بهترین مرجع مسجد قبا در مشهد

(درگذشت: ۳۲۹ق)، از محدثان دارای شهرت شیعه و تالیف کننده الکافی، از کتاب ها اربعه. وی در طول غایب بودن صغرا می‌زیست و با بعضی از محدثان که از امام عسکری(ع) یا این که امام هادی(ع)، حدیث شنیده‌ بودند، ملاقات نموده است. ابن قولویه، محمد بن علی ماجیلویه قمی، احمد بن محمد زراری از شاگردان مسجد قبا مشهد اویند.

معاش‌طومار ، محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی رازی نزدیک به سال ۲۵۵ق در روستای كُلَین از توابع ری چشم به جهان گشود.[یادداشت ۱] پدرش یعقوب بن اسحاق، از علمای بعدازظهر خود بود و در عصر غایب بودن صغری معاش میکرد.[۱] ابوالحسن علی بن محمد دارای اسم و رسم به «علان رازی» خان دایی کلینی میباشد و محمد بن عقیل کلینی، احمد بن محمد و محمد بن احمد تمامی از قوم کلینی و از علما و بزرگان شیعه به شمار آدرس مسجد قبا مشهد میروند.[۲]

محمد بن یعقوب کلینی در ری که راءس واکنش آرا و پندار‌های فرق اسماعیلی، حنفی، شافعی و امامیه بود،[مستلزم منبع][۳] در کنار علم آموزی دانش و شناخت با تامل‌های دیگر مذهب‌ها، تصمیم گرفت که به در خواست دوستی که از وی مراد بود برایش کتابی بنویسد که در آن از همگی علم ها آئین آنچه را برای یک متعلم ضروری و مکفی میباشد در بر داشته باشد به تایپ کردن روایات بپردازد. [۴] وی در محضر ابوالحسن محمد بن اسدی کوفی‌ حدیث رزرو مسجد قبا مشهد یادگرفت.[۵]

او آن‌گاه برای کامل شدن دانش حدیث راهی قم شد و با محدثانی که از امام عسکری(ع) یا این که امام هادی(ع) مستقیم حدیث شنیده بودند ملاقات کرد[مستلزم منبع] و از محضر استادان بزرگی استفاده کرد.[مستلزم منبع][یادداشت ۲] کلینی در سال ۳۲۷ق (دو سال قبل از وفاتش) عازم بغداد شد. بغداد در آن مجال یکی مرکزها بلندمرتبه علمی شماره تلفن مسجد قبا مشهد بود.[۷]

کلینی در شعبان سال ۳۲۹ق (سال تَناثُر نجوم) مصادف با آغاز غایب بودن کبری امام فرصت (عج) در بغداد از عالم رفت.[۸] محمد بن جعفر حسنی مشهور به ابو قیراط بر لاشه کلینی نماز خواند و تن وی در مورد کوفه بغداد به خاک امانت شد.[۹] [۱۰]

مرقد کلینی در محوطه مسجد آصفیّه، در کنار دریا شرقی رود دجله (در راءس بغداد) جنب مکتب نظامیه (مستنصریه قدیم) جای‌دارد. اسم اساسی این مسجد، جامع الصفوی یا این که مسجد صفوی بوده میباشد که عثمانیان آن را به آصفیه تغییر‌و تحول دادند. مرقد کلینی در سال‌های اخیر نوسازی گردیده است. در ماه محرم سال ۱۴۳۶ق مراسم نقطه پايان تجدید بنا قبر روضه خوان کلینی برگزار شد. در‌این مراسم از بارگاه نقره‌ای آن که به وسیله هنرمندان اصفهانی درست شده بود، رونمایی شوید
کتاب ها رجالی و تفصیل حالا‌نویسانی که به زندگانی کلینی پرداخته‌اند از او با عنا وین ابوجعفر، محمد بن یعقوب، ابن اسحاق، ثقة الاسلام، رازی، بغدادی، سِلسِلی[یادداشت ۳] مذکور‌اند.[۱۶]

آن چه در ذکر مقام شخصیتی و علمی کلینی در کتاب ها تراجم و تاریخ آمده میباشد همگان از موافق و مخالف، از فضل و ادب و عظمت رده او حافظه کرده‌اند.[۱۷] با دقت به آوازه و شهرت کلینی، شیعه و سنی در فتاوا به وی روی آوردند و او را به «ثقة الاسلام» مُلَقَّب ساختند.[۱۸] به باعث زهد و تقوا، دانش و فضیلت وی، عموم در رفع خطاها شرعی و دریافت کردن فتوا به او مراجعه می‌کردند.[۱۹]

روحانی طوسی با تفسیرِ دانشمندی جلیل القدر، دانا به ماجرا[۲۰]، ثقه و فقید به خبر‌ها از کلینی حافظه می‌نماید.[۲۱] نجاشی دانشمند رجالی شیعه او‌را روضه خوان و پیشوای شیعه در «ری» در طول خود و موثق‌ترین آنان در حدیث و ضبط آن معرفی می‌نماید.[۲۲] عالمان شیعی دیگر نظیر ابن شهرآشوب[۲۳]، علامه حلی[۲۴]، ابن داوود حلی[۲۵]، تفرشی[۲۶]، اردبیلی[۲۷] و سید ابوالقاسم خویی[۲۸] نیز تعابیر و کلمه ها روضه خوان طوسی و نجاشی را تأیید کرده‌اند. سید بن طاووس، وثاقت و ودیعه اورا در نقل حدیث گزینه رخداد همگان می داند.[۲۹]

ابن اثیر از مورّخان اهل سنت، کلینی را در زمره بزرگان و علمای امامیه می‌شمارد.[۳۰] ذهبی، کلینی را روحانی شیعه، دانا امامیه و مالکِ تألیفات معرفی می‌نماید.[۳۱] ابن حجر عسقلانی و ابن ماکولا، کلینی را از فقها و نویسندگان مذهب شیعه معرفی کرده‌اند.[۳۲] ابن عساکر هم در کتاب خود از او با بزرگی خاطر می‌نماید.[۳۳]

به دلیل التفات وجایگاه کلینی در فرهنگ وتمدن شیعه به مناسبت یک هزار و صدمین سال وفات وی تمبر یابودی تکثیر یافت.[۳۴]

تمبر یادبود کلینی
اثرها و تألیفات

کتاب الکافی
یکی مهمترین اثر ها کلینی، کتاب کافی میباشد. به گفته‌ی روضه خوان اثرگذار و علامه مجلسی این کتاب، جامع‌ترین و برگزیدگان کتاب از کتاب ها اربعه میباشد.[۳۵] [۳۶] کتاب کافی در سه قسمت اصول، فروع و مدیحه تألیف گردیده است. کارایی کلینی بر آن بوده تا روایات الکافی را بر طبق عدم مخالفت با قرآن و موافقت با اجماع عده‌آوری نماید.[۳۷] از نگاه سید بن طاووس، کلینی به سبب ساز رابطه با اصحاب ائمه و دسترسی به اصول اربعمأة احادیث این کتاب را با کمترین واسطه نقل نموده است.[۳۸] گروهی از عالمان شیعه معتقد به درستی همگی احادیث آن بوده‌اند و در مقابل گروهی از عالمان شیعه وجود روایات ضعیف در کافی را قبول دارا‌هستند.[۳۹]
محمد بن یعقوب کلینی افزون بر «کافی» دارنده اثرها دیگری نیز بوده که منزلت علمی اورا در غیر از دانش حدیث آشکار می‌سازد. بعضا از این کتاب ها عبارتند از:

الرد علی القرامطه که در رد عقاید التقاطی قرمطیان نگاشته شد.
رسائل الائمه(ع)
تعبیرالرؤیا
کتاب الرجال
ما قیل فی الائمه(ع) اینجانب الشعر
الزّیُّ و التَّجَمُّل
الدَّواجَن و الرَّواجِن
الوسائل
فضل و ادب القرآن[۴۰] [۴۱] [۴۲]
شاگردان و راویان
فی مابین شاگردان و عده ای که از کلینی نقل ماجرا کرده‌اند نیز شماری از بزرگان شیعه قرار دارا هستند:

ابوعبدالله احمد بن ابراهیم دارای اسم و رسم به ابن ابی رافع صیمری
ابوالقاسم جعفر ابن قولویه مالک کتاب «بی نقص الزیارات»
ابومحمد هارون بن موسی تلعبکری
ابوغالب احمد بن محمد زراری
محمد بن علی ماجیلویه قمی
ابوعبدالله محمد بن ابراهیم بن جعفر
ابوعبدالله محمد بن احمد بن قضاعه صفوانی.

(۱۰۳۷ - ۱۱۱۰ق) دارای شهرت به‌ علامه مجلسی یا این که مجلسی دوم، از محدثان و فقیهان پر اسم و رسم شیعه در قرن یازدهم هجری قمری بود. علامه مجلسی از بین شاخه‌های علم ها اسلامی بیش تر از تمامی به حدیث‌نگاری عشق داشت و به اخباریان مجاورت بود. مشهورترین کتاب وی، گروه پرحجم حدیثی به اسم بحارالانوار میباشد که نقش بارزی در احیای منزلت حدیث در منظومه معرفت شرعی مسجد قبا مشهد داشت.

وی با تربیت شاگردان و اثرها پرتعداد خویش که اکثری از آنان‌را به گویش فارسی و برای استعمال عوام مردم نگاشت، بر فرهنگ و تمدن شیعی و طرز‌های علمی علمای بعد از خویش تأثیر گذاشت. او به جهت همیاری با حکومت صفویان و نقش بارز سیاسی و اجتماعی‌اش در آن زمان از آوازه زیاد شامل است. او منتقد صوفیه بود و با تصوف خانقاهی مخالفت می‌ورزید. مجلسی در زمانه سلطنت سلطان سلیمان صفوی به جایگاه «روضه خوان‌الاسلام» رسید و در زمان پاد شاه پادشاه حسین صفوی صاحب و مالک نفوذ آدرس مسجد قبا مشهد بود.

معرفی و مقام محمدباقر مجلسی در علم ها اسلامی مانند تعبیروتفسیر، حدیث، فقه، اصول، تاریخ، رجال و درایه تخصص داشت. وی تالیف کننده‌ای پرکار بود و به کتابت اثراتی در این مورد‌ها پرداخت.[۱] روضه خوان حرّ عاملی(۱۰۳۳ - ۱۱۰۴ق)، نسبت به وی اینگونه گفته میباشد که کل سعی خویش را مصروف یاد دادن علم حدیث و فقه و بلکه همگی شاخه‌های معارف نموده است و آحاد نیروی عمیق فکری و فکر وقّادش را در فراهم نمودن تمامی کمالات به فعالیت گرفته میباشد.[۲]سود کاشانی(۱۰۰۷-۱۰۹۱ق) نیز در اذن‌طومار به علامه آورده میباشد که وی جامع علم ها عقلی و نقلی رزرو مسجد قبا مشهد میباشد.[۳]

بیشتراز هر چیز به کتابت دسته‌های حدیثی اهتمام داشت و از در بین کتاب‌های وی بحارالانوار که دسته بزرگی از روایات امامان شیعه میباشد، بیش تر از کلیه آوازه داراست. سعی علامه مجلسی در تألیف دسته‌های حدیث شیعه همانند عملی در تقویت مذهب تشیع آنالیز گردیده و از وی همانند احیا نمایند مذهب تشیع حافظه شد‌ه‌است.[۴] محمد باقر مجلسی، شاگردان بسیار و مجالس درس زیادی داشته میباشد. بعضا منابع، شاگردان وی در مجالس درسش را بالغ بر هزار بدن بیان شماره تلفن مسجد قبا مشهد کرده‌اند.[۵]

معاش‌طومار
مجلسی در سال ۱۰۳۷ هجری قمری در اصفهان متولد شد.[۶] پدرش محمدتقی مجلسی(۱۰۰۳-۱۰۷۰ق) پر اسم و رسم به مجلسی اولیه از و مجتهدان سرشناس بعدازظهر خود و از شاگردان روضه خوان بهائی(۹۵۳ق ـ۱۰۳۱ق)، ملا عبدالله شوشتری(درگذشت: ۱۰۲۱ق) و میرداماد(درگذشت: ۱۰۴۱ق) بود. مادرش، دختر صدرالدین محمد عاشوری قمی میباشد که از فامیل دانش و فضیلت به شمار میروند.[۷] وی دارنده ۳ همسر بود که از آن ها مالک ۴ پسر و ۵ دختر شوید.[۸]

محمدباقر مجلسی در شب ۲۷ رمضان سال ۱۱۱۰ق و در ۷۳ سالگی در اصفهان از عالم رفت[۹] و بعضی تاریخ درگذشت اورا ۱۱۱۱ ضبط کرده اند.[۱۰] آقا جمال خوانساری بر او نماز گذارد.[۱۱] او سازه بر وصیتش در کنار مسجد جامع اصفهان و در مجاورت پدرش به خاک امانت شد. به مناسبت تاریخ وفات آن علّامه این شعر سروده گردیده است:[۱۲]

ماه رمضان چه بیست و هفتش نادر شد
تاریخ وفات باقر اعلم شد
در روزنگار قانونی کشور‌ایران، ۳۰ مرداد تحت عنوان روز بزرگداشت علامه مجلسی رقم خورده میباشد.

بارگاه بقعه محمدتقی و محمدباقر مجلسی
خویشاوندان مجلسی
سید موسی شبیری زنجانی در ذکر وجه این آوازه اینگونه می گوید که مقصودعلی بابا محمدتقی، شعر سرا بود و تخلصش مجلسی بوده میباشد که‌این کنیه به فرزندان و نوادگانش منتقل گردیده‌است.[۱۳] بعضا دیگر آوازه این خویشان به اسم مجلسی را به جهت داشتن مجالس پرشور جد آن‌ها دانسته‌اند.[۱۴] نقل دیگر آن میباشد که زیرا محمدتقی در روستای «مجلس» اصفهان می‌زیسته میباشد، این خویشاوندان به مجلسی دارای شهرت گردیدند
نیای قبیله مجلسی حافظ ابونعیم اصفهانی(۳۳۶-۴۳۰ق) از محدثان و حفاظ میباشد.[۱۶] پدربزرگ محمد باقر، «ملا غرض» نیز اهل شعر، وقار و ادب بوده میباشد.[۱۷] جده پدری مجلسی دختر کمال الدین روحانی حسن عاملی نطنزی اصفهانی میباشد. محدث نوری(۱۲۵۴-۱۳۲۰ق) برادران مجلسی، میرزا عزیزالله و ملا عبدالله را ستوده میباشد. آمنه بیگم(درگذشت: قرن ۱۲ق) مشهورترین خواهر مجلسی همسر محمدصالح بن احمد مازندرانی(درگذشت: ۱۰۸۱ق) و دانا فقهی بوده میباشد.[۱۸]

تحصیلات
محمدباقر مجلسی بعداز فراگرفتن علم ها مقدماتی از محضر علمای اصفهان استفاده کرد.[۱۹] وی بیش تر از کلیه نزد پدرش محمدتقی مجلسی(۱۰۰۳–۱۰۷۰ق) یادگرفتن چشم میباشد و از آن جا که پدرش از شاگردان روضه خوان بهائی(۹۵۳ق ـ۱۰۳۱ق) بود، می‌قدرت از تأثیر پندار‌های روحانی بهایی بر علامه مجلسی به واسطه پدرش محمد تقی مجلسی کلام راند.[۲۰] مؤلف ریاض العلماء که از شاگردان و همیاران او در تدوین بحارالانوار بوده میباشد می‌نویسد که او علم‌های عقلی را نزد آقا حسین خوانساری(۱۰۱۶-۱۰۹۸ق/۱۶۰۷-۱۶۸۷م) و علم های نقلی را نزد پدرش فرا گرفت.[۲۱]

محمد باقر مجلسی، شاگردان بسیار و مجالس درس زیادی داشته میباشد. بعضا منابع، شاگردان وی در مجالس درسش را بالغ بر هزار بدن بیان کرده‌اند.[۵] از میان شاگردان علامه بعضی از مشاهیر علمای شیعه تربیت شدند که از آن گزاره می‌قدرت به میرزا عبدالله افندی اصفهانی(درگذشت: ۱۱۳۰ق)، سید نعمت‌الله جزایری(درگذشت: ۱۱۱۲ق)، روحانی عبدالله بحرانی(درگذشت: ۱۱۲۷ق)، محمد بن علی اردبیلی(درگذشت: ۱۱۰۱ق)، میر محمدصالح خاتون‌آبادی(درگذشت: ۱۱۲۶ق) و میر محمدحسین خاتون‌آبادی (نوه دختری‌اش؛ در سپری شد: ۱۱۵۱ق)، سید ابوالقاسم خوانساری(درگذشت: ۱۱۵۷ق) خاطر کرد.[۲۲]

از اصحاب امام رضا(ع)، امام جواد(ع)، امام هادی(ع) امام عسکری(ع) و نماینده و نماینده قانونی آن ها در همدان بود.ابراهیم بن محمد هَمدانی در شهر همدان متولد شد.[۱] از او با لقب ابوالحسن حافظه گردیده‌است.[۲] درباره اسم جد او اختلاف‌لحاظ وجود دارااست؛ اسم جد او عِمران، [۳] صاحب و مالک[۴] و احمد[۵] نام برده میباشد.روحانی طوسی، اورا از اصحاب امام رضا(ع)، [۶] امام جواد(ع)[۷] و امام هادی(ع)[۸] معرفی نموده است. به گفته محمدرضا جباری (متولد ۱۳۴۴ش) از احادیث استفاد می شود که ابراهیم نماینده قانونی امام جواد(ع)، امام هادی(ع) و امام عسکری(ع) در همدان بوده مسجد قبا مشهد میباشد؛

البته دلیلی بر وکالت او برای امام رضا(ع) نیست؛[۹] با این درحال حاضر بعضا، او را نماینده قانونی امام رضا(ع) نیز دانسته‌اند.[۱۰]براساس گزارشی که محمد بن عُمر کَشّی رجال‌شناس قرن چهارم قمری نقل نموده است، امام جواد(ع) پاره ای وجه انتقاد و پارچه برای ابراهیم ارسال کرد و دعا کرد آفریدگار این اموال و مجموع نعمت‌هایش را بر او میمون گرداند و به حکم دهنده آن حوزه‌، دستورداد که مزاحم وی نشود و خلاف او کاری نکند. همینطور امام جواد(ع) به شیعیانش در همدان امر کرد که از ابراهیم اطاعت نمایند؛ چراکه وکیلی جز او آدرس مسجد قبا مشهد ندارد.[۱۱]

شریف قرشی (متولد ۱۳۴۴ق) تاریخ‌پژوه اعتقاد دارد؛ این قصه استدلال بر وثاقت و عظمت رده و مقام او در نزد امام جواد(ع) میباشد.[۱۲] علامه حلی از وثاقت او در نزد امام مجال(ع) نیز حرف گفته میباشد.[۱۳] ابراهیم چهل جايگاه به حج رزرو مسجد قبا مشهد رفت.[۱۴]

سازه بر روایتی که در بحارالانوار نقل گردیده‌است، ابراهیم از مزاحمت سمیع، قاضی حوزه‌ نزد امام جواد(ع) گلایه کرد. امام(ع) در حق او دعا نمود که خدا اورا کمک نموده و او را در رفع این اختلال امداد کند. آنگاه بشارت نصرت الهی و محرک اخروی را به او شماره تلفن مسجد قبا مشهد بخشید.[۱۵]

روایاتی با واسطه ابراهیم در مسائل فقاهتی[۱۶] و اعتقادی[۱۷] همانند درباره توحید[۱۸] نقل گردیده‌است. بنابر گزارش سید ابن طاووس، ابراهیم از امام هادی(ع) درخواست کرد جای دفن حضرت فاطمه(س) را به او نشانه دهد. امام در جواب وی نوشت: فاطمه(س) در کنار پیامبر خداوند(ص) دفن گردیده است.[۱۹]
ابراهیم یکسری فرزند داشت که وکلای ائمه(ع) در همدان بودند؛[۲۰] علی بن ابراهیم، [۲۱] محمد بن علی بن ابراهیم[۲۲] و قاسم بن محمد بن علی بن ابراهیم[۲۳] از وکلای ائمه بودند
امین عاملی‏، اعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۲۲۴.
سید ابن طاووس، الاقبال بالاعمال الحسنة، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۱۶۱.
کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۷۵.
روضه خوان صدوق، الخصال، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۴۷۱.
مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق. ج۸، ص۳۱۵.
روحانی طوسی، رجال، ۱۴۲۷ق، ص۳۵۲.
روحانی طوسی، رجال، ۱۴۲۷ق، ص۳۷۳.
روضه خوان طوسی، رجال، ۱۴۲۷ق، ص۳۸۳.
جباری‏، سازمان وکالت و نقش آن در بعد از ظهر ائمة(ع)، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۵۲۶.
صالحی‏، پژوهشی ظریف در زندگانی امام رضا(ع)، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۱۵۸ و ص۲۵۵.
کشی، سپردن معرفة الرجال، ۱۴۰۹ق، ص۶۱۱-۶۱۲.
شریف قرشی، تحلیلی از زندگانی امام هادی علیه السلام‏، ۱۳۷۱ش، ص۲۵۵.‏
علامه حلی، رجال‏، ۱۴۱۱ق، ص۲۷۵.
علامه حلی، رجال العلامة الحلی‏، ۱۴۱۱ق، ص۶.
مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۱۰ق، ج۵۰، ص۱۰۸.
روضه خوان طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج‏۶، ص۲۶۸.
روحانی صدوق، عیون خبرها الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۳۵.
روحانی صدوق، التوحید، ۱۳۹۸ق، ص۱۰۰.
سید ابن طاووس، الاقبال بالاعمال الحسنة، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۱۶۱.
جباری‏، سازمان وکالت و نقش آن در بعدازظهر ائمة(ع)، ۱۳۸۲ش، ج‏۲، ص۵۲۹.
امین عاملی‏، اعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۲۲۴.
آقابزرگ تهرانی‏، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۱۵، ص۳۱۲.
جاسم‏، تاریخ سیاسی غایب بودن امام دوازدهم(عج)‏، ۱۳۸۵ش، ص۱۵۴‏.
منابع
آقابزرگ تهرانی‏، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، قم، اسماعیلیان‏، ۱۴۰۸ق.
امین عاملی‏، سید محسن، اعیان الشیعة، بیروت، دار التعارف للمطبوعات‏، چاپ نخستین، ۱۴۰۳ق.
باقرشریف قرشی، تحلیلی از زندگانی امام هادی علیه السلام‏، معنی کننده محمدرضا عطائی‏، مشهد، آستان قدس رضوی‏، ۱۳۷۱ش.‏
جاسم محمد حسین‏، تاریخ سیاسی غایب بودن امام دوازدهم عجّل الله گران قدر فرجه الشریف‏، ترجمه کننده سید محمدتقی آیت‌اللهی‏، طهران‏، امیر کلان، چاپ: سوم‏، ۱۳۸۵ش‏.
جباری‏، محمدرضا، سازمان وکالت و نقش آن در بعدازظهر ائمة علیهم السلام، قم، مؤسسه یادگرفتن پژوهشی امام خمینی‏، چاپ نخستین، ۱۳۸۲ش.
سید ابن طاووس، رضی‌الدین علی، الاقبال بالاعمال الحسنة، پژوهش جواد قیومی اصفهانی، قم، انتشارات دفتر کار تبلیغات اسلامی، چاپ نخستین، ۱۴۱۵ق.
روضه خوان صدوق، الخصال، استیناف علی‌اکبر غفاری، قم، دفتر کار انتشارات اسلامی، چاپ نخستین، ۱۳۶۲ش.
روحانی صدوق، محمد بن علی‏، التوحید، تفحص هاشم حسینی‏، قم، دفتر کار انتشارات اسلامی، چاپ اولیه، ۱۳۹۸ق.
روحانی طوسی، تهذیب الاحکام، بازرسی حسن موسوی خرسان، طهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
روحانی طوسی، محمد بن حسن، رجال، پژوهش جواد قیومی اصفهانی، قم، دفتر کار انتشارات اسلامی، چاپ سوم، ۱۴۲۷ق

(۱۷۰-۲۱۸ق) فرزند هارون، هفتمی خلیفه عباسی میباشد. وی بعد از باخت‌دادن و کشتن برادرش محمد امین (ششمی خلیفه عباسی) در سال ۱۹۸ق به حکومت رسید و به پیشنهاد وزیر اهل ایران خویش ادب بن آسوده، مرو را پایتخت خلافت خویش قرار بخشید. سال‌های اول حکومت وی به جهت مبارزه با امین و قیام‌های علویان متزلزل بود از این رو برای ثبت خلافتش امام رضا(ع) را از مدینه به مرو فراخواند و برای وانمود کردن دوستی با آل علی آغاز توصیه واگذاری خلافت را به امام مسجد قبا مشهد بخشید

بعد از آنکه امام این سفارش را نپذیرفت، منصب ولایتعهدی را بر امام رضا(ع) اجبار کرد. وی بعداز مهار قیام‌های علویان و برای احاطه بیشتر بر قلمرو خلافتش از مرو راهی بغداد شد و در‌این مسیر، امام رضا(ع) را به جهت اینکه محبوبیتش نزد عموم بالا رفته بود، به شهید شدن آدرس مسجد قبا مشهد رساند.

مأمون را به منجر اعلام برتری امام علی علیه‌السلام بعد از رسول(ص)، روا پی بردن تزویج موقت، ولایتعهدی امام رضا(ع) و بازگرداندن مجدد فدک به علویان، متأثر از شیعه ها دانسته‌اند. از سویی دیگر امان مأمون از معتزله به ویژه در مورد عبد و بنده بودن قرآن و اقرار به چنگ آوردن از مسئولان بهتر‌مرتبه و قاضیان و عالمانِ زمان خویش بر عبد بودن قرآن، موجب گردیده او‌را از معتزلیان رزرو مسجد قبا مشهد بدانند.

نسب و به دنیاآمدن ، عبدالله ملقّب به مأمون پسر هارون، از نسل قریش و بنی‌هاشم در شب آدینه نصفه ربیع الاول سال ۱۷۰ق در بغداد متولد شد.[۱] مامان وی (به نقلی کنیزی) به اسم مَراجِل[یادداشت ۱] از هم محلی بادغیس (شمال غربی افغانستان) بود.[۲] اُستادْسیس که در حین منصور عباسی قیام کرد، بابا مراجل بوده میباشد.[۳] خالو مأمون نیز شخصی به اسم برنده بوده که با خیانت مأمون، ادب بن آسوده وزیر و فرمانده لشکر مأمون را به قتل شماره تلفن مسجد قبا مشهد رساند.
خلافت
مأمون هفتمی خلیفه از خلفای عباسیان بود که بعداز پیکار با اخوی خلیفه‌اش امین عباسی، اورا باخت بخشید و به خلافت رسید.

بنی‌عباس
خلفا
تیتر عصرٔ سلطنت
سفاح عباسی ۱۳۲-۱۳۶
منصور عباسی ۱۳۶-۱۵۸
مهدی عباسی ۱۵۸-۱۶۹
هادی عباسی ۱۶۹-۱۷۰
هارون عباسی ۱۷۰-۱۹۳
امین عباسی ۱۹۳-۱۹۸
مأمون عباسی ۱۹۸-۲۱۸
معتصم عباسی ۲۱۸-۲۲۷
واثق عباسی ۲۲۷-۲۳۲
متوکل عباسی ۲۳۲-۲۴۷
منتصر عباسی ۲۴۷-۲۴۸
مستعین عباسی ۲۴۸-۲۵۲
معتز عباسی ۲۵۲-۲۵۵
مهتدی عباسی ۲۵۵-۲۵۶
معتمد عباسی ۲۵۶-۲۷۸
معتضد عباسی ۲۷۸-۲۸۹
مکتفی ۲۸۹-۲۹۵
مقتدر ۲۹۵-۳۲۰
قاهر ۳۲۰-۳۲۲
راضی ۳۲۲-۳۲۹
متقی ۳۲۹-۳۳۳
مستکفی ۳۳۴-۳۳۳
فرمان بردار ۳۳۴-۳۶۳
طائع ۳۶۳-۳۸۱
توانا ۳۸۱-۴۲۲
عبدالله قائم ۴۲۲-۴۶۷
مقتدی ۴۶۷-۴۸۷
مستظهر ۴۸۷-۵۱۲
مسترشد ۵۱۲-۵۲۹
منصور راشد ۵۲۹-۵۳۰
مقتفی ۵۳۰-۵۵۵
مستنجد ۵۵۵-۵۶۶
مستضی ۵۶۶-۵۷۵
الناصر لدین الله ۵۷۵-۶۲۲
ظواهر ۶۲۲-۶۲۳
مستنصر ۶۲۳-۶۴۰
مستعصم ۶۴۰-۶۵۶
وزیر و وزرا و امرای سرشناس
ابومسلم خراسانی ابوسلمه علاوه بر • یحیی بن خالد برمکی • ادب بن یحیی برمکی • جعفر بن یحیی برمکی • حمید بن قحطبه طائی • علی بن عیسی بن ماهان • ادب بن ربیع • ادب بن سهل و آسان • طاهر بن حسین • عضدالدوله دیلمی • عیسی بن یزید جلودی
امامان هم‌بعد از ظهر
امام راستگو • امام کاظم • امام رضا • امام جواد • امام هادی • امام عسکری • امام مهدی(عج)
رویدادهای اصلی
قیام محمد نفس زکیه • حادثه فخ
نبو
شیوه به خلافت وصال مأمون
خلافت مأمون درپی زد خورد وی با خلیفه وقت امین عباسی شکل گرفت. مأمون با دوراندیشی فضل و ادب بن سهل وآسان سپاهی را به سرداری طاهر بن حسین ملقب به ذوالیمینین برای رویا رویی با علی بن عیسی سردار سپاه امین ارسال کرد که سپاه امین با کشته شدن علی بن عیسی در سال ۱۹۵ قمری در ری ناکامی خورد. سپاه مأمون در غایت توانست در سال ۱۹۸ق بعد از جنگی شدید بر بغداد مسلط گردد. بعداز این باخت امین زندانی و کشته شد. در پی نقطه پایان یافتن خلافت امین، مأمون در ۱۹۸ق در مرو به طور رسمیً به خلافت برگزیده شد و ادب بن آسوده را به وزارت خود برگزید.[۵]

بعضی دانشمندان زد خورد در میان دو اخوی را در دو ادله دانسته‌اند: معضل ولایت‌عهدی، تضارب دو حزب عربی و اهل ایران
بعداز مرگ هارون و خلافت امین، اقداماتی از سوی امین صادر شد که شائبه نقض عهدوپیمان را ساخت. کارایی او برای نفوذ به استان‌های پایین قلمرو دو اخوی خویش مأمون و مؤتمن، تعیین فرزند خویش موسی تحت عنوان البته‌عهدوپیمان و در غایت سوزاندان عهدوپیمان آویخته گردیده در باطن کعبه، نقض آشکار قسم و اعلان قانونی پیکار با مأمون بود.[۸]

ب: تضارب دو حزب عربی و اهل ایران
ادب بن سهل و آسان که در عصر نفوذ برمکیان وارد دستگاه خلافت عباسی گردیده بود و به نوعی آموزگار و بعد ها مشاور و وزیر مأمون شد، چهت نیل به آرزوی تبارک خویش یعنی جابجایی پایتخت خلافت از بغداد به مرو و عظمت خراسان کوشش کرد حق مأمون را در خلافت محفوظ نگه دارااست.[۹] از سوی دیگر ادب بن ربیع، وزیر هارون و امین،و شخصی که در زمان هارون کینه برامکه را در دل داشت و توانسته بود آن ها را از صحنه توان کنار بزند و خویش به منصب وزارت هارون دست یابد، نقش فعالی در جهت تقویت جریان عربی و نفوذ آنها در دربار عباسی و تضعیف خراسانیان داشت. این نبرد وجهه مردمی به خویش گرفت تا آنجا که عرب‌ها از امین پناه کردند و اهل ایران‌ها، مأمون را که مامان و همسر خراسانی داشت، امداد نمودند

(زاده ۱۳۱۷ش) از مراجع تاسی شیعه و از شاگردان سید محمدباقر صدر میباشد. بعد از شهیدشدن سید محمد صدر، گروهی از عموم عراق به سفارش صدر، او را به‌تیتر مرجع شرعی و سیاسی خویش برگزیدند. حائری در نخستین صفر سال ۱۴۴۴ق به انگیزه ناتوانی جسمی از مرجعیت گوشه‌گیری کرد.حائری بعداز علم آموزی در حوزه علمیه نجف، در سال ۱۳۹۴ق (۱۳۵۳ش) به جمهوری اسلامی ایران مسافرت کرد و شغل‌های علمی خویش را در حوزه علمیه قم خاطر نشان کرد. او در قم یک مکتب علمیه به لهجه عربی و یک مؤسسه تبلیغی محور‌گذاری کرد و بعد از سرنگونی حکومت صدام حسین در عراق نیز مکتب‌ای علمیه در نجف تأسیس مسجد قبا مشهد نمود.

سید کاظم حائری دگرگونی در طریق آموزشی رایج در منطقههای علمیه را ضروری می داند. وی پیشین و پس از سرنگونی نظام بعث بیانیه‌هایی درباره مسائل سیاسی عراق صادر کرد و حضور اشغالگران در‌این مملکت را محکوم نمود و درباره قانون اساسی کشور عراق اعلام موضع کرد. حائری کتاب‌ها و مقالاتی تألیف نموده است؛ برای مثال أساس الحکومة الإسلامیة، الإمامة وقیادة المجتمع، ولایة الأمر فی بعد از ظهر الغیبة.معاش‌طومار،سید کاظم حسینی حائری در ۱۰ شعبان ۱۳۵۷ق در کربلا به دنیا آمد.[۱] کنیه حائری را بیان‌کننده ولادت وی و پدرش در کربلا (حائر حسینی) دانسته‌اند.[۲] سید کاظم حائری اصالتاً اهل ایران میباشد.[۳] پدرش سید علی حسینی حائری در حوزه علمیه کربلا به علم آموزی پرداخت و بعد به نجف هجرت کرد و در سال ۱۳۹۸ق آدرس مسجد قبا مشهد درگذشت.[۴]

سید کاظم حائری در ۲۴ سالگی وصلت کرد. سید جواد یکی فرزندان او، در حمایت از کشور ایران در پیکار جمهوری اسلامی ایران و عراق به شهید شدن رسید.[۵]کار‌های علمی،سید کاظم حائری دروس حوزوی را نزد پدرش و دیگر اساتید حوزه علمیه نجف یادگرفت.[۶] او قبل از هفده سالگی دروس سطح حوزوی را تمام کرد و به بازه زمانی چهارده سال در درس بیرون فقه و اصول سید محمود حسینی شاهرودی کمپانی کرد.[۷] آیت الله شاهرودی بعضی از استفتائات خویش را به سید کاظم ارجاع رزرو مسجد قبا مشهد داده میباشد.[۸]

حائری آنگاه به بازه زمانی دوازده سال در درس‌های فقه، اصول، فلسفه و اقتصاد سید محمدباقر صدر کمپانی کرد و در تألیف کتاب الاُسُس المنطقیّة للاِستقراء، با او همیاری علمی داشت.[۹]مسافرت به قم،سید کاظم حائری در جمادی‌الاولی ۱۳۹۴ق/۱۳۵۳ش[۱۰] از نجف به قم هجرت کرد و مقطع کوتاهی به درس دادن درس‌های سطح خوب در حوزه علمیه قم پرداخت و بعد از آن درس دادن درس بیرون فقه و اصول را شروع کرد.[۱۱] او همینطور بعضا موضوعات همانند قضاوت، ولایت فرمان در بعدازظهر غایب بودن و «فقه العقود» را به نحوه تطبیقی (مقارن) در میان فقه و دانش دستمزد درس دادن شماره تلفن مسجد قبا مشهد نموده است.[۱۲]

حائری در سال ۱۴۰۱ق مکتب علمیه‌ای در شهر قم به اسم شهید محمدباقر صدر تأسیس کرد که در آن علم ها اهل البیت(ع) به گویش عربی برای عراقیان مستقر کشور ایران درس دادن میگردد. وی همینطور مؤسسه‌ای تبلیغی به اسم شهید صدر تأسیس کرد که در مورد اعزام روحانیان برای تبلیغ در بخشها گوناگون فعالیت می کند. مشابه همین مؤسسه را نیز بعداز سقوط نظام بعث، در نجف شالوده‌گذاری کرد.[۱۳]

تألیفات
نوشته‌علمیٔ مهم: فهرست اثرها سید کاظم حائری

کتاب مباحث الاصول، تقریرات سید کاظم حائری بر درس استادش محمدباقر صدر
سید کاظم حائری کتاب‌ها و مقالاتی در مسئله‌های متفاوت به عنوان مثال فقه، اصول، حکومت اسلامی و امامت تألیف نموده است. بعضی از اثرها وی عبارتند از:

مباحثُ الاصول: حائری درین کتاب، تقریر درس‌های استادش شهید صدر را مطرح کرده و بر آنان تعلیقه زده میباشد.
پایهُ الحکومةِ الاِسلامیة: درین کتاب نظر ها دموکراسی، شورا و ولایت فقید به طرز استدلالی و تطبیقی گزینه رسیدگی قرار گرفته میباشد.
ولایةُ الاَمْرِ فی عَصرِ الْغَیبة: کتابی دینی و استدلالی میباشد و در آن به مهم ترین مسائل مطرح درباره ولایت فرمان در طی غایب بودن امام مهدی(عج) پرداخته گردیده است.

کتاب المرجعیة و القیادة، از تالیفات سید کاظم حائری
القضاءُ فِی الْفِقهِ الاِسلامی: این کتاب حاوی مهمترین مباحث قضاء در فقه اسلامی میباشد و برخی از آن ها با مباحث حقوقی تطبیق داده گردیده است.
الاِمامةُ و قیادةُ الْمُجتمع: حائری درین کتاب درباره منصب امامت امامان معصوم(ع) و رهبری امت گفت و گو نموده است.
مقالةُ اَدوارِ التَّأریخِ فِی الْقرآنِ الکریم: او در‌این نوشته ی علمی که در چهار شماره از خبر نامه «الحوار الفکری والسیاسی» طی سال‌های ۱۴۰۵ تا ۱۴۰۷ق به چاپ رسید، به تعبیر و تفسیر موضوعی قرآن کریم ومهربان پرداخته میباشد. این دعوا، ادامه سخنرانی‌های شهید صدر میباشد که در کتابی به اسم «المدرسة القرآنیة» به چاپ رسیده میباشد.
نظرةُ الاِدرود اِلی الْدستمزد الزَّوْجِیَّة: حائری این دعوا را در ششمی همایش تامل اسلامی (المؤتمر السادس للفکر الإسلامی) ارائه کرد و در تاریخ ۱۴۰۸ق به چاپ رسید.
حقوق و دستمزدُ الْمَرْاَةِ فِی الْاِدرود: این نوشته‌علمی در شماره ۲۱ خبرنامه رسالة الثقلین منتشر گردیده‌است.[۱۴]
طریقه‌ها و منزلت علمی
حائری قائل به لزوم دگرگونی در نحوه رایج آموزشی در حوزه علمیه میباشد و تحولات مد حیث خویش را در مکتب پایین احاطه خویش (مکتب شهید صدر) اعمال نموده است. وی همینطور طرز درس بیرون را نیز مستلزم دگرگونی میداند.[۱۵]

از محمدباقر صدر سخنانی در تأیید منزلت علمی سید کاظم حائری نقل شد‌ه‌است.[۱۶] از سید محمد صدر نیز نقل گردیده است که حائری را اعلم بعد از خویش دانسته و عموم را برای تاسی به وی ارجاع داده میباشد.[۱۷]

شغل سیاسی

سید حسن نصرالله در کنار آیت‌الله حائری
حائری به لزوم تأسیس حکومت اسلامی معتقد است. او قبل از برد انقلاب اسلامی کشور‌ایران، کتاب‌هایی درباره مبانی حکومت اسلامی، جنگ مسلحانه در اسلام و ولایت دانا در بعد از ظهر غایب بودن تألیف کرد.[۱۸] وی در تاثیر کار‌های سیاسی و جهادی ناگزیر به شکاف عراق شد و در سال ۱۳۹۴ق/۱۳۵۳ش به جمهوری اسلامی ایران هجرت کرد و در قم اقامت گزید و عمل‌های سیاسی خویش را از رویکرد طومار‌نگاری با استادش سید محمدباقر صدر خاطر نشان کرد.[۱۹]

بعداز شهید شدن محمدباقر صدر گروهی از عموم عراق برای تبعیت در مسائل فقهی و نیز مسائل سیاسی به او روآوردند. حائری بعد از شهیدشدن استادش شهید صدر با جریان انقلابی در عراق یاور شد و از آن تامین کرد و کتاب «برهان المجاهد» را نوشت. بعد از شهید شدن سید محمد صدر، حائری به صورت کبیر‌تری به رهبری جریان انقلابی عراق پرداخت و بیانیه‌هایی بر ضد نظام بعث صادر کرد و در یکی‌از بیانیه‌های خویش، سران حزب بعث عراق را مهدورالدم اعلام نمود. بعداز سرنگونی حزب بعث در عراق نیز او به شغل سیاسی خویش افزود. برخی از عمل‌های سیاسی او عبارتند از: مخالفت با قانون اساسی ایران موقت عراق، تدوین قانون اساسی کشور پیشنهادی برای عراق در سیزده فصل، محکوم کردن ورود نیروهای اشغالگر آمریکایی به عراق و تأکید بر بایستگی محافظت اتحاد و همبستگی در میان عموم عراق.[۲۰]

رابطه با حزب الدعوة
حائری بعداز شهیدشدن محمدباقر صدر، اساس‌گذار حزب الدعوة الاسلامیة، برای مدتی تحت عنوان عالم حزب تعیین شد، اما این رابطه حزبی دوام نیافت، چون حزب بدین سود رسید که تصمیم‌گیری شورایی را جایگزین تصمیم‌گیری شخصی نماید.[۲۱]

گوشه‌گیری از مرجعیت
سید کاظم حائری که از ۱۹۹۹م به بعد از آن مرجعیت بخشی از رهروان سید محمد صدر مثلا سید مقتدی صدر را به ذمه داشت، در نخستین صفر سال ۱۴۴۴ قمری مصادف با ۷ شهریور سال ۱۴۰۱ خورشیدی با نشر بیانیه‌ای از مرجعیت گوشه‌گیری کرد.[۲۲] وی در‌این بیانیه انگیزه گوشه‌گیری را ناتوانی جسمی گفت و رهروان خویش را به تاسی از آیت‌الله سید علی خامنه‌ای رهبر کشور‌ایران پیشنهاد کرد.[۲۳]

پانویس
«التعریف»، مقر قانونی آیت‌الله سید کاظم حائری.
«اللقب»، مقر قانونی آیت‌الله سید کاظم حائری.
«تطور الفکر السیاسی لحزب الدعوة الإسلامیة»، مقر قانونی آیت‌الله سید کاظم حائری.
«والده»، مقر قانونی آیت‌الله سید کاظم حائری.
«حیاته الشخصیة»، مقر قانونی آیت‌الله سید کاظم حائری.
«دراسته»، مقر قانونی آیت‌الله سید کاظم حائری؛ «مذاکره با آیت‌الله سید کاظم حائری»، مقر استحضار‌رسانی حوزه.
«نبوغه»، مقر قانونی آیت‌الله سید کاظم حائری؛ «رای زنی با آیت‌الله سید کاظم حائری»، مقر اگاهی‌رسانی حوزه.
«تدرجه العلمی»، مقر قانونی آیت‌الله سید کاظم حائری.
«تدرجه العلمی»، مقر قانونی آیت‌الله سید کاظم حائری؛ «گفتمان با آیت‌الله سید کاظم حائری»، مقر اگاهی‌رسانی حوزه.
«گفتمان با آیت‌الله سید کاظم حائری»، مقر اگاهی‌رسانی حوزه.
«هجرته»، مقر قانونی آیت‌الله سید کاظم حائری.
«نشاطه فی درون الحوزة»، مقر قانونی آیت‌الله سید کاظم حائری.
«نشاطه فی درون الحوزة»، مقر قانونی آیت‌الله سید کاظم حائری.
«مؤلفاته»، مقر قانونی آیت‌الله سید کاظم حائری.
«نشاطه فی درون الحوزة»، مقر قانونی آیت‌الله سید کاظم حائری.
«ما ورد عن أستاذه فی حقه»، مقر قانونی آیت‌الله سید کاظم حائری.
«موقف السیّد الشهید الصدر الثانی منه»، مقر قانونی آیت‌الله سید کاظم حائری.
«وعیه»، مقر قانونی آیت‌الله سید کاظم حائری.
«جهاده»، مقر قانونی آیت‌الله سید کاظم حائری.
«جهاده»، مقر قانونی آیت‌الله سید کاظم حائری.
جعفریان، التشیع فی العراق وصلاته بالمرجعیة وإیران، ص۱۴۴.
آیت الله حائری از مرجعیت گوشه گرفت. خبرگزاری ابنا. مرور خبر ۷ شهریور ۱۴۰۱ش.
«ذکر سماحة السید الحائری یعلن فیه عدم الاستمرار فی التصدی للمرجعیة بسبب المرض والتقدم فی العمر»، تارنما قانونی سید کاظم حسینی حائری.
منابع

خرابه شام مکانی در دمشق که یزید بن معاویه، اسیران کربلا را در آن مکان بخشید. در منابع روایی این جای سوای سقف و با دیوارهای سست تعریف شد‌ه‌است و ساکنان آن از سوز و سرما و گرما در پشتیبانی نبودند. بنابر بعضی نقل‌ها شهید شدن حضرت رقیه دراین مکان صورت داده میباشد. بعضا از دانشمندان معاصر حضور اسیران کربلا در خرابه شام را نپذیرفته و معتقدند به خیال و خاطر شرایط اجتماعی و احترامی که اهل بیت نزد عموم داشتند، یزید نمی‌توانسته آن‌ها را در خرابه مکان دهد. ازاین‌رو، یزید آن ها را در قصر خویش مکان داده و قصر یزید در «محلة الخراب» مسجد قبا مشهد بوده میباشد.

خرابه شام در ادبیات عاشورایی به ویژه در مرثیه‌سرایی، روضه‌خوانی و نوحه‌خوانی آیتم دقت قرار گرفته میباشد. بیان شده یزید بن معاویه، اسیران کربلا را در دمشق در خرابه‌ای بی سقف مکان بخشید.[۱] در ادبیات عاشورایی از آن با تیتر خرابه شام خاطر میگردد.[۲] سازه به نقل روحانی اثر گذار محل اقامت اسیران، منزل‌ای متصل به کاخ یزید آدرس مسجد قبا مشهد بوده میباشد.[۳]

تعریف در احادیث
در بعضی احادیث[۴] توصیفاتی برای خرابه شام آمده میباشد.[یادداشت ۱] مثلا اینکه منزل‌ای که سقف نداشته و دیوارهایش سست بوده میباشد.[۵] همینطور برپایه گفتگویی که سید نعمت الله جزایری از منهال بن عمرو با امام سجاد(ع) نقل کرده منزل سایبان نداشته و آفتاب به داخلش می‌تابیده[۶] و اسیران را از سوز‌و‌سرما و گرما نگهداری نمی‌نموده است.[۷] بعضی از اسیران می‌گفتند یزید ما‌را در‌این خرابه نبی تا بر رمز ما حاد گردد[۸] رزرو مسجد قبا مشهد و ما کشته شویم.[۹]

اسیران کربلا در خرابه
از بعضا احادیث برمی‎آید که اسیران کربلا در خرابه موقعیت قابل قبولی نداشته‌اند؛ آفتاب آن‌ها را اذیت می‌کرده[۱۰] و بر تاثیر آن، شکل‌هایشان پوست انداخته بود.[۱۱] آنها در خرابه برای امام حسین(ع) مدیحه‌سرایی و زاری می‌کردند.[۱۲] همینطور در بعضی از احادیث آمده میباشد یزید بر خرابه نگهبانانی گمارده بود که لهجه عربی شماره تلفن مسجد قبا مشهد نمی‌دانستند.[۱۳]

درباره برهه زمانی اقامت اسیران کربلا در خرابه شام، اختلاف میباشد. در بعضی منابع آمده میباشد آن‌ها‌را در آنجا نگه داشتند تا اینکه شکل‌هایشان پوست انداخته بود.[۱۴] بعضی از نویسندگان، توقف کاروان اسرا در خرابۀ شام، را حدود یک هفته تقریب زده‌اند.[۱۵] بعضا از تاریخ‌پژوهان برپایه روایتی از امام سجاد(ع)، دوران اقامت در خرابه را دو روز بیان کرده‌اند.[۱۶]

اتفاق ها در خرابه
زمانی که اسیران کربلا در خرابه شام به راز می‌بردند اتفاقاتی صورت اعطا کرد مثلا:

شهید شدن رقیه
نوشته‌ی‌علمیٔ مهم: رقیه دختر امام حسین
مطابق بعضی از منابع، دختر خردسالی از امام حسین(ع) در خرابه شام از جهان رفته میباشد.[یادداشت ۲] به نقل از کتاب بی نقص بهائی، این دختر عذر پدرش را گرفت. یزید امرکرد راز امام حسین را نزد وی بردند وی رمز بابا را در دامن گرفت و آن قدر شیون کرد تا از جهان رفت.[۱۹] برخی از منابع متأخر اسم این دختر را رقیه گفته‌اند.[۲۰] میرزا جواد تبریزی، بقاع منسوب به حضرت رقیه را از اولیه دارای شهرت و حسین مظاهری همین جای را مرقد او دانسته‌ میباشد.[۲۱]

خواب سکینه
بعضا منابع، خوابی از حضرت سکینه در روز چهارمین که در دمشق بوده، نقل کرده‌اند.[۲۲] به گفته ابن نما حلی، سکینه خواب چشم بود که رسول اکرم(ص)، حضرت بشر، حضرت ابراهیم، حضرت موسی و حضرت عیسی برای زیارت امام حسین(ع) به کربلا می روند در حالی‌که نبی اسلام محاسنش را به دست گرفته، گاهی به زمین می‌زمین خورد و گاهی از زمین بلند میشد. همینطور حضرت فاطمه، حوا، آسیه، مریم و خدیجه نیز آمده بودند در حالی‌که حضرت زهرا(س)، دست بر رمز نهاده بود و گاهی به زمین می‌به‌زمین‌خورد و گاهی برمی‌خاست. وی خویش را به حضرت زهرا(س) رساند و استارت کرد به شیون کردن، حضرت زهرا(س) به وی اذعان کرد: سکینه جان بس میباشد که شیون‌ات جگرم را حریق زد و بندهای قلبم را انقطاع کرد. این تیشرت آغتشه به خون پدرت حسین میباشد که آن را از خویش مستقل نمیکنم تا آفریدگار را ملاقات کنم.[۲۳]

شک وتردید در وجود خرابه
برخی از دانشمندان شیعی، مکان‌دادن اسیران کربلا در خرابه را نپذیرفته‌اند. محمدهادی یوسفی غروی بر این یقین میباشد که به خیال و خاطر وضعیت اجتماعی و احترامی که اهل بیت نزد عموم داشتند یزید نمی‌توانسته آنان‌را در خرابه مکان دهد. ازاین‌رو، یزید آن‌ها را در قصر خویش مکان داده و قصر یزید در «محلة الخراب» بوده میباشد.[۲۴] در بعضی منابع نیز آمده میباشد که بعداز آنکه یزید اسیران اهل بیت به منزل‌اش آورد و آنها را در قصر مکان اعطا کرد زنان از خویشاوندان معاویه با روضه و اشک و فغان از آن ها استقبال کردند و هر چه خرقه و زیور آلات داشتند نثارشان کردند و سه روز مجلس عزا به‌پاکردند. [۲۵]

ابورافع، (درگذشته بعداز ۴۰ق) صحابی دارای شهرت، گران قدر خویشان آل ابی‌رافع، آزاد کرده فرستاده اسلام(ص) بود. در طول خلافت امام علی(ع) در کوفه بانک‌دار مال همه مردم بود. ابورافع، از قبطیان بود[۱] که درباره اسم وی اختلاف‌حیث میباشد بیشتر اسم اورا اسلم دانسته‌اند،[۲] در منابع اسم‌هایی زیرا اَسْلَم، ابراهیم، اثبات، هرمز،[۳] سِنان، قَرَمان، باتقوا، یزید، یسار و عبدالرّحمن را برای وی بیان کرده‌اند.[۴] وی فرزندی به اسم رافع داشت و به همین جهت به وی ابورافع می‌گفتند.[۵] علی و عبیدالله بن ابی‌رافع از راویان حدیث فرزندان مسجد قبا مشهد اویند.[۶]

صحابی فرستاده
ابورافع در بالا برده عباس بن عبدالمطلب بود. عباس او‌را به فرستاده(ص) اعطا کرد. زیرا ابورافع خبر مسلمان‌شدن عباس‌ را به نبی بخشید، پیامبر اکرم(ص) او‌را به مژدگانی این پیام آزاد کرد.[۷] ابورافع در مکه قبل از مسافرت مسلمان شد.[۸] ولی تاریخ ظریف اسلام آوردن او مشخص و معلوم وجود ندارد اورده شده زمانی اسلام آورد که هنوز مسلمان ها به سمت مسجدالاقصی، نماز می‌خواندند.[۹] وی مثلا عده ای بود که برای فراروگریز از ستم کفّار قریش، با جعفر بن ابی‌طالب به حبشه هجرت آدرس مسجد قبا مشهد کرد.[۱۰]

دارای شهرت میباشد که ابورافع با نبی(ص) به مدینه مهاجرت نکرد، بلکه تا نبرد بدر در مکه ماند و بعد از آن در مدینه به رسول پیوست.[۱۱] بعد از ورود وی به مدینه، نبی کنیز خویش سَلمی را به وصلت وی درآورد و عبیدالله از وی زاده شد.[۱۲] ابورافع بعداز سفر به مدینه، در تمامی پیکار‌ها حضور داشت[۱۳] و از اصحاب مجاورت رسول اسلام(ص) به‌شمار می رفت چنان‌که رسول درباره وی گفته میباشد: «هر پیامبری امینی دارااست و امین اینجانب ابورافع رزرو مسجد قبا مشهد میباشد».[۱۴]

ملازمت با امام علی(ع)
ابورافع بعد از درگذشت فرستاده، یار و همدم امام علی(ع) بود و در مبارزه‌های عصر خلافت وی کمپانی کرد.[۱۵] هنگامی معاویه در شام و طلحه و زبیر در بصره با خلافت امام علی(ع) به مخالفت برخاستند، ابورافع اذعان کرد که نبی اسلام این اتفاق را قبلا به وی خبر داده و فرموده بود که علی(ع) بر حق میباشد و معارضان وی بر فسخ‌اند.[۱۶] ابورافع در ۸۵ سالگی زمین و منزل‌اش را در خیبر و مدینه فروخت و همدم با امام علی(ع) به کوفه سفر کرد.[۱۷] و می‌اذعان کرد «قدردانی خدای را که به منزلتی دست یافتم که هیچ‌کس به آن نرسید؛ چون دو بیعت کردم: عقبه و رضوان و به سوی دو قبله نماز گزاردم و سه‌توشه مسافرت کردم».[۱۸] وی در کوفه از سوی امام علی(ع) به بانک‌داری بیت‌المال منصوب شد و دو فرزندش عبیدالله و علی‌ نیز کاتب امام علی شماره تلفن مسجد قبا مشهد بودند.[۱۹]

بعد از شهیدشدن امام علی(ع)
براساس روایتی، ابورافع بعد از شهید شدن علی(ع) یار و همدم امام حسن(ع) به مدینه رجوع. امام حسن(ع) نیمی از منزل امام علی(ع) و یک قطعه زمین در حوالی مدینه به وی اعطا کرد.[۲۰] که بعداز مرگ وی، فرزندش عبیدالله آن را به ۱۷۰۰۰۰ (احتمالاً درهم) فروخت.[۲۱]

درباره‌ی تاریخ درگذشت ابورافع اختلاف میباشد: بعضی تاریخ مرگ او‌را در خلافت امام علی(ع) [۲۲] و برخی دیگر در سال شهید شدن امام علی(ع) نوشته‌اند.[۲۳] بر شالوده روایتی که نجاشی نقل کرده وی تا فرصت خلافت امام حسن(ع) زنده بوده میباشد[۲۴] واقدی نیز مرگ اورا پاره ای قبل از عثمان یا این که یه خرده پس از وی دانسته میباشد.[۲۵]

تألیف اول کتاب فقاهتی
ابورافع کتاب‌ السنن والاحکام والقضایا را توده کرد.[۲۶] بعضی احتمال داده اند که اولیه کسی میباشد که در اسلام کتاب شرعی نوشته میباشد.[۲۷] کتاب وی مشمول باب‌های: نماز، روزه، حج، زکات و قضاء میباشد و در آن از امام علی(ع) داستان گردیده‌است.[۲۸]

از ابورافع ماجرا‌هایی به‌وسیله فرزندانش و دیگر افراد نقل گردیده‌است.[۲۹] رجالیان شیعه اورا در شمار راویان «ثقه» بیان کرده‌اند.[۳۰]

ابوعلی حسین بن عبدالله بن سینا (۳۷۰-۴۲۸ق)، معروف به ابن‌سینا، فیلسوف دارای اسم و رسم مشایی و پزشک معالج نام دار اهل ایران بود. فکر فلسفی ابن‌سینا، تأثیراتی بر پندار فلسفی اسلامی و فلسفه اروپایی و خلاقیت‌هایی در ساختار درنگ مشایی داشته میباشد. اورا بزرگترين متفكر و فيلسوفى می دانند كه در دانا اسلام ظهور مسجد قبا مشهد كرده میباشد.

ابن سینا طبیبی قدرتمند بود و کتاب ضابطه وی در طب طی یک‌سری قرن -چه در مرزوبوم‌های اسلامی و چه در اروپای قرن‌های وسط - بر تمامی کتاب‌های پزشکی دیگر برتری داشت و در کالج‌های متعددی درس دادن میشد. روز اولیه شهریور که زادروز ابن‌سینا میباشد، به واسطه نقش اصلی وی در رواج علم پزشکی به اسم روز ملی دکتر معالج نامگذاری آدرس مسجد قبا مشهد شد‌ه‌است.

در فهرست‌ها و منابع تاریخی و رجالی، بیشتراز ۵۰۰ کتاب، رساله و نوشته‌ی علمی به ابن‌سینا منسوب شده میباشد. شفاء اساسی‌ترين‌ تاثیر فلسفى‌ ابن‌ سينا میباشد و مشهورترین تاثیر وی به فارسی کتاب دانشنامه رزرو مسجد قبا مشهد علائی میباشد.

معاش

آرامگاه ابن‌سینا در کشور‌ایران، همدان که در ۱۳۳۳ش بهره برداری شد.
ابن‌سینا نزدیک به ۳۷۰ق /۹۸۰م،[۱] در روستایی به اسم اَفْشَنِه از توابع بخارا (بنا شده در ازبکستان) متولد شد.[۲] بابا وی عبدالله اهل بلخ بود و در روزگار فرمانروایی نوح بن منصور سامانی (۳۶۶–۳۸۷ق/۹۷۷–۹۹۷م) به بخارا رفت و در آنجا در خَحافظه موقتَیثَن به شغل حکومتی شماره تلفن مسجد قبا مشهد پرداخت.[۳]

ابن‌سینا در سال ۴۲۸ق/۱۰۳۷م یاروهمدم با علاءالدوله کاکویه، حکم دهنده اصفهان، به مبارزه با تاش فَرّاش، سپهسالار شاه مسعود غزنوی، در حوزه‌ کَرَج ابودَلَف، شهری در میان بروجرد و اراک مدرن، رفت. درین پیکار، بيماری قولنج‌ ابن‌سینا شدت گرفت و معالجه‌هایش کارساز خلا و پس‌ از رسيدن‌ به‌ همدان‌، ابن‌سینا از درمانٔ خویش دست‌ كشيد و پس‌ از یک سری روز در نخستين‌ آدینه ماه رمضان‌ ۴۲۸ق، در ۵۸ سالگى‌، درگذشت‌ و در به عبارتی‌ شهر به‌ خاک ودیعه‌ شد.[۴]

تحصیلات
ابن‌سینا در ده سالگی آحاد قرآن و صرف و نحو را آموخته بود و بعد از آن به فراگرفتن منطق و ریاضی ها پرداخت. مدرس او در ریاضی ها ابوعبدالله ناتلی بود. زیرا تخت‌گاز در‌این موضوعات به جايگاه استادی رسید، در نزد ابوسهل مسیحی به تعلم طبیعیات و مابعدالطبیعه و پزشکی درگیر شد. در شانزده سالگی در تمامی علم ها فرصت خویش معلم شد.[۵] ابوعلی از چنان شهرتی منتفع بود که در هفده سالگی امیر سامانی، نوح بن منصور او‌را به دربار خویش فراخواند و ابن سینا توانست بیماری او‌را درمان نماید.[۶]

جوزجانی در سرگذشت ابن‌سینا میگوید:

«اینجانب ۲۵ سال در سرویس و مصاحبت وی بودم و هیچ وقت ندیدم که هرگاه کتاب نو‌ای به دستش میرسید، آن را از شروع تا نقطه پایان بخواند، بلکه یک باره به قسمتهای سخت و مسائل غامض آن و نظرها تالیف کننده کتاب می‌پرداخت تا به درجه او در آن علم و جايگاه درک وی پی پیروزشود»[۷]
رده و التفات
ابن‌سینا مؤثرترین رخ در دانش و فلسفه در دنیا اسلام شناخته می‌گردد و القابی زیرا روضه خوان الرئیس، حجة الحق، و شرف‌الملک به وی داده‌اند. وی در غرب به اسم اویسنا (Avisina) و به کنیه امیر پزشکان شناخته شد‌ه‌است.[۸] ابن‌سینا را مشهورترین دانشمند عالم از لحاظ نویسندگان اروپایی می دانند. کتاب ضابطه وی در قضیه پزشکی در حدود هفتصد سال در مرکزها علمی اروپا درس دادن میشد.[۹] روز اولیه شهریور که زادروز ابن‌سینا میباشد، به واسطه نقش اصلی وی در رواج علم پزشکی به اسم روز ملی دکتر نامگذاری گردیده‌است.[۱۰] نقل شده بین اول حکیمان نوافلاطونی کشور ایران، صرفا ابن سینا بود که فکری جداگانه داشت. نفود شخصیت ابن سینا چنان بود که تا مدتی زمان بر تغییر و تحول یا این که پیشرفت نظر ها وی گناهی نابخشودنی به شمار میرفت.[۱۱] نفوذ ابوعلی را چنان زیاد میدانند که حتی‌د‌ر مکاتب کلامی و اشراقی و عرفانی اثراتی از افکارش چشم می‌گردد.[۱۲]

اورا از نوابغ فقید، وسیع ترین حکیم مشائی و از علمای طراز نخستین دنیا اسلام[۱۳] و فیلسوفی بزرگ‌الشأن و کثیر الابعاد و پژوهنده‌ای بی‌نظیر دانسته‌اند.[۱۴] او‌را بزرگترين متفكر و فيلسوفى می دانند كه در فقیه اسلام ظهور كرده میباشد.[۱۵]

تمبر ابن‌سینا در آلمان سال ۱۹۵۲م
شاگردان
ابن‌سینا شاگردان دانشمند و حکیمی داشت که هرکدام به سهم خویش فکر‌ها و اذهان ابن‌سینا را پیشرفت دادند.[۱۶] در پایین به معرفی بعضا از آنان پرداخته میگردد:[۱۷]

ابو عبیداللّه بنده الواحد بن محمّد جوزجانی
ابو عبداللّه محمد بن احمد معصومی
ابو الحسن بهمنیار بن مدافع مرز
ابومنصور حسین بن طاهر بن زیله
ابو الحسن علی نسائی

عبدالله بن محمد (درگذشت ۱۵۱ق/ ۷۶۸م)، فرزند نفس زکیه و دارای اسم و رسم به اَشتَر علوی، از رجال دارای اسم و رسم علوی که نسبش به امام حسن(ع) می رسد. اشتر بعداز قیام و قتل پدرش در سال ۱۴۵ قمری در مدینه، با گروهی به سِند (جنوب پاکستان فعلی) رفت و در آنجا علیه حکومت منصور عباسی قیام کرد و مسجد قبا مشهد کشته شد.

نسب
بابا عبدالله، محمد نفس زکیه و مادرش سلمه دختر محمد بن حسن بن حسن(ع) بود.[۱] او در مدینه زاده شد و به عبارتی جا رشد یافت. او‌را به باعث برگشتگی پلک چشمش اشتر آدرس مسجد قبا مشهد می‌گفتند.[۲]

شغل
اولیه توشه که در منابع از اشتر خاطر گردیده، مرتبط با ۱۴۰ق میباشد که منصور عباسی برای حج به مکه رفته بود. محمد نفس زکیه و برادرش ابراهیم (قتیل باخمرا) نیز که مخفی می‌زیستند، به یاور یکسری علوی دیگر به مکه آمدند. برخی از وی قصد کردند خلیفه را بکشند و عبدالله اشتر به‌این شغل کمر بست، البته نفس زکیه با این شغل رزرو مسجد قبا مشهد مخالفت کرد.[۳]

مسافرت به گواهی
به داستان طبری[۴] بعداز قیام نفس زکیه در مدینه (۱۴۵ق) عبدالله اشتر از سوی پدرش با گروهی از زیدیان آغاز به خراسان و آن گاه نزد قدمت بن حفص صفری، والی مدرک رفتند. قدمت به طالبیان میل داشت و دعوت آن‌ها را عهده دار شد و با عبدالله به‌تیتر نماینده نفس زکیه بیعت کرد و از بستگان و سران و بزرگان ولایتش نیز بیعت گرفت، ولی بعداز مدتی که خبر باخت و کشته شدن نفس زکیه به او رسید، عبدالله اشتر را نزد یک کدام از ملوک مدرک یا این که راجگان[۵] ارسال کرد تا در تامین بماند. اندکی آنگاه، دسته دیگری از زیدیان به عبدالله پیوستند و گفته‌اند از این هنگام بود که تشیع در مدرک توسعه و گسترش شماره تلفن مسجد قبا مشهد یافت.[۶]

تضارب و قتل
زیرا خبر عبدالله به منصور رسید، در طومار‌ای از قدمت بن حفص در‌این باب توضیح خواست، ولی قدمت جواب صدق نداد. اندکی آن گاه، منصور هشام بن عمرو تغلبی را به مکان وی گمارد. هشام نیز گرچه بعد از ورود به مدرک از دستگیری عبدالله تعلل میرفت، البته آخر و عاقبت روزی اخوی هشام با عبدالله و ۱۰ بدن از یارانش جنگید و کلیه را به قتل رساند و هشام بن عمرو نیز خبر آن را به دوراندیشی منصور رساند و خلیفه نیز مبادرت او‌را ستود.[۷] ابوالفرج اصفهانی در مقاتل الطالبیین نوشته سرش را هشام نزد منصور ارسال کرد.[۸] ابن صوفی[۹] و ابن عنبه[۱۰] نوشته‌اند که اشتر در کابل در کوهی به اسم علج کشته شد. به نقل ابن اثیر، قتل اشتر علوی در سال ۱۵۱ق فیس اعطا کرد.[۱۱]

ابوالحسن محمد، فرزند اشتر
درباره ابوالحسن محمد، فرزند اشتر، خبرها گوناگونی داستان گردیده است. به نوشته طبری[۱۲] هنگامی که اشتر نزد راجه سندی به راز میبرد، از کنیزی مالک فرزندی شد که بعداز کشته شدن وی، کنیز و فرزندش نزد منصور پیامبر شدند و وی نیز آنها‌را به مدینه ارسال کرد و نسب علوی محمد را تأیید کرد و به والی مدینه دستورداد تا او‌را به بستگانش بسپارد. با این تمامی، گفته‌اند که امام راست گو(ع) از مورد نسب محمد و طومار منصور درین باب اظهار شگفتی کردند.[۱۳]

البته به ماجرا ابوالفرج اصفهانی[۱۴] از ابن مسعده، فرزند اشتر بعداز مرگ بابا، چندان یاور ابن مسعده در گواهی ماند تا منصور درگذشت (۱۵۸ق) و آن‌گاه در خلافت مهدی عباسی به مدینه رفت.

فامیل نفس زکیه از عبدالله اشتر،[۱۵] به بنی‌اشتر یا این که اشتریه آوازه داشتند که در کوفه و دور و اطراف آن بومی بودند[۱۶] و ابعاد نسلی از وی باقی نماند.[۱۷]

پانویس
بخاری، سرالسلسله العلویه، ص۷-۸
بیهقی، لباب الانساب، ج۱، ص۲۲۵
طبری، تاریخ طبری، ۱۴ج۷، ص۵۲۵.
طبری، تاریخ طبری، ج۸، ص۳۳-۳۶
نک: حبیبی، تاریخ افغانستان پس از اسلام، ج۱، ص۴۰۸
حبیبی، تاریخ افغانستان بعداز اسلام، ج۱، ص۴۰۸
طبری، تاریخ طبری، ج۸، ص۳۵-۳۶

حکومت امام علی(ع) به زمان پنج‌ساله حکومت امام علی(ع) تحت عنوان خلیفه چهارم مسلمانها بر جامعه اسلامی در بالا اسلام اشاره دارااست. این حکومت از سال ۳۵ استارت شد و در سال ۴۰ق نقطه پايان رسید. از این روزگار به‌تیتر مهمترین روزگار‌های حاکمیت اسلام و حکومتی برپایه عدل و داد و اصول فقاهتی ذکر شده مسجد قبا مشهد می‌گردد.

از دید شیعه‌ها، به حکومت وصال امام علی(ع) در سال ۳۵ق، اجرای دیرهنگام قول عموم در غدیر خم بود که در آن، نبی(ص)، علی(ع) را جانشین خویش و امام امت اسلامی معرفی کرد. حکومت علی بن ابی‌طالب، بعد از نارضایتی‌ها از حکومت خلیفه سوم و کشته‌شدن عثمان، و با اصرار اکثریت مسلمانها صورت آدرس مسجد قبا مشهد گرفت.

بر طبق گزارش‌های تاریخی، امام علی حال و روز جامعه را بسیار فاسد می‌روءیت کرد و به همین استدلال در صدر از تایید خلافت پرهیز میکرد؛ چراکه در زمانه سه خلیفه گذشته، ترک‌های اجتماعی عمیقی به وجود آمده بود و با اقتدار‌یافتن معاندان رسول(ص) در حکومت اسلامی، سنت‌های نبی تغییر تحول یافته و نادانی جدیدی صورت رزرو مسجد قبا مشهد گرفته بود.

به گفته تاریخ‌پژوهان، پیکار امام علی با فسادهای به‌وجودآمده، موضوع‌ساز اشتباهات روزگار خلافتش شد. وی بیشتراز هرچیزی بر اجرای عدل و داد، زنده‌کردن سیره نبی(ص)، ازبین‌بردن خرابی از جامعه و ساخت‌و‌ساز برابری دربین تمامی مسلمان‌ها تأکید داشت.. همین سبب ساز شد با سه پیکار داخلی بلندمرتبه، یعنی جَمَل، صفّین و نَهرَوان مواجه گردد که نصیب متعددی از مجال و انرژی حکومت شماره تلفن مسجد قبا مشهد را گرفت.

حکومت امام علی، بعد از چهار سال و نُه ماه، با شهادتش تمام شد. محققان می گویند اگرچه وی نتوانست کلیه اپلیکیشن‌های خویش را کاملا ایفا نماید، البته با تولید حکومتی سزاوار‌سالار و عادلانه، از تبعیض‌های نژادی و اقتصادی دوری کرد و حکومتی ترازو برای حکومت‌های اسلامی پس از خویش بر مکان گذاشت.

مقام حکومت امام علی در درنگ اسلامی و شیعی
حکومت امام علی(ع)، بعد از قتل عثمان بن عفان، خلیفه سوم در سال ۳۵ق استارت شد.[۲] به گفته حسن زین، تاریخ‌پژوه لبنانی، امام علی در حکومت خویش توانست، تصویری صحیح از قیمت‌ها، اصول و احکام حکومت اسلامی را برای نسل‌های آینده بر مکان گذارد.[۳]

پیامبر جعفریان، محقق اهل ایران در حوزه تاریخ اسلام نوشته میباشد برخلاف سه خلیفه قبل، علی(ع) حکومت اسلامی خالصی ساخت که از اصول اسلامی هیچ انحرافی نداشت و فقط برپایه قانون ها اسلامی سازه گردیده بود.[۴] به گفته وی، امام علی(ع) با دقت به حالت جامعه آن روز، در جریان حکومت خویش بیشتراز هرچیز دیگری، بر سرازیر‌کردن عدل و داد، زنده‌کردن سیره فرستاده پروردگار، اصلاحِ خرابیِ جامعه و ساخت و ساز برابری در بین عرب و عَجَم تأکید داشت.[۵] ولی امام علی نتوانست اپلیکیشن‌هایی را که برای اصلاح کارها داشت، به طور بی نقص اعمال دهد؛[۶] البته به گفته مصطفی دلشاد تهرانی، تالیف کننده و محقق نهج‌البلاغه، توفیق‌های متعددی را به دست آورد؛ به سیرتکامل‌ای که برای حاکمان پس از خویش حکومتی میزان بر مکان گذاشت.[۷] چنانکه سید علی خامنه‌ای، دو‌مین رهبر کشور ایران نیز حکومت امام علی را الگویی بدون نقص حکومتی برای تمامی روزگار‌ها می داند.[۸]

ابن‌ابی‌الحدید، از شارحانِ سنی مذهبِ نهج‌ البلاغه، این نظر را دارد امام علی در صحت سیاست و در دوراندیشی حکومت‌داری، با هیچ حاکمی قابل مقایسه وجود ندارد.[۹] به گفته وی، بعضا متکلمان سنی‌مذهب، سیاست امام علی و حکومت منصفانه وی در آن حالت دشوار را مشابه اعجاز دانسته‌اند.[۱۰] با شهید شدن امام علی، عصر‌ای که سنی‌مذهبان آن را با تیتر خلافت راشدین میشناسند، نقطه پایان یافت؛ دورانی که در درنگ سیاسی اهل‌سنت، ایدئال به شمار میاید و آن‌گاه بدعت‌ها به وجود آمد.[۱۱]

صورت‌گیری