعبیر خویش حکمتهای آفرینش شیطان را بسیار دانسته که دانش آن در تسلط آفریدگار میباشد[۵۳] البته اندیشمندان شیعه جوابهای زیادی بدین رزرو مسجد قبا مشهد سوال دادهاند:
مهلت، دو جانبه میباشد
علامه طباطبایی مفسر و فیلسوف شیعی بر این اعتقاد میباشد که با دقت به عبارت (فَإِنَّک مِنَ الْمُنْظَرِینَ) [تو از زمره مهلت داده شدگانی][۵۴] به کسان دیگری همانند ملائک نیز تا واپسین روز معاش آدم مهلت داده شدهاست که در مقابل ابلیس، ملزم به الهام زهد میباشند. در فیض با مهلت دادن به ملائک دیگر جایی برای گونه های به مهلت ابلیس شماره تلفن مسجد قبا مشهد وجود ندارد. [۵۵]
مهلت ابلیس، مشوق عبادت اوست
مکارم شیرازی، مفسر و متکلم شیعه بر این اعتقاد میباشد که در شرایطیکه خدا تقاضای ابلیس را برآورده ساخته و مهلتی به وی دادهمیباشد بدین جهت بوده که نمیمراد عبادت و بندگی یکسری هزار ساله وی بی ثواب بماند و سرویس بیمزد، با عدل و داد الهی قابل گردآوری وجود ندارد.[۵۶] این نگرش طبق این بینش در بعضی از منابع حدیثی نیز وجود دارااست.[۵۷]
شرور ابلیس، نمایانگر خیرات در فقید میباشد
علامه طباطبایی،[۵۸] مرتضی مطهری[۵۹] و علامه طهرانی،[۶۰] در یک شیوه معرفت شناسانه، شرور ناشی از ابلیس را برای ادراک واقعیت خیرات ضروری دانسته و بر این باورند که برکات بخش اعظمی از وجود شیطان در نظام خلقت از این بابت نتایج شده است. تا جایی که علامه طباطبایی اورا از موادسازنده نظام علام بشریت دانستهمیباشد که به فارغ از وی سعادتی نیز قابل تصور وجود ندارد.[۶۱]
ابلیس، مصداقی از آزمون الهی میباشد
مبتنی بر قرآن، آفرینش ابلیس برای آزمون بندگان میباشد.[۶۲] پروردگار همینطور القائات شیطان را برای بیماردلان و سنگدلان، مایه تست قرار دادهمیباشد.[۶۳] به دلیل آنکه لازمه فعلیت یافتن سپردن، وجود دعوت کنندگان به خط مش به روزی و خط مش تیره بختی میباشد. تا بشر با حدس فیض مبنی بر هر یک که خواست شغل نماید. [۶۴]
ابلیس، برهان وصال بشرها به کمال وجودی میباشد
طبق این طریقه، تکامل، سود مقابله و تضادومغایرت میباشد[۶۵] و پیکار مداوم و بغرنج بشرها با موجودی هوشیار، کینهتوز، کارشکنیگر و مالامال اقتدار به اسم ابلیس نیز سبب ساز به فعلیّت وصال استعدادها و در فیض کمال روحی آدم می گردد. [۶۶]
ابلیس، کَلبِ معلَّم میباشد
در قصه شیعی، شیطان به سگی تشبیه گردیده که بیاجازه میزبان به کسی جراحت نمیرساند[۶۷] و از این رو خدا در قرآن مهربان نیز ارسال ابلیس به سوی کافران را به خویش نسبت می دهد. [۶۸]
عبدالله جوادی آملی مفسر و فیلسوف شیعه، منزلت ابلیس را همانند سگ تربیت گردیدهای می داند که وظیفه وی، در اینکه پارس نماید، تعقیب نماید، گاز بگیرد یا این که بکشد، نسبت به اشخاص گوناگون معین میباشد. وظیفه وی نسبت به برخی بشرها وسوسه، نسبت به برخی فرمان و نسبت به بعضا دیگر سلطه و ولایت میباشد. [۶۹] حسن حسنزاده آملی نیز از آن جهت که کلیه چیز در نظام هستی، آیت و آرم الهی بوده و مظهرِ اسمی از اسماء معبود به حساب می آید، ابلیس را نیز مظهر نام مضلّ الهی دانستهمیباشد.[۷۰]
امکانات مورد نیاز برای برگزاری مراسم در مسجد قبا مشهد